حرفه کتابداری ، و نقش آن در عصر دیجیتال

حرفه کتابداری ، و نقش آن در عصر دیجیتال

سید مجید میر محمدی*

چکیده

کتابداری و اطلاع رسانی حوزه ای است که به آموزش کتابداران می پردازد .

این حوزه با تولید ، توزیع و استفاده از دانش مدون ارتباط دارد . در این میان ، نظامهای سازماندهی دانش یکی از بخشهای اصلی کتابداری و اطلاع رسانی و آکنده از زبان مدیریتی و فنی است . در جامعه متجدد امروز ، این نظامها دارای نقش و کارکرد منحصر به فردی هستند که کتابداران باید ، به منظور آشکار کردن پیامدهای اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی نظامهای سازماندهی دانش ، به تحلیل انتقادی آنها بپردازند . اما کتابداران معمولا" فاقد نگرش انتقادی هستند . امروز شناخت کاربران ، نیازها و انتظارات آنها از اهمیت زیادی برخوردار است . از این رو ، ارزیابی کتابخانه ها تنها بر اساس بررسی مجموعه مهجور گردیده و رویکردی تازه که در آن کاربران به ارزیابی کیفیت خدمات می پردازند ، اهمیت بسیار یافته است . بر این اساس ، گسترش مدلهای کاربرمدار در کتابخانه مورد توجه بیشتری قرار گرفته است .

حرکت جوامع بشری از سنتی بودن به صنعتی شدن ، از صنعتی به فراصنعتی و در نهایت به سوی عصر الکترونیک و اطلاعات بوده است . توانمندیهای فناوری اطلاعات و ارتباطات بیش از هر چیز بر توسعه دانش ، مهارتها ، و تواناییهای انسان تاثیرگذار بوده است . در این میان، رشد و گسترش فناوری و اطلاعات و ارتباطات تاثیر به سزائی در کتابداری و کتابخانه داشته است .

کلید واژه ها

علم کتابداری و اطلاع رسانی ، فلسفه کتابداری ، مهارتهای حرفه ای ،کتابداری در عصر دیجیتال

 

مقدمه

کتابداری علمی است که با دانش مدرن سر و کار دارد . در اینجا معنای وسیع دانش مورد نظر است وهرگونه اطلاع آدمی را در علم ، دانش ،هنر و فن در بر می گیرد . "کتاب" یا" کتابداری" وسیله ای را به ذهن متبادر می کند که از چندین برگ نوشته ، دستنوشته یا چاپ شده ،و مجله پدید آمده باشد و این خود گاه موجب ابهام مفهوم علم کتابداری می شود . تاکنون انسان دانسته های خویش را به اشکال گوناگون و بسیار تدوین ، ضبط و نگهداری کرده است . "کتاب " تنها یک شکل آن است که چند قرن رواج بیشتر یافته است . واژه کتابداری به عنوان برابر واژه انگلیسی LibrarianShip معادل واژه علم کتابداری است، اساس این علم به گردآوری ، نگهداری ، سازماندهی  و استفاده از رسانه ای ارتباطی مدرن می پردازد . "دکتر عباس حری" استاد علوم کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه تهران نیز در معرفی کتاب و علم کتابداری می گوید : کتاب دارای دو معنی است . یکی معنای محدود و با دامنه ای بسته که همان اوراق مکتوب به هم پیوسته و جلد شده است و اصطلاحا به آن صورت گوتنبرگی کتاب می گویند و دیگری معنای گسترده آن است که به هر اثری که به گونه ای ثبت و ضبط شده باشد ، گفته می شود . از این دیدگاه ، نوار ، صفحه ، لوح فشرده و حتی آنچه در اینترنت قابل دسترسی است ، کتاب تلقی می شود . پسوندداری در کتابداری نیز به معنای اداره کردن و مدیریت کردن کتاب در همان معنای گسترده آن است . بنابراین کتابداری به سامان دادن کتاب می پردازد . از دیدگاه باتلر1 کتابداری عبارت است از : مطالعه ، نظریه ، تاریخ و کتابشناسی تحقیق ؛ و اختصاص به حقیقت ، زیبایی و عدالتی دارد که در دانش پژوهی2، اخلاق و زیبایی شناسی منعکس شده است . علوم کتابداری و اطلاع رسانی ، دانشی است که به مطالعه و بررسی شیوه های گوناگون تولید دانش ، گردآوری منابع اطلاعاتی ( کتاب ، مجله ، لوح فشرده ، بانکهای اطلاعاتی ، پایگاه اطلاعاتی ، اینترنت و وب ) ، سازماندهی ، بازیابی و اشاعه این منابع و محمل های اطلاعاتی می پردازد و در این راستا تلاش می نماید که در وقت خواننده یا کاربر صرفه جویی نماید . در دهه 1970 با اختراع ریز رایانه ها و در سال 1990 با اختراع وب و ورورد این فناوری های نوین اطلاعاتی به پهنه کتابخانه های جهان این دانش نیز دچار دگرگونی های گسترده ای شد. در نتیجه پژوهشگران و استادان این رشته درصدد تغییر نام آن برآمدند و واژه Information”" یعنی اطلاعات یا " اطلاع رسانی " نیز به نام این دانش اضافه شد و امروز از آن به عنوان  Information  Science & Library یا علوم کتابداری و اطلاع رسانی یاد می شود و علم اطلاع رسانی رشته ای است که درباره ویژگی های اطلاعات ورفتار اطلاعاتی ، نیروهای حاکم بر جریان اطلاعات ، و شیوه پردازش اطلاعات برای دسترس پذیری و قابلیت استفاده بهینه اطلاعات تحقیق می کند .

       اگرچه در انگلستان و برخی کشورهای دیگر با عناوین دیگری از جمله  Information Managment، Information   Studies  نیز از آیاد می شود .

       تاریخچه کتابداری در ایران به شکل آکادمیک و دانشگاهی از سال 1340 به بعد بوده است . اولین دوره آن در دانشگاه علوم تربیتی دانشگاه تهران برگزار شد که تعدادی از اساتید ایرانی و آمریکایی و انگلیسی این دوره ها را ابتدا در مقطع کارشناسی و بعدها در مقطع کارشناسی ارشد اداره می کردند ؛ کم کم این آموزشها به صورت غیر آکادمیک به صورت آموزشهای ضمن خدمت در برخی از کتابخانه های عمومی و دانشگاهی در همان سالها برگزار شد ، همچنین اساتید کتابداری ، دوره های کتابداری را برای کتابخانه های عمومی کشور و برخی کتابخانه های دانشگاهی برگزار کردند . این دوره ها ، کوتاه مدت بود و بعضی کارگاهها نیز شکل تئوری و عملی این رشته را مطرح می کردند .

ضرورت وجود فلسفه در کتابداری فلسفه در کتابداری در برگیرنده مجموعه ای از علوم و اعتقاداتی است که زمینه وسیعی را برای یافتن راه حل برای مسائل گوناگون موجود در انواع مختلف کتابخانه ها فراهم می سازد . داشتن فلسفه برای کتابدار از ضروریات است . این امر به او کمک خواهد کرد تا بنایی را پایه ریزی کند که بر آن بنیان بتواند رهیافت کلی خود را در کتابداری استوار سازد . در دنیایی که به سرعت در حال دگرگونی است ، کتابدار محتاج فلسفه ی خاص خود است ، زیرا داشتن فلسفه او را قادر خواهد ساخت تا راه حلی برای مسائل جدیدی که در کار روزمره با آنها مواجه می شود بیابد . در چنین صورتی وی خواهد توانست طرز فکر روشن و مثبتی نسبت به مردم و ایده ها پیدا کند . این کار همچنین او را به ثبات در تصمیم گیری که صفت یک رهبر خوب است هدایت خواهد کرد .

         فلسفه نشانگر انگیزه ها ، اهداف و اعتقادات وی در قبال موقعیتها و انسانهاست . با توجه به اینکه دگرگونیهای اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی ، تکنولوژی و اخلاقی اجتناب ناپذیر است ، یک فلسفه خوب هم باید برای پاسخگویی به نیازهای متغیر جماعتی که در خدمت آن است اصلاح پذیر باشد ، تغییر یابد و قابل جانشینی باشد . هیچ گونه اتفاق نظری مبنی بر اینکه چه چیزی باید پایه و اساس فلسفه در کتابداری قرار گیرد وجود ندارد. ما باید روش علمی را در پیش بگیریم و فلسفه کتابداری را بر اساس قوانین ، اصول ، تصویبنامه ها و نظریات علم کتابداری بنا کنیم . قوانین کتابداری که به قلم رانگاناتانRanganatan تنظیم شده است ، پایه های چنین رهیافتی را تشکیل می دهد ، رانگاناتان رهیافتی فلسفه  را پذیرفت که فقط به جنبه خدمتی کتابداران محدود بود .

       فلسفه باتلر در مورد کتابداری ، با عنوان  "فرهنگ گرایی " ، مفهوم عقلانی کتابداری را بر حسب اصول علمی ، انگیزه و کاربردهای فناورانه ی آن تعریف کرد ؛ به همه اینها از دیدگاه علوم انسانی نگریسته

می شود . بطور کلی سیر تحولات روندهای عقلانی و فلسفی کتابداری را می توان به نقل از نیتکی Nitecki به این شرح بیان کرد :

1)     دوره ماقبل فلسفی ( 800 تا 600 ق .م ) ، مشخصه آن نیاز به توضیح معمولی درباره اسرار زندگی است ؛2)

2)      عصر کلاسیک ( 600 ق.م تا 400 م.) ، که مشخصه آن غلبه عقلانیت است . در این عصر فلسفه ی سقراط ، افلاطون ، ارستو ، که مهمترین فلاسفه ی این دوره بودند ، مبنای اساسی فلسفه ی کتابداری می شود ؛

 3) عصر اعتقادی ( 400 تا 1400م.) ، که از حیث فلسفی ، دوره جست و جوی معنای وجود انسان و بازگشت به غلبه الهیات است ؛

 4) عصر ماجراجویی یا فلسفه رنسانس ( 1400 تا 1500 م . ) ، که مشخصه آن تغییرات حاصل از کشفیات جغرافیایی و با ثبات سنت کلاسیک در تضاد بود ؛

 5) عصر استدلال یا فلسفه مدرن (قرن 17) . مشخصه آن پیدایش علوم فیزیکی است و نیز مبتنی بر روش شناسی ارسطویی می باشد ؛

 6) عصر روشنگری یا فلسفه علوم طبیعی ( قرن 18) ، که با حمایت از روش مشاهدات تجربی جهت کشف حقایق ، قصد تبدیل فلسفه به غلم طبیعی را داشت . در این عصر فلسفه به نوعی فیزیولوژی یا رفتارگرایی روان شناسانه علمی تبدیل می شود که هر چیزی را به اجزای اتمی تحلیل می کند . دراینجا فقط قطعیت منطقی یا ریاضی قابل قبول است ، فلاسفه این قرن احساس می کردند که چنین پیشرفتی در فلسفه نیز می تواند ایجاد شود ؛

 7) عصر ایدئولوژی یا مکتب شناسی ( قرن 19) و نظریه پردازی و بازسازی ایدئولوژیکی و فرهنگی ، که مشخصه آن ظهور مجدد متافیزیک در شکل ایدئالیسم هگلی ، طبیعت گرایی تکاملی اسپنسر ، و نظرات مادی گرایی دیالکتیک مارکس است که همه اینها بر انسان و توسعه تاریخ ( تاریخی ) آن تمرکز دارد . به سمت پایان این قرن ، پیرس دیدگاهی عمل گرایانه را فرمول بندی کرد . از نظر وی واقعیت ، مفهومی دائما" در حال تغییر و پیشگویی بود که بطور متافیزیکی پیش بینی و بطور علمی توصیف ، و با اجماع تعریف میشود ؛

 8)عصر تحلیل یا ورود به قلمرو فلسفی ناشناخته (قرن 20) ، که دوره ای فعال است ، فلسفه انگلوامر یکن که تحلیلی ، عمل گرایانه ، زبان شناسانه است- و فلسفه های اثبات گرایی منطقی ، واقع گرایی ، و فلسفه تحلیلی غالب هستند ؛ بطور کلی فلسفه قرن 20 به سه دیدگاه تقسیم می شود :

 الف ) تصور تکاملی و آرمان گرایانه ی زمان ؛

 ب) فلسفه تحلیلی که آنتی متافیزیکی ، اثبات گرایانه ، و منطقی بود ؛

 ج) فلسفه ریاضی و منطقی راسل .

حرفه کتابداری یا شغل کتابداری ؟

        اغلب اوقات این سؤال مطرح است که آیا کتابداری یک حرفه است یا نه ؟ پاسخ به این سؤال بستگی به این دارد که آیا کتابداری از ویژگی های اصلی یک حرفه برخوردار است یا نه ؟

از ویژگی های اصلی یک حرفه عبارتند از :

1-      مجموعه ای از دانش تخصصی و مهارت های فنی باشد .

2-      دارای نظام نامه اخلاقی و استاندارد و رفتاری در حوزه تخصصی باشد .

3-      دستیابی به سطح بالایی از استاندارد عملکردی از سوی متخصصان مهیا می باشد .

/ 8 نظر / 59 بازدید
حميد عابديني

باتشکر از مطالب خوب وبلاگ و همچنين اين مقاله حرفه اي در رشته کتابداري و تبريک به آقاي ميرمحمدي بخاطر اين مقاله شان. از شما دعوت مي کنيم که مقالات ديگر آقاي ميرمحمدي را از وبلاگ www.mlibrarianship.blogfa.com استخراج کرده و در اين وبلاگ الصاق نماييد. باتشکر

حميد عابديني

باتشکر از مطالب خوب وبلاگ و همچنين اين مقاله حرفه اي در رشته کتابداري و تبريک به آقاي ميرمحمدي بخاطر اين مقاله شان. از شما دعوت مي کنيم که مقالات ديگر آقاي ميرمحمدي را از وبلاگ www.mlibrarianship.blogfa.com استخراج کرده و در اين وبلاگ الصاق نماييد. باتشکر

موسوی

انصافا مقاله خوبی بود امیدوارم موفق باشید. منتظر مقالات بعدی شما هستیم

کاظمی

تشکر می کنم از موسسه نمایه که مقالات خوبی را ارائه می دهند و همچنین از آقای میرمحمدی خواستاریم که در مورد چاپ کتاب جدیدشان اطلاعاتی را در اختیار ما بگذارند

کاوندی

مقاله خوبی بود

سعیده

با سلام حضور شما دوست گرامی من دانشجوی رشته فناوری اطلاعات مشغول انجام پروژه ای تحت عنوان طراحی نمایه کتابخانه با استفاده از زبان #cهستم متاسفانه بعلت کمبود وقت قادر به انجام کلیه برنامه نویسی ان نیستم لذا از شما تقاضای کمک دارم یک نمایه ساده که نام اعضا وامنت وپایگاه داده را دارا باشد کفایت میکند خواهش دارم سریعا به درخواست کمک من پاسخ دهید قبلا از شما متشکرم

عباسی

مقاله خوبی برای معرفی کتابداری بود و از موسسه نمایه خواستارم که از دیگر نوشته های آقای میرمحمدی هم استفاده نمایند امیدوارم موفق باشید

کامران نعمتی

مقاله بسیار خوبی بود