فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

کتاب - نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ۳٠ آذر ۱۳٩٠ توسط نمایه

فرهنگ کتابخوانی و جایگاه کتاب در افغانستان

فرهنگ کتاب‏خوانی که از نیازهای مهم و اصلی در جوامع امروز تلقی می‏شود، تاکنون در افغانستان به طور شایسته نهادینه نشده است.

تجاوز شوروی سابق به افغانستان، جنگ‎های داخلی در این کشور و حضور طالبان در رأس قدرت در دهه‏های اخیر نقش کتاب و کتاب‏خوانی در افغانستان را بسیار کمرنگ کرد.

جنگ در افغانستان باعث شد بسیاری از کتاب‏های موجود در کتابخانه‏های این کشور به ویژه کابل به غارت رفته و بسیاری دیگر نیز در آتش سوختند.

مسئولان دولتی و حامیان کتاب و کتاب‌خوانی در سال‌های اخیر اقداماتی را در این راستا انجام داده اند اما با توجه به جمعیت انبوه مشتاق مطالعه به خصوص در شهرهای اصلی افغانستان، این تحرکات کافی نیست.

"کتابخانه‏ عمومی" (کتابخانه مرکزی) شهر کابل، از بزرگ‏ترین کتابخانه‏های افغانستان است که در سال 1344 "شمسی" با 66هزار و 716 جلد کتاب تأسیس شد.


در افغانستان 71 کتابخانه دولتی وجود دارد

"عبدالحمید نبی‏زاده" رئیس کتابخانه مرکزی کابل، در گفت‏وگو با خبرنگار فارس با اشاره به این که کتابخانه‏های عمومی از کتابخانه‏های دولتی در افغانستان به شمار می‌رود، گفت: در حال حاضر در افغانستان 71 کتابخانه دولتی وجود دارد و قرار است تا پایان سال جاری این رقم به 81 کتابخانه افزایش یابد.

وی با بیان این که در افغانستان خدمات کتابخانه‏های عمومی برای تمام مردم این کشور است، گفت: به صورت میانگین روزانه بین 300 تا 400 نفر از خدمات این کتابخانه‏ به صورت مستفیم استفاده می‌کنند که این رقم نسبت‏ به سال‏های گذشته رشد چشمگیری داشته است.


باید برای کتاب در افغانستان تسهیلات بیشتری فراهم شود

رئیس کتابخانه عمومی کابل با اشاره به مشکلات اقتصادی مردم افغانستان، تصریح کرد: باید در همه مناطق افغانستان کتابخانه‏ ساخته شود تا شهروندان افغان بتوانند به راحتی به کتاب‏های مورد نیازشان دسترسی داشته باشند.

وی اظهار با اظهار تأسف گفت: بر اساس قانون انتشار کتاب در افغانستان، ناشران موظف هستند پنج جلد از کتاب‌های خود را پس از انتشار به کتابخانه‌های عمومی اهدا کنند و این در حالی است که تاکنون هیچ ناشری به کتابخانه عمومی کتابی اهدا نکرده است.

نبی‌زاده گفت: دولت افغانستان باید برای تشویق نویسندگان نخبه مشکلات اقتصادی آنان را حل کند تا از این طریق بتواند ظرفیت‏های علمی کشور را گسترش دهد.

وی با اشاره به این که دولت باید امکاناتی را برای ترجمه کتاب‏های ارزشمند فراهم کند، گفت: دولت افغانستان باید با اجرای طرحی کتاب‏ها را قبل از چاپ به صورت دقیق ویرایش کند و از تأثیر مثبت بر جامعه هدف خود اطمینان حاصل کند.


کتاب‏های چاپ جمهوری اسلامی ایران با کیفیت و مرغوب است

رئیس کتابخانه عمومی کابل، اظهار داشت: اکثر کتاب‏های افغانستان از کشورهای همسایه به خصوص جمهوری اسلامی ایران و پاکستان وارد این کشور می‌شود.

این فعال فرهنگی افغان با بیان این که کتاب‏هایی که در جمهوری اسلامی ایران به چاپ می‏رسند دارای کیفیت بالا و کاغذهای مرغوب‌تری هستند، گفت: این در حالی است که کتاب‏هایی که در پاکستان به چاپ می‏رسند از کیفیت پائینی برخوردار هستند.


کتاب‌های چاپ ایران منبع دست اول دانشجویان افغانستان است

"علی‌ظفر حکیمی" از اساتید دانشگاه در این باره تصریح کرد: ایران از کشورهایی است که در بخش چاپ کتاب‏های علمی و فرهنگی به افغانستان کمک‌های بسیاری کرده است و امروز این کتاب‏ها منبع دست اول برای دانشجویان افغانستان به حساب می‏آیند.

وی با اشاره به این که کتاب‏خوانی در افغانستان بسیار ضعیف است، افزود: چند دهه جنگ در این کشور باعث شده است تا مردم این کشور از تحصیل علم و دانش در مقایسه با کشورهای همسایه عقب بمانند و متأسفانه در حال حاضر اکثر مردم افغانستان بی سواد هستند و قادر به خواندن کتاب نمی‏باشند.

حکیمی، گسترش کتاب‏های مفید و ایجاد علاقه برای مطالعه آن را از تجربه‌های تاریخ برای رشد و توسعه دولت‏ها عنوان کرد و اظهار داشت: کتاب‏ نقش محوری و اساسی در زندگی اجتماعی و شخصی هر فرد دارد به طوری که می‌تواند در تمام ابعاد زندگی مشکل گشا باشد.

وی خاطر نشان کرد: کتاب مهم‏ترین عنصر برای دانش آموختن است و حتی با پر رنگ شدن اینترنت، رایانه، تلویزیون و دیگر تکنولوژی‌های جدید در زندگی مردم هنوز هم جایگاه خود را حفظ کرده است.

این استاد دانشگاه با اشاره به نیاز شدید دانشجویان افغان به کتاب‏های مفید که سطح آگاهی آنان را ارتقا دهد، گفت: افغانستان گام‏های نخست خود را در جهت چاپ و تألیف کتاب برداشته و زمان زیادی نیاز است تا این کوشش‏ها نتیجه دهد.

حکیمی در ادامه گفت: در قدم اول باید اهل علم، پژوهشگران و نویسندگان نیاز دانشجویان افغانستان را درک کرده و راه حلی برای رفع آن پیدا کنند.

وی ادامه داد: وزارت فرهنگ و ارشاد افغانستان نقش مهمی در حل این مشکل دارد.

 

کتاب‌های مورد نیاز ما در بازار به سختی پیدا می‌شوند

یک دانشجوی افغان، با اشاره به کمبود کتاب‏های ضروری و مفید در افغانستان، افزود: اکثر کتاب‏هایی که ما نیاز داریم در بازارها به سختی پیدا می‏شود و اگر هم پیدا شود به قیمتی است که ما توان خرید آن را نداریم.
زهرا علی‏زاده تصریح کرد: سنگ بنای یک کشور و جامعه مترقی را میزان کتاب‏های علمی آن جامعه و شاخصه سطح مطالعه آن تشکیل می‏دهد.

به باور این دانشجوی رشته حقوق، افغانستان زمانی می‏تواند روی پای خود بایستد که نسل جوان آن به کتاب رو بیاورند.
علی‏زاده نقش ایران را در رابطه با چاپ کتاب‏های ارزشمند برجسته و مهم دانست و افزود: ایران از جمله کشورهایی است که همواره افغانستان را در بخش فرهنگی و علمی یاری کرده و بسیاری از نیازهای ما در رابطه با کتاب توسط این کشور مرتفع می‏شود.


یکی از کتابخانه‏های عمومی در زندان "پل‏چرخی" قرار دارد

رئیس کتابخانه مرکزی کابل با بیان این که ابتدا کتابخانه مرکزی کابل به نام "ریاست مستقل مطبوعات" معروف بود، گفت: همزمان با تغییر نام ریاست مستقل مطبوعات به وزارت ارشاد اسلامی کتابخانه مرکزی نیز تغییر نام داد.

نبی زاده اظهار داشت: در 10 منطقه کابل کتابخانه‏ عمومی وجود دارد که در مجموع 85 هزار و 629 جلد کتاب در آن‏ها نگهداری می‏شود و یکی از این کتابخانه‏ها در زندان پل‏چرخی قرار دارد.

وی در ادامه گفت: هدف از تأسیس این کتابخانه در زندان آشنایی زندانیان با کتاب‏های مفید و آموزنده بوده است.

رئیس کتابخانه مرکزی کابل با اشاره به بخش‌های مختلف کتابخانه عمومی شهر کابل، افزود: سالن افغانستان شناسی، سالن کودک و نوجوان، سالن ادبیات، سالن عمومی مطالعه کتاب، سالن روزنامه و مجلات که در آن نشریه‏های 100 سال به این طرف جمع‏آوری شده است، سالن منبع نویسی و بخش توزیع کتاب برای امانت بخش‌های این کتابخانه را تشکیل می‌دهند.

رشد کتاب‏ و کتابخوانی در افغانستان مستلزم چاپ کتاب‏های مورد نیاز این کشور است و برگزاری مسابقات کتابخوانی می‌تواند نقش مهمی در این راستا ایفا کند.

در روزهای اخیر یک مسابقه بزرگ کتابخوانی در مدرسه "خاتم النبیین"شهر کابل با هدف گسترش و رشد کتابخوانی در جامعه افغانستان برگزار شد.

تاکنون چند دوره نمایشگاه مشترک کتاب (دوستی) جمهوری اسلامی ایران و افغانستان در شهر کابل برگزار شده است و سهم ایران در کتاب بازار افغانستان چشمگیر است.

منبع: خبرگزاری فارس


نوشته شده در تاريخ یکشنبه ٦ آذر ۱۳٩٠ توسط نمایه

چینی‌ها باید مطالعه کنند تا الفبا یادشان نرود!

مدیر موسسه انتشاراتی نین شیا (رودخانه زرد) چین گفت: مردم چین برای از یاد نبردن الفبای چینی و خواندن این زبان، روزانه مجبور به مطالعه هستند و این باعث شده 10 درصد سبد هزینه خرید خانوار چینی را کتاب تشکیل دهد.

این ناشر در پاسخ به سئوالی درباره نحوه ارتباط دولت با صنعت نشر در این کشور گفت: سیاستگذاری نشر در چین تماما در اختیار دولت است و تمام افراد فعال در حوزه نشر را دولت مشخص می‌کند، اما سودی که از راه نشر ایجاد می‌شود به جیب دولت نمی‌رود و ناشر باید از این سود در راه خودکفایی و رشد خود استفاده کند. البته دولت هم گاه در موارد خاص از ناشران حمایت می‌کند.

وی در بخش دیگری از این نشست در پاسخ به سئوالی درباره شمارگان نشر در چین گفت: شمارگان متوسط در چین  10 هزار نسخه است، اما برخی آثار حماسی نیز در چین منتشر شده است که در یک‌سال گذشته با سه تجدید چاپ در حدود یکصد هزار نسخه منتشر شده و به فروش رفته است. از طرف دیگر خرید رایت کتاب از کشورهای خارجی نیز نیاز به کسب مجوز دولتی دارد که البته کاری سخت و زمان‌بر نیست، در مجموع نیز سالانه 360هزار نسخه اثر منتشر می‌کنیم.

ژیائو ین، همچنین با اشاره به اینکه 30 درصد از آثار منتشر شده در این کشور تجدید چاپی است، گفت: یک پنجم آثار منتشر شده در چین آثار الکترونیکی است و میانگین انتشار آن در چین نیز دو پنجم کل نشر این کشور است.

وی همچنین گفت: 10 درصد هزینه سرانه خانوار در چین برای خرید کتاب اختصاص دارد، اما نکته جالب اینجاست که مردم چین برای اینکه سطح سواد و دانش خواندشان پایین نیاید، باید مطالعه زیادی کنند تا دائما با ترکیبات جدید آشنا شوند.

منبع: خبرگزاری مهر


نوشته شده در تاريخ یکشنبه ٦ آذر ۱۳٩٠ توسط نمایه

چینی‌ها باید مطالعه کنند تا الفبا یادشان نرود!

مدیر موسسه انتشاراتی نین شیا (رودخانه زرد) چین گفت: مردم چین برای از یاد نبردن الفبای چینی و خواندن این زبان، روزانه مجبور به مطالعه هستند و این باعث شده 10 درصد سبد هزینه خرید خانوار چینی را کتاب تشکیل دهد.

این ناشر در پاسخ به سئوالی درباره نحوه ارتباط دولت با صنعت نشر در این کشور گفت: سیاستگذاری نشر در چین تماما در اختیار دولت است و تمام افراد فعال در حوزه نشر را دولت مشخص می‌کند، اما سودی که از راه نشر ایجاد می‌شود به جیب دولت نمی‌رود و ناشر باید از این سود در راه خودکفایی و رشد خود استفاده کند. البته دولت هم گاه در موارد خاص از ناشران حمایت می‌کند.

وی در بخش دیگری از این نشست در پاسخ به سئوالی درباره شمارگان نشر در چین گفت: شمارگان متوسط در چین  10 هزار نسخه است، اما برخی آثار حماسی نیز در چین منتشر شده است که در یک‌سال گذشته با سه تجدید چاپ در حدود یکصد هزار نسخه منتشر شده و به فروش رفته است. از طرف دیگر خرید رایت کتاب از کشورهای خارجی نیز نیاز به کسب مجوز دولتی دارد که البته کاری سخت و زمان‌بر نیست، در مجموع نیز سالانه 360هزار نسخه اثر منتشر می‌کنیم.

ژیائو ین، همچنین با اشاره به اینکه 30 درصد از آثار منتشر شده در این کشور تجدید چاپی است، گفت: یک پنجم آثار منتشر شده در چین آثار الکترونیکی است و میانگین انتشار آن در چین نیز دو پنجم کل نشر این کشور است.

وی همچنین گفت: 10 درصد هزینه سرانه خانوار در چین برای خرید کتاب اختصاص دارد، اما نکته جالب اینجاست که مردم چین برای اینکه سطح سواد و دانش خواندشان پایین نیاید، باید مطالعه زیادی کنند تا دائما با ترکیبات جدید آشنا شوند.

منبع: خبرگزاری مهر


نوشته شده در تاريخ دوشنبه ۱٤ شهریور ۱۳٩٠ توسط نمایه

عاداتی خوب برای کتابخوانی

1- فقط روزی چند دقیقه

بسیاری از مردم دوست دارند کتاب بخوانند اما منتظر زمان مناسبی برای انجام این کار هستند. اما تجربه نشان داده است  که این زمان مناسب در زندگی امروزی به سختی بدست می آید. بنابراین انتظار برای پیش آمدن فرصت مناسب انتظار خوب اما نه چندان واقعی است. بهتر است بجای اینکه منتظر این باشید که فرصتی پیش بیاید که مثلا فلان کتاب را بخوانید آن کتاب را شروع به خواندن کنید اما سعی کنید بیشتر از یک ربع یا 20 دقیقه نخوانید.

2- عذاب وجدان نگیرید

اگر دوست دارید کتاب بخوانید اما فرصتی برای این کار پیدا نمی کنید عذاب وجدان نگیرید. این عذاب وجدان فقط ترس شما را برای شروع کتابخوانی بیشتر می کند. فقط کافیست از یک جایی شروع کنید و آن را استمرار دهید حتی در حداقل زمان ممکن، رهبر انقلاب در بازدید از سومین نمایشگاه کتاب در سال 69 در این باره نکته جالبی را مطرح می کنند:”‌ بنده دوره‌هاى بیست جلدى و بیست و چند جلدى کتاب را در همین فاصله‌هاى ده دقیقه، بیست دقیقه و یک ربع ساعته خوانده‌ام. پشت این کتاب‌ها را هم یادداشت مى‌کنم که معلوم باشد. شاید صدها جلد کتاب را همین‌طور در این فاصله‌هاى کوتاه ده دقیقه‌اى خوانده‌ام. بسیارى از افراد را هم مى‌شناسم که این گونه‌اند.”‌

3- یک جای دنج اختیار کنید

البته آدمهای کتابخوان برای کتابخوانی لنگ جا نیستند اما بهرحال کتاب خواندن در یک گوشه دنج همیشگی می تواند آرامش خاطر شما را بیشتر فراهم کند. خواه این جای دنج رختخواب شما باشد یا مبل راحتی داخل هال و یا پشت میز تحریر.

4- پیش از خواب کتاب بخوانید

خیلی از آدمها وقتی کتاب دستشان می گیرند هنوز چند صفحه ای بیشتر نخوانده اند که خواب به چشمشان می آید. اساسا برای بسیاری از آدمها هیچ قرص خواب آوری مثل کتاب عمل نمی کند آنهم بدون داشتن عوارض جانبی!

5- حدود مطالعه تان را مشخص کنید

بسیاری از کتابها دارای بخشها، فصول و سرفصلهای مشخصی هستند. بهتر است قبل از اینکه شروع به خواندن کنید حدود خاصی را برای مطالعه مشخص کنید.

6-گوشه بالای صفحه، گوشه پایین صفحه!

خیلی وقتها پیش می آید که در یک کتاب جملات زیبا یا نکات جالبی در بعضی صفحات پیدا می شود. بعضی ها عادت دارند بر این صفحات حاشیه بزنند و یا این جملات زیبا را جایی یاداشت کنند اما در هنگام خواندن خیلی وقتها بنا به دلایلی این امر محقق نمی شود. در اینجور مواقع کافیست گوشه بالای صفحه مربوطه را یک تای کوچک بدهید تا به راحتی بتوانید بعدا آن صفحه را پیدا کنید.

خیلی از آدمها وقتی کتاب دستشان می گیرند هنوز چند صفحه ای بیشتر نخوانده اند که خواب به چشمشان می آید. اساسا برای بسیاری از آدمها هیچ قرص خواب آوری مثل کتاب عمل نمی کند آنهم بدون داشتن عوارض جانبی!

7-خودتان را گول نزنید!

بعضی از آدمها عادت دارند خودشان را گول بزنند یا به نحوی خودشان را به زور  از دست خودشان راضی کنند برای همین وقتی می بینند که عذاب وجدان نخواندن کتاب دارد به سراغشان می آید سعی می کنند در اوقات خاصی که مثلا چند دقیقه وقت اضافه بدست می آورند شروع به کتاب خواندن کنند. باید این را یادتان باشد کتاب خواندن نیاز به دقت و آرامش دارد .

8- شروع نکردن از آثار خیلی بزرگ

بعضی ها فکر می کنند برای کتابخوان شدن باید از خواندن آثار بزرگ شروع کرد. این ایده البته خوب است اما چون شما بدنبال کسب عادت کتابخوانی هستید بهتر است اول از آثاری شروع کنید که خواندنش برایتان جذاب است.

9- از کتابهای کم حجم شروع کنیم

یکی از لذت بخش ترین و انگیزه بخش ترین کارها به پایان رساندن یک کتاب است حتی اگر این کتاب چندان شما را راضی نکرده باشد باز هم تمام کردنش به شما یک احساس وجد می دهد. احساس وجد از خواندن یک کتاب بدون اینکه آن را نیمه تمام رها کرده باشید! برای همین بهتر است اگر عادت به کتابخوانی ندارید از کتابهای کم حجم تر شروع کنید.

10- کتابهای خوانده شده را لیست کنید

یکی از موثر ترین راهها برای کسب احساس خوشایند کتابخوانی لیست کردن کتابهایی است که خوانده اید البته به همراه مشخصات کتاب از قیبل نویسنده، مترجم، ناشر و… بعضی ها البته چکیده مختصری هم از هر کتاب می نویسند. این لیست لازم نیست کاغذی باشد کافی است این اطلاعات را در یک فایل کامپیوتری ذخیره کنید.

11- کتابهای خوانده نشده را هم لیست کنید

خیلی وقتها بعضی ها نمی دانند چه بخوانند. قبلا گفتیم که بهتر آن است که از کتابهایی که برایتان جذاب است شروع کنید اما یک راه خوب هم لیست کردن کتابهایی است که فکر می کنید خوب است یا تعریفشان را از کسی شنیده اید و یا فلان جایزه را برنده شده اند و یا اسم نویسنده اش را بارها شنیده اید.

12- به کتابفروشی بروید

حتی اگر قصد خرید کتاب یا پولی برای خرید کتاب ندارید باز هم به کتابفروشی ها سر بزنید این کار انگیزه و اطلاعات شما را افزایش می دهد. اصولا بوی کاغذ کتاب بوی مطلوبی است. بد نیست این را هم اضافه کرد که برای خرید کتاب جوگیر نشوید. کتاب را با حوصله بخرید و سعی کنید برای خرید کتاب به همان لیست کتابهای خوانده نشده مراجعه کنید. این را هم البته باید اضافه کرد که وقتی یک نویسنده امتحانش را خوب پس داده است و شما در جای دیگری اثر دیگری از او می بینید برای خرید آن اثر به دلتان رجوع کنید نه مغزتان!

13- و نکته کلیدی آخر

یادتان باشد خوب کتاب خواندن با کتاب خوب خواندن دو موضوع مجزا است. برای فرهیخته شدن نه تنها باید کتابهای خوب خواند بلکه باید خوب کتاب خواند. یعنی همان کتاب های خوب را هم باید خوب بخوانید.

 

منبع:کتابخوار- زوربای ایرانی


نوشته شده در تاريخ یکشنبه ٢۳ امرداد ۱۳٩٠ توسط نمایه

 

بساطی کتاب در دنیا

 


نوشته شده در تاريخ یکشنبه ٢۳ امرداد ۱۳٩٠ توسط نمایه

فقر چیست؟

فقر اینه که حافظ و سعدی برات چیزی بیش از یک اسم نباشند اما تلویزیون خونه ات صبح تا شب روشن باشه؛

فقر اینه که از خسرو و شیرین و لیلی و مجنون چیزی جز اسم ندونی اما ماجراهای آنجلینا جولی و براد پیت رو پیگیری کنی؛

فقر اینه که وقتی ازت بپرسن سرگرمی هات چی هستند بعد از یک مکث طولانی بگی موسیقی و تلویزیون؛

فقر اینه که با کامپیوتر کاری جز ایمیل چک کردن و چت کردن و موزیک گوش دادن نداشته باشی؛

فقر اینه که فاصله لباس خریدن هات از فاصله کتاب خریدن هات کمتر باشه؛

 فقر اینه که وقتی کسی ازت میپرسه در ۳ ماه اخیر چند تا کتاب خوندی برای پاسخ دادن نیازی به شمارش نداشته باشی؛

فقر اینه که کتابخانه خونه ات کوچکتر از یخچالت باشه؛


نوشته شده در تاريخ سه‌شنبه ۱۸ امرداد ۱۳٩٠ توسط نمایه

مطالعه در ماه رمضان

علیرضا خراطها / مشاور تحصیلی

اگرچه ماه مبارک رمضان فرصت مغتنمی است که در آن زندگی انسان، صورتی برنامه‏ ریزی شده پیدا می‏کند و در قالب برنامه‏ای الهی، انسان می‏ آموزد و تمرین می‏کند که چگونه باید براساس برنامه‏ ریزی و نظم، زندگی کند؛ امّا غالباً به جای آموختن از این یک‏ماه و استفاده در یازده‌ماه دیگر، این یک‏ماه نیز مانند سایر ماه‏ها بدون برنامه و استفاده سپری می‌شود.

به‏ هر حال، سال 1390 (در بین سال‏های اخیر) دومین سالی است که ماه مبارک رمضان تماماً در تابستان واقع شده و از قضا این ایّام مقارن با زمانی است که اغلب داوطلبان در گام‏های نخستین در مسیر آماده‏ سازی خود برای آزمون سراسری 1391 هستند. بنابراین ضروری است با پاسخ به این پرسش که «در ماه رمضان چگونه درس بخوانیم؟»، دغدغه‏ هایی از داوطلبان کوشا را برطرف کنیم.

 

1 – اُفت طبیعی است. اگرچه می‏توان به گونه‏ای برنامه‏ ریزی کرد که میزان و کیفیّت ساعات مطالعاتی کاهش پیدا نکند؛ امّا واقعیّت این است که اغلب داوطلبان به دلیل مواجهه با برنامه‏ های غیر‌متغیّری نظیر کلاس و مدرسه، با کاهش ساعات مطالعاتی و بعضاً با کاهش کیفیت مطالعاتی روبه‌رو هستند. باید بدانید ضمن آن که این وضعیّت تقریباً همگانی و فراگیر است، قابل جبران و اصلاح نیز هست.

2 – توقّف ممنوع. بزرگ‏ترین اشتباه را کسانی مرتکب می‏شوند که با نگرانی از کاهش ساعات و یا کیفیت مطالعه، فعالیت درسی خود را متوقف می‏کنند. این گروه باید بدانند که قطع فعالیت، علاوه بر مختل کردن روند آماده‌سازی آن‏ها، شروع مجدد فعالیت درسی را با کندی روبه ‏رو می‏ سازد. 

3 – قدر فرصت را بدان. ماه رمضان سال 1390 در روزهایی قرار گرفته که تقریباً طولانی‏ ترین روزهای سال هستند و شب‏ها نیز تقریباً کوتاه‏ترین زمان‏ها را به خود اختصاص می‏دهند. برنامه ‏ریزی صحیح کمک می‏کند تا با اندکی جا‏به‏ جایی در زمان‏های آزاد، فرصت مطلوبی برای فعالیت درسی در اختیار قرار بگیرد.

4 – به انجام وظیفه فکر کن. شایع‏ترین عامل افت ساعت و کیفیت مطالعه در ماه مبارک رمضان، تلویزیون و پخش سریال‏های چندگانه‏ ی آن است. البته اگرچه ظاهراً تلویزیون را عامل افت قلمداد کردیم، ولی باید صراحتاً اعتراف کنیم که عامل این افت، بی‏ برنامگی و بی‏ توجهی داوطلب نسبت به شرایطی است که در آن قرار دارد. واقعیت آن است که تلویزیون یک ابزار است و متولیان این وسیله خود را موظف به پرکردن اوقات روزه‌دارانی می‏دانند که پس از افطار، کاری جز نشستن در مقابل جعبه‏ی جادو و چشم دوختن به آن ندارند. پس تهیه‌کنندگان و سازندگان برنامه‏ ها مشغول عمل کردن به وظیفه‏ ای هستند که برای خویش قائل به انجام آن هستند. 
حال باید از داوطلب آزمون سراسری پرسید: وظیفه‏ ی تو چیست؟ آیا تو هم باید مقابل تلویزیون بنشینی و به صفحه‏ ی آن چشم بدوزی یا وظیفه‏ ی دیگری را به‏ عهده داری که اگر آن را انجام ندهی، بدون شک کوتاهی کرده‏ ای؟ فکر می‏کنیم داوطلب جدی آزمون سراسری ترجیح می‏دهد تا وظیفه‏ ی اصلی‌اش را انجام دهد و تماشای سریال‏ها و مجموعه‏ های ماه رمضانی تلویزیون را به وقت مناسب‏تری موکول کند.

5 – ابر و باد و ... چه می‏کنند؟ نوبت‏ های غذایی ماه مبارک رمضان و فاصله‏ ی نسبتاً طولانی سحر تا افطار گروهی از داوطلبان روزه‏ گیر را در ساعات بعدازظهر با مشکل افت قند خون و بعضاً بی‌حالی مواجه می‏سازد. گرمای مردادماه نیز گاه این شرایط را تشدید می‏کنند. در این شرایط برخی گمان می‏کنند که ابر و باد و مه و خورشید و فلک دست به دست هم داده‏ اند تا ما نتوانیم کار درسی و مطالعاتی خود را به انجام برسانیم و خوب طبیعی است که ادامه‏ ی این شرایط یعنی فاصله گرفتن از سایرین. پس چاره چیست؟ یا باید قید درس و کنکور را بزنیم و یا قید روزه و ماه رمضان را. 

به این گروه از داوطلبان باید گفت: اگر شرایط جدیدی پیش آمده است، درایت و هوشمندی حکم می‏کند که ما بهترین موقعیت‏ها را در شرایط جدید برای خویش بیابیم و براساس این موقعیت‏ها، وظایف‌مان را پیش ببریم. رفتار هوشمندانه اقتضا می‏کند که ساعات مطالعاتی خود را اندکی تغییر دهید و آن‏گاه ببینید که نه تنها ساعات مطالعاتی شما کاهش پیدا نخواهد کرد، بلکه در کنار ثبات میزان مطالعه می‏توان از کیفیت خوبی نیز بهره‏ مند شد.

پیشنهاد ما این است که بعد از افطار و پس از استراحتی کوتاه، کار درسی را آغاز کنید و با استفاده از یک برنامه‏ ریزی منظم و حساب‏ شده، آن را تا نزدیکی‏های ساعت 11 روز بعد ادامه دهید و پس از آن بخوابید. 

دوستانی که از کلاس و مدرسه استفاده می‏کنند، پس از افطار تا حدود ساعت 7 صبح مطالعه‏ ی شخصی و تکالیف مدرسه و کلاس را انجام می‏دهند و پس از آن هم تا حدود ظهر در کلاس‏های خود حاضر می‏شوند. این جابجایی ساعتی به شما کمک می‏کند تا میزان مطالعه‏ ی خود را در حد انتظار نگاه داشته و نیز مطالعه‏ ی با کیفیتی را تجربه کنید. 

یادتان باشد: تمام اعمال و کارهای شما در ماه مبارک رمضان، رنگ و بوی عبادی دارد، به خصوص آنکه، پیامبر اکرم «صلی‏ الله‏ علیه‏ و آله‏ و سلّم» فرمودند: محبوب‏ترین شما نزد من آنانی هستند که اوقات خود را به علم‌آموزی اختصاص می‏دهند.


نوشته شده در تاريخ شنبه ۸ امرداد ۱۳٩٠ توسط نمایه

اهمیت مطالعه برای کودکان

نویسنده:کورا گریس

مترجم: مرجان آقبلاغی

نخستین گامی که والدین و کودک برای ورود به دنیای ادبیات و کتاب بر می دارند، بازی با کتاب در کنار اسباب بازی است.برای ترویج فرهنگ مطالعه در میان کودکان در برخی از کشورها کتابخوانی را با بازی به بچه ها آموزش می دهند،به طوریکه بچه ها از آن بسیار لذت می برند و این عادت خوب در آنها نهادینه می شود.

 

محققان و روانشناسان کودک معتقدند بهترین سن برای آموزش فرهنگ مطالعه در کودکان از 6 ماهگی تا 5 سالگی است. در این زمان است که می توان کودکی را به مطالعه تشویق یا او را از آن رویگردان کرد،زیرا در این زمان است که شخصیت کودک شکل می گیرد.

کودکان در 6 ماهگی با ورق زدن و در آوردن صدا از دهان خود به نوعی خواندن را یاد می گیرند. 


در بسیاری از کشورهای پیشرفته برنامه های ملی متعددی برای ترویج فرهنگ مطالعه در میان کودکان اجرا می شود. ایجاد استخر کتاب و بازی بچه ها با کتاب در آب،ایجاد اتاق های بازی و استفاده از کتاب به جای اسباب بازی در آن،ایجاد کتابخانه های کودکان با فضاهای شاد و برنامه های ویژه کودکان از برنامه هایی است که در کشورهای پیشرفته توسط روانشناسان کودک اجرا می شود.

 
در سن 6 ماهگی اولین کاری که کودک با کتاب می کند این است که می خواهد کتاب را داخل دهانش بگذارد. این کار به این خاطر است که معیار تشخیص خوب و بد برای کودک در این سن استفاده از حس چشایی است.

در این زمان نخستین کاری که والدین انجام می دهند این است که کتاب را از کودک می گیرند و آن را به کنار می گذارند، چرا که فکر می کنند برای سلامتی کودکشان مضر است و این همان پیغام منفی است که والدین به طور نا خواسته به کودکانشان درباره کتاب می دهند. 


والدین دوست دارند کودکشان مانند بزرگترها کنارشان بنشیند و کتاب بخواند و این با روحیه جستجوگر کودک سازگار نیست، چرا که کودکان اصلا سکون را دوست ندارند و والدین تمایلی به آموزش با بازی ندارند. به همین خاطر پس از مدتی کتاب را برای همیشه کنار می گذارند به این امید که کودکشان وقتی بزرگ شد خود به ارزش مطالعه پی می برد.

این پیامد همان چیزی است که از فرزندمان در نوجوانی می خواهیم کتاب بخواند و او تمایلی به این کار ندارد و بنابراین این نشانه خوبی است که بدانیم تشویق به مطالعه از همان کودکی آغاز می شود و ربطی به نوجوانی ندارد. 


با تشویق کودک به مطالعه و افزایش مهارت خواندن می توان به پیشرفت مهارت های دیگر ذهنی کودک کمک کرد . روانشناسان برای بسیاری از کودکان بیش فعال یا کودکانی که دارای اختلال های یادگیری و کلامی هستند استفاده از کتاب های مصور را پیشنهاد می کنند.

آنها معتقدند که کتاب های مصور باعث شکوفایی ذهن کودک می شود و بسیاری از اختلالات شخصیتی کودک را درمان می کند.

مطالعه با دنیای ذهن کودک ارتباط مستقیم دارد و توانایی های ذهنی کودکان را توسعه می دهد و به توانایی های یادگیری در مدرسه کمک می کند. علاقمندی های والدین برای کودکان بسیار جذاب است.اگر والدین کتاب بخوانند کودکان مطالعه را یاد می گیرند. آنها با کتاب خواندن کلمات را می آموزند و دنیای خود را وسعت می دهند.

خواندن همزمان والدین و کودک باعث تغذیه ذهن و سلامتی روان می شود و به آرامش بچه ها کمک می کند. 

منبع:ایندیپندنت، برگرفته از ایبنا

 

 

 


نوشته شده در تاريخ شنبه ۸ امرداد ۱۳٩٠ توسط نمایه

مراحل مطالعه درسی


نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ٢٩ تیر ۱۳٩٠ توسط نمایه

بسم الله الرحمن الرحیم

دقایقی نیست که از محضر مقام معظم رهبری برگشته ایم و این مطلب شاید نخستین مطلبی باشد که از این دیدار منتشر می شود.

امروز (چهارشنبه 29/تیرماه/1390)توفیق شد تا به همراه حدود پنج هزار کتابدار کشور حضور ایشان رسیدیم. این اولین دیدار کتابداران با رهبری نظام پس از انقلاب بود. یکی از دوستان به شوخی می گفت این دیدار اولین دیدار کتابداران تمدن ایرانی – اسلامی با عالی ترین مقام کشور از دوره کوروش تا الانه.

به لطف عنایت نهاد کتابخانه ها کارت مخصوص داشتم و قبل از مراسم به استقبال آقا رفتیم و همراه ایشان وارد سالن شدیم.

شوق کتابداران وصف نشدنی بود و این را میشد از شور وحال و شعور و شعارشان فهمید. کتابدارانی که بعضا چند هزار کیلومتر را با اتوبوس فقط به شوق چند دقیقه آمده بودند و شب را در اتوبوس و در مسیر گذرانده بودند.

آقا ملاطفت کردند و کار ایشان را کاری انسانی و فرهنگی معرفی کردند و از زحمات کتابداران تشکر ویژه نمودند و هدف از این دیدار را اعلام تشکر خود از اهل کتاب دانستند.

تا اینجای کار که مخاطب آقا کتابداران زحمتکش بودند ملاطفت بود و سپاس و کار که به مدیران عرصه کتاب و ارشاد رسید وضع دگرگون شد. آشکارا آقا ناراضی بودند.هم از تولید هم از توزیع هم از محتوا هم از تیراژ کتاب هم از میزان مطالعه.

تولید و توزیع کتاب را در کشور در دست جریانات معارض و مخالف نظام دانستند و شمارگان 2هزار و 3هزار نسخه ای را در شان جمعیت هفتاد میلیونی ندانستند و سرانه چند دقیقه مطالعه را ناکافی دانستند.

اما نکات برجسته کلمات ایشان:

1)      هیچ وقت انسان از کتاب مستغنی نیست.

2)      کتاب روز به روز در جامعه بشری اهمیت بیشتری می یابد و هرچه بیشتر پیش رویم احتیاج به کتاب بیشتر می شود.

3)      وجود رسانه های دیگر فقط تسهیل گر دسترسی به کتابند و جای آن را نمی توانند پر کنند.

4)      یکی از بدترین و پرخسارت ترین تنبلی ها تنبلی در خواندن کتاب است.

5)      تبلیغات کتابخوانی باید همه گیر شود و به جای این همه محصولات که رسانه ها تبلیغ می کنند و گاه بی فایده و گاه مضرند باید به معرفی کتابهای خوب پرداخت.

6)      باید جوری شود که که کتاب در سبد کالاهای مصرفی خانواده ها سهم مشخصی پیدا کند.

7)      نفس کتابداری کار انسانی – فرهنگی است.

8)      کتابدار صرفا کسی نیست که خدمت آوردن و بردن کتاب را برعهده دارد.کتابدار می تواند منبع و مرجعی برای مراجعه کنندگان باشد.

9)      باید ذهن را به مطالعه، نظم و عادت داد.

10)  بعضی ذهن ها به آسان خوانی عادت دارد.باید ذهن را عادت دهیم به اینکه اهل تامل و تدقیق باشد و ذهن در مواجهه با کتاب ، کار و فعالیت کند.

11)  یکی از چیزهایی که امروز خیلی نیاز داریم برنامه های مطالعاتی برای جوانان است.

12)  هر کتابی لزوما مفید نیست و مساله انتخاب و گزینش کتاب جدی است.  

13)  بعضی کتابها مثل داروی سمی یا مخدر است و در تولید و توزیع آنها باید دقت کرد و گاه هشدار داد.

14)  آشنایی ما ایرانیان مسلمان با کتاب یک آشنایی کهن است و مربوط به امروز و دیروز نیست.

15)  با هوجه به سابقه کهن آشنایی ما با کتاب باید جایگاه خود را در نشر کتاب بالا ببریم.

16)  تولید کنندگان کتاب به خلاها و نیازهای فکری نگاه کنند و برای آنها کتاب تولید کنند.

17)  جریانهایی در کشور با هدف سیاسی و ظاهر فرهنگی دنبال جهت دهی به جریان نشر کتابند.

18)  تیراژهای 2هزار و 3هزار و 5هزار شایسته جمعیت 70 میلیونی نیست.

19)   باید کاری کنیم که کتابخوانی امری رایج بشود و کتاب از دست مردم نیفتد.

20)  امید است این دیدار ، در مساله کتاب و کتابخوانی و کتاب خوب و کتاب سالم زمینه ساز تجدید مطلعی شود و همه مسوولان کشور حرکتی را آغاز کنند.


نوشته شده در تاريخ یکشنبه ۱٩ تیر ۱۳٩٠ توسط نمایه

عشق به کتاب

مطلبی از پروفسور حمید مولانا

 

برگزاری نمایشگاه بین المللی کتاب در تهران در بهار هر سال و استقبال شایان توجه مردم و توسعه چشمگیری که در پیشرفت کتابخانه های عمومی کشور به عمل آمده است، همه حکایت از برکاتی دارد که از زمان پیروزی انقلاب اسلامی ایران نصیب این سرزمین شده است. دقیقاً به همین جهت است که باید با درایت و سیاست گذاری هرچه بهتر، کتاب و کتابخوانی را بار دیگر، همانند تاریخ درخشان اسلامی و ایرانی گذشته خود در رأس فرهنگ عمومی و زندگی روزمره قرار دهیم. برای این منظور، برداشتن چهار گام بزرگ ضروری است:

اول، دانستن و ادراک خوب و صحیح از تاریخ اسلامی و ایرانی است. در این مورد تاریخ کتاب و کتابخانه در تمدن و فرهنگ اسلامی و ایرانی باید الگوئی برای توسعه کتاب باشد. نسل جوان و جدید ما باید آگاهی و حافظه جامع و درست از تاریخ کشور و مردم و جامعه خود داشته باشد تا بتواند اطلاعات انبوه و جدید امروز را در چهارچوب گنجینه های گذشته ارزیابی کند. تاریخ بزرگترین میراث شناسائی خود و مملکت و مسیر اصلی در استقرار هویت و گسترش فرهنگ است. موضوع تاریخ یکی از ضروری ترین احتیاجات شهروندی و سواد تاریخ یکی از لازم ترین عوامل در همبستگی در جامعه و درک مسائل و وقایع و رویدادهای زندگی ما است.

دوم، سیاستگذاری، بازاریابی و توسعه نشر کتاب باید در راستای احتیاجات جامعه و نیازمندی های مردم باشد. تشویق نویسندگان، مترجمان و ناشران برای تولید و توزیع کتاب های مفید و باتوجه به حفظ و گسترش فرهنگ ایرانی و اسلامی و همچنین پیشرفت علم و دانش و آگاهی از وضع جهانی و محیط فرهنگی دیگران، باید در دستور کار متصدیان و سیاستگذاران قرار گیرد. چه عواملی انتخاب ما را در تولید صحیح و درست نشر و توزیع کتاب تعیین می کند؟ چه کتاب هائی، تحت چه شرایطی، و برای چه منظوری چاپ و منتشر می شود؟ چه نسبتی بین کتاب های منتشره کنونی و علاقه و خواست جامعه و مردم وجود دارد؟

سوم، یکی از بزرگترین مشکل ما در موضوع کتاب، مسئله توزیع و بازاریابی است. ایران فاقد یک سیستم توزیع و بازاریابی ملی است و اغلب ناشران و مراکز انتشاراتی اغلب با تولید و چاپ کتاب سر و کار دارند و نه توزیع و ترویج و بازاریابی و تبلیغ و فروش آن بین علاقه مندان و طبقات مختلف جامعه. امروز قدرت انتشاراتی کتاب در سطح ملی و جهانی در دنیا با زیرساخت های توزیع و بازاریابی (شناخت و جذب خوانندگان کتاب) مرتبط است. مهمترین و سودمندترین اثر و بهترین کتاب اگر چاپ شده ولی در انبار منتظر خریدار و مشتری بماند و مردم از آن اطلاع نداشته باشند کوچکترین تأثیری در جامعه نخواهد داشت. تیراژ کتاب در ایران در مقایسه با جمعیت و سطح دانش و علاقه باید به مراتب بالاتر از وضع کنونی باشد. در ایران فاصله تولید، چاپ و توزیع آن بسیار طولانی و با مشکلات فراوانی همراه است.

چهارم، و یکی از مهمترین عوامل در موضوع ارتقای سطح علم و دانش در جامعه، فرهنگ مطالعه کتاب است. امروز به علت توسعه و پیشرفت صنایع الکترونیک و دیجیتالی توجه مردم و بویژه نسل جوان معطوف به این نوع رسانه ها شده است. تلویزیون یک مثال خوبی است . سؤال اصلی این است که چگونه می توان فرهنگ مطالعه کتاب را مانند فرهنگ صنایع دیگر در جامعه بالا برد به طوری که مطالعه کتاب در جامعه نهادینه شود.

در قرون وسطی که دوره طلائی علم و هنر مسلمانان و ایرانی ها بود و هنوز اروپا در تاریکی به سر می برد، حیثیت، معروفیت، بزرگواری و به قول امروزی ها پرستیژ اجتماعی یک فرد در جامعه با کتابخانه شخصی او و با تعداد و کیفیت کتاب هایش اندازه گیری می شد. از نخبگان گرفته تا مردم عادی و شهروندان، مقیاس قضاوت سطح اقتصادی و اجتماعی یک خانواده را نوع و تعداد کتاب های آن خانواده تشکیل می داد. در سراسر سرزمین های اسلامی از جنوب اسپانیا گرفته تا قاهره و بغداد، ری و جندیشاپور، مسلمانان قرون نهم تا سیزدهم میلادی در هر شهری کتابخانه عمومی دایر کرده و آنجا را مرکز و ثقل مطالعه و باشگاه های علمی، اجتماعی و ارتباطی خود قرار داده بودند. علاوه بر این، هر مسجد و مدرسه و بیمارستانی کتابخانه داشت و جدیدترین اطلاعات و معلومات علمی و هنری در اختیار علاقه مندان قرار می گرفت.

اولین نمایشگاه بین المللی کتاب توسط مسلمانان حدود قرن دهم میلادی در بغداد تشکیل گردید. «پیش کتابفروش ها» اسم بازار کتابفروش ها در بغداد بود که در ناحیه «باب البصره» واقع بود و در حدود یکصد مغازه و غرفه کتابفروشی در آن وجود داشت. علاقه مندان به کتاب، نویسندگان، مترجمان، خط نویسان و کتابداران هر سال در اینجا تجمع کرده همدیگر را ملاقات می کردند. در اینجا بود که فیلسوف، شاعر، نویسنده و عالم از ایران مصر و اسپانیا در کنار یکدیگر به جست و جوی کتاب های جدید می پرداختند و همین جا بود که دیگران به دنبال مجلات کهنه و قدیمی بودند. در اینجا و در همین زمان بود که ابن الندیم، کتابفروش و دانشمند معروف و مؤلف کتاب «الفهرست» از مهمانان و دوستان خود پذیرائی می کرد و با آنها به گفت وگو می پرداخت. قرن های بعد شغل کتابفروشی همراه شغل داروفروشی (به علت پیشکسوتی مسلمانان در علم پزشکی و داروسازی) از سرزمین های اسلامی به اروپا انتقال یافت.

علاوه بر این، اغلب حاکمان اسلامی و ایرانی آن زمان همه کتاب دوست بودند. علاوه بر کتابخانه های معمولی، کتابخانه های اختصاصی حکام و فرمانروایان، خزانه علمی و هنری آنها را تشکیل می داد. دانشمند آلمانی دکتر زیگرید هونکه در کتاب «فرهنگ اسلامی در اروپا» می نویسد «یک کتابخانه متوسط خصوصی یک فرد مسلمان در قرن دهم میلادی، تقریباً بیش از جمع کل کتاب های کتابخانه های اروپا کتاب داشت.» این عشق به کتاب و مطالعه بود که تمدن اسلامی- ایرانی را رونق بخشید و امروز نیز این عشق به کتاب و مطالعه است که می تواند آن پیشکسوتی قرون گذشته را بار دیگر احیا کند.

منبع: http://iranpl.ir


نوشته شده در تاريخ دوشنبه ٢۳ خرداد ۱۳٩٠ توسط نمایه

فواید کتاب‌خوانی برای جنین

شاید شما هم به عنوان مادر یا مادر آینده به اهمیت خواندن کتاب برای کودک در سنین اولیه پی برده باشید.

مطالعات نشان داده است کودکانی که والدینشان از ابتدا به‌طور روزانه برای آنها کتاب خوانده‌اند هنگام رفتن به مدرسه موفقیت بیشتری در خواندن دارند. طبق این مطالعات، جنین می‌تواند لرزش صدای مادر را تشخیص دهد؛ بنابراین صحبت کردن یا خواندن کتاب برای او می‌تواند فوایدی در‌بر داشته باشد. برخی از این فواید عبارتند از:

 

فواید آرامبخش

همان‌طور که ما صدای همسایه دیوار به دیوار خود را می‌شنویم جنین هم می‌‌تواند صدای خارج از رحم را بشنود. این صدا از طریق استخوان، بافت و مایع اطراف و داخل رحم به جنین منتقل می‌شود. جنین شش‌ماهه قادر است صدای مادر خود را تشخیص دهد و با شنیدن آن آرام می‌گیرد.

ارتباط برقرار کردن و صحبت کردن با جنین به نظر مضحک می‌آید؛ اما خواندن کتاب برای او راه خوبی است تا بتوان بر برقراری این ارتباط تمرکز کرده و آن را تا هنگام متولد شدن نوزاد تقویت کرد.

پیشرفت مغزی

به گزارش Your Baby Today محققان هلندی دریافتند که میان حس شنوایی و توانایی یادگیری در کودک ارتباطی برقرار است. این محققان تعدادی جنین را در معرض صداهایی مشخص فرار دادند. آنها دریافتند هر بار که جنین‌ها این صداها را می‌شنوند از خود عکس‌العمل نشان می‌دهند. این شواهد اثبات می‌کند که جنین توانایی یادگیری دارد. هرچند خواندن کتاب‌های بیولوژی برای جنین به این امید که در آینده بیولوژیست شود کار بیهوده‌ای است اما خواندن کتاب می‌تواند در پیشرفت مغز و زبان در سال‌های اولیه زندگی بسیار مفید باشد.

پیوند میان والدین و کودک

برقراری ارتباط با جنین برای بسیاری از افراد کاری دشوار است. خواندن کتاب روش بسیار خوبی برای برقراری این ارتباط است. نیازی نیست کتابی تخصصی انتخاب کنید. کتابی را که به نظرتان جالب است یا فکر می‌کنید کودکان از آن لذت می‌برند انتخاب کنید و در اوقات فراغت با صدای بلند برای جنین خود بخوانید.

 

منبع: سایت خبری تابناک

 


نوشته شده در تاريخ سه‌شنبه ۱٧ اسفند ۱۳۸٩ توسط نمایه

بازخوانی قلعه حیوانات

رضا حاجی آبادی - مدیر انتشارات هزاره ققنوس

پیش درآمد:

در نوجوانی یک بار رمان «قلعه حیوانات» جورج اورول را خواندم ،بی ادعا می گوییم بیشتر آن را شبیه نسخه کپی شده از داستانهای کلیله و دمنه دیدم تا یک رمان سیاسی- اجتماعی. چندی پیش در نمایشگاه کتاب تهران ترجمه امیر امیر شاهی را از این کتاب در انتشارات امیر کبیر دیدم و یکبار دیگر آن را خواندم. آنچه در ادامه می‌ِآید نگاهی گذراست به داستان اورول برای آندسته از افرادی که تاکنون نتوانسته اند این کتاب را بخوانند.

درباره جورج اورول:

جورج اورول(1903-1950 )که نام اصلی او « اریک بلر » است در هندوستان بدنیا آمده است.حضور در هندوستان ، برمه ، پاریس و جنگ های داخلی اسپانیا سبب شد این معلم انگیلسی که گاهی اوقات کتابفروشی هم می‌کرد ، با جوامع بشری و حکومت های مختلف آشنا شود.

انتشار «قلعه حیوانات» در سال 1945 میلادی سبب شد جورج اورول به شهرتی جهانی دست یابد  طوری که کتاب بعدی او یعنی « 1984 » هم محبوبیتی به اندازه «قلعه حیوانات» بدست آورد.

در باره «قلعه حیوانات»:

«قلعه حیوانات» داستان یک انقلاب است. آن هم انقلابی که حیوانات برای فرار از زندگی پر مشقت و نکبت بار خود علیه انسانها بر پا می‌کنند. برخی صاحب نظران اعتقاد دارند اورول «قلعه حیوانات» را با نگاه به انقلاب 1917  روسیه نوشته است  چون هر چند او  در زمان انقلاب 1917 روسیه نوجوانی چهارده ساله  بوده ، اما در زمان انتشار کتاب یک جوان 38  ساله  است  که تجربه حضور در جنگهای داخلی اسپانیا را در 34 سالگی را دارد.

 

خلاصه داستان:

داستان  «قلعه حیوانات» از آنجا آغاز می‌شود که خوک پیری به نام میجر قبل از مردن خواب خودش که در آن حیوانات در یک اقدام انقلابی آدم ها را از مزرعه بیرون کرده اند را برای بقیه تعریف می‌کند. چند ماه پس از مرگ میجر در یک اتقاق عجیب و بدون هماهنگی قبلی این انقلاب به وقوع می‌پیوند و حوانات موفق می‌شوند آقای جونز مالک مرزرعه و افرادش را بیرون کنند.

در روزهای اول انقلاب همه چیز خوبست ، حیوانات  آزادانه به یادگیری خواندن و نوشتن می‌پردازند ، بدلیل نبودن آدمها آذوغه فراوان است ، کسی آنها را شلاق نمی‌زند، باکستر اسب قوی بنیه ارابه با تمام قوا در خدمت به همنوعان خود تلاش می‌کند و مشکلات را از سر راه برمی‌دارد و......   اما مشکلات خیلی زود به سراغ حیوانات انقلابی می‌آید ؛ چون کسی نیست شیر گاوها را بدوشد آنها دچار درد فروانی شده اند، حیوانات برای درو یونجه ها و انبار آن و نیز چمن زنی و شن‌کشی  سختی فراوانی می‌شکند ، و.....

در روزهای اول دو خوک جوان به نامهای اسنوبال و ناپلئون به ترسیم اهداف و آینده این انقلاب حیوانی برای دیگران می‌پردازند و قانون هفت ماده ای را بر سردر طویله می نویسند.

تمام دو پا ها دشمن هستند ؛ حیوانات لباس نمی‌پوشند در تخت نمی خوابند و الکل نمی نوشند، هیچ حیوانی دیگری را نمی‌کشد و بالاخره تمام حیوانات برابرند  قوانین «قلعه حیوانات» است.

حیوانات  حتی  در جنگی به نام «جنگ گاوداری» با رشادت های باکستر اسب ارابه و اسنوبال خوک جوان بر انسانها پیروز می‌شوند. پس از جنگ ناپلئون خوک جوان دیگر مسئولیت تربیت توله سگ های تازه بدنیا آمده را بر عهده می‌گیرد.

دوباره اوضاع در حال بهبود است که فرار مالی مادیان زیبای آقای جونز که علاقه فراوانی به قند دارد و  پیشنهاد اسنوبال برای ساختن یک آسیاب بادی برای تولید برق جنجال می‌آفریند. هر چند حیوانات زمستان سختی را گذرانده‌اند ، اما همگی پذیرفته اند که خوکها بدلیل هوش سرشارشان باید کمتر کار بدنی کنند و بیشتر به بررسی پرونده ها و تربیت فرزندان آنها بپردازند. در جنجالی که بر سر ساخت آسیاب بادی درست می‌شود ناپلئون به کمک توله سگ ها که حالا سگ های شکاری  پر هیبتی شده اند اسنوبال را فراری می‌دهد و خود زمام امور را بدست می‌گیرد.

رد پای اسنوبال در خراب شدن آسیاب بادی و نیز دزدیده شدن تخم مرغ ها و بشکه های مشروب  توسط ناپلئون کشف می شود. اسکوئیلر خوک چاق جوانی که با فرار اسنوبال قدرت بیشتری یافته تمام این اطلاعات و اخبار را به گوش اهالی قلعه حیوانات می‌رساند و بلندگوی تبلیغی ناپلئون شده است.

اسکوئیلر بعد ها فاش می‌کند که طرح آسیاب بادی متعلق به ناپلئون بوده که اسنوبال آن را دزدیده ، او همچنین ثابت می‌کند که این ناپلئون بوده که در جنگ گاوداری از خود رشادت بخرج داده ، علاوه بر این  مرگ باکستر  که بار تمام مشکلات قلعه روی دوش اوست بدلیل کهولت سن بوده و به دستور  ناپلئون او را به بیمارستان بردند نه سلاخی، ..

در ادامه اسکوئیلر  با سخنرانی های خودش به یاد حیوانات می‌آورد که قانون های آنها عبارت بودند از: چهار پا خوب دو پا بهتر ، همه حیوانات برابرند اما برخی برابرترند، هیچ حیوانی با شمد روی تخت نمی‌خوابد، هیچ حیوانی به حد افراط مشروب نمی‌خورد و...

سرانجام داستان در جایی به انتها می‌رسد که ناپلئون ، اسکوئیلر و دیگر خوک ها با راه رفتن روی دو پا و پوشیدن لباس آدمها به دادو ستد با مزارع همسایه پرداخته و حتی شبها با انسانها ورق بازی می کنند در حالیکه بنجامین الاغ پیر دهکده آنها را از پشت پنجره تماشا می‌کند.


شخصیت های داستان «قلعه حیوانات»:

1- خوکها:

شاید خوک ها بازیگران اصلی داستان اورول باشند چراکه داستان با خواب میجر خوک پیر آغاز و با جایگزینی ناپلئون بجای آقای جونر به انتها می‌رسد.

میجر: خوک پیری که پیش از مرگش خواب انقلاب حیوانات را می‌بیند و آنها را  از شرایط نکبت بار خودشان آگاه می‌کند.

اسنوبال: خوک جوان و سنخنوری که بانی اصلی نوشتن قانون هفتگانه روی دیوار قلعه و نیز طرح آسیاب بادی و پیروزی در جنگ بین آدمها و حیوانات است . او با اتهام خیانت و همدستی با انسانها توسط ناپلئون و سگهای شکاری دست آموزش از مزرعه بیرون انداخته می شود.

ناپلئون: مقتدر ترین فرد قلعه پس از انقلاب حیوانات است که با کمک سگهای شکاری که از بچگی آنها را تعلیم داده به خود لقب پیشوا می دهد و در خانه جونز کشاورز ساکن شده و با آدمها معامله می‌کند.

اسکوئیلر: او بدون شک بهترین خوک سخنران  در قلعه بوده و با نطق های آتشین خود توانسته بقیه حیوانات را که اغلب عمر کوتاهی دارند و الفبا را تا حرف دوم بیشتر نیاموخته اند قانع کند که وضعیت فعلی آنها از زمان ارباب جونز بهتر است. حیوانات بیچاره با سخنرانی های اسکوئیلر حتی به آنچه خودشان با چشمانشان دیده اند نیز اعتقاد ندارند بلکه حرفهای او را در باره تغییرات پی در پی قوانین و نیز حق مسلم ناپلئون بر حکومت باور می‌کنند.

2- آدمها:
ارباب جونز: او مالک مزرعه منر است که بدلیل مشروب خواری و عدم مدیریت یکی از مسببین انقلاب حیوانی به شمار می‌رود که تهاجم دوباره اش برای باز پس گیری قلعه با شکست مواجه می‌شود.

آقای پیل کینگتن: در واقع  آقای پیل کینگتن کشاورز سهل انگاری است که مالک مزرعه فاکس وود در همسایگی قلعه حیوانات است. او جزء آدمهایی است که در آخر داستان همراه با ناپلئون به ورق بازی و مشروب خواری می‌پردازد.

آقای فردریک : او که مالک مزرعه پینچ فیلد در همسایگی قلعه حیوانات است  آدمی باهوش و زیرک است که اغلب درگیر دعاوی دادگستری  می‌باشد.

آقای ویمپر: مردی کوچک اندام که به عنوان رابط قلعه حیوانات با خارج و نیز مامور خرید مایحتاج ناپلئون ، سایر خوکها ، سگها و البته در برخی موارد سایر حیوانات از بیرون است.

3- اسبها:
مزرعه حیوانات درواقع دو اسب و یک
  مادیان دارد.

مالی: مادیان زیبای آقای جونز است که از بستن روبان روی یالهایش احساس شعف می‌کند و بالاخره توان دور ماندن از نوازش  آدمها  و قند آنها را ندارد و از قلعه فرار می‌کند.

کلوور: کلوور یکی از  اسبهای  ارابه آقای  جونز است که شاهد از دست رفتن دوستش باکستر  می باشد.

باکستر: او در واقع مظلوم‌ترین حیوان قلعه حیوانات است. باکستر که بدن نیرومندی دارد حروف الفبا را تا دومین حرف بیشتر نمی آموزد. او تمام  زندگی خود را صرف همنوعانش می‌کند و با شعار«من بیشتر کار  می‌کنم» برای آبادانی قلعه می‌کوشد. او در دو جنگ قلعه حیوانات رشادتهای زیادی از  خود نشان می‌دهد . بعد از قدرت گرفتن ناپلئون شعار« همیشه حق با رفیق ناپلئون است« به شعار های او اضافه می‌شود. سرانجام باکستر درحالیکه از بیماری که در اثر کار فراوان دچارش شده رنج می‌برد توسط  ناپلئون به سلاخی فروخته می‌شود و حیوانات را در ماتم فرو میّبرد.
4-
 الاغها:
در واقع مزرعه منر فقط یک الاغ دارد و آن هم بنجامین است که ارادت خاصی به باکستر دارد. او که الاغی کم حرف و تلخ است ، هیچگاه نمی‌خندد چون موضوع خنده داری تا کنون ندیده. از نظر بنجامین که جمله همیشگی اش « خر ها عمر دازی دارند » است مزرعه هیچ تغییری نکرده است.

5- گوسفندها:
چون تعداد گوسفندان مزرعه حیوانات
  زیاد است لاجرم اسم مشخصی ندارند. البته از آنجا که آنها معمولا بصورت گروهی شعار«چهار پا خوب ، دو پا بد » را  در مواقع مقتضی با اشاره اسکوئیلر سر می‌دهند یکی از پر جمعیت ترین سکنه قلعه حیوانات هستند که همانند باکستر نتوانستند تمام قانون های هفتگانه را بیاموزند. گوسفندان البته در دوران صدارت ناپلئون با کمک اسکوئیلر یاد گرفته اند که شعار جدید « چهارپا خوب ، دو پا بهتر » را در مواقع لزوم و با اشاره اسکوئیلر  سر دهند.

6- سگها:
بدون شک سگها نیز از تاثیر گذارترین حیوانات مزرعه هستند. آنها که تعدادشان کم نیست بعد از خوک دارای بهترین جایگاه هستند. البته اغلب آنها فرزندان جسیو بلوبل و شاید پینچر هستند که توسط ناپلئون آموزش و تربیت داده شده اند و در مواقع لزوم به یاری او می‌شتابند.

7- بقیه حیوانات:

البته در مزرعه منر حیوانات دیگری مثل میورئیل بز، موزیز زاغ اهلی، مرغها و خروسها و پرندگان  هم هستند که نقش زیادی در داستان ندارند.

منبع:   http://hajiabadi.persianblog.ir

 


مهم ترین نکات سخنان رئیس جمهور در جمع کتابداران کشور

28 آبان 1389

رئیس جمهوری اسلامی ایران دکتر احمدی نژاد در مراسم جشن کتابخانه های عمومی و مطالعه مفید دقایق کوتاهی سخن گفت که اهم آنها به شرح ذیل است:

* کتابدار در درجه نخست کتابدانی خوب است

* باید شیوه‌های معرفی کتاب و دسترسی به آن هر روز در کتابخانه‌ها قوی‌تر و مردمی‌تر شود تا کتاب درکوتاه‌ترین زمان در دسترس قرار گیرد.

* بخشی از زیباترین خاطراتمان در زمان مراجعه به کتابخانه است.

*  کتابدار محل، شاعری اهل اندیشه و متبحر بود که با راهنمایی مفید او در زمینه مطالعه فهرست‌هایی را به ما معرفی می‌کرد.

* در حال حاضر نیز بخشی از زیباترین خاطرات جوانان کشور مربوط به فضای کتابخانه هاست.

* باید با همت کتابداران کتابخانه‌ها به روز شود تا با اتصال به کتابخانه‌های دنیا بتوانیم امکانات گسترده‌‌تری ارائه کنیم.

* باید برای کتاب و کتابداران ، سرودی متناسب تولید کنید.


نوشته شده در تاريخ سه‌شنبه ٢٥ آبان ۱۳۸٩ توسط نمایه

بزرگترین سرقت کتاب در دنیا

دزدی بزرگ کتاب ۱۹۴۹ -۱۹۴۸ پروژه صهیونیست‌ها بود علیه مردم فلسطین تا تاریخ و فرهنگ گذشته خود را فراموش کنند و در کشورهای همسایه دنیای جدیدی برای خود بسازند غافل از اینکه خود شهرک نشین‌های یهودی مثل برونر هلندی که هم اکنون در مناطق اشغالی زندگی می کند روزی این حقیقت را فاش می‌کند.

«نکبت» روزی است که صهیونیست‌ها سرزمین فلسطین را اشغال کردند و تا کنون برای ادامه این اشغال از کشتار مردم بی‌دفاع فلسطین تا تخریب اموال و زمین‌های کشاورزی این مردم دریغ نکرده‌اند. در اسناد جدیدی که به تازگی در دانشگاه های ایجاد شده توسط صهیونیست‌ها کشف شده است معلوم شده اسرائیل وقتی سرزمین فلسطین را در سال ۱۹۴۸ اشغال کرد تنها به کشتار مردم آنجا اکتفا نکرده است بلکه در یک نقشه از پیش طراحی شده درصدد نابودی فرهنگ و ریشه‌های تاریخی این مردم برآمده است.

بر اساس این اسناد بیش از ۶۰ هزار کتاب در زمان حمله به فلسطین توسط نظامیان صهیونیست جمع آوری شده است تا به نحوی زمینه نابودی تاریخ و فرهنگ این مردم فراهم شود. مردم شهرها و روستاهای فلسطین با امید اینکه روزی به سرزمین خود بازمی‌گردند اشیای باارزش خود مثل کتاب را همراه خود نبردند ولی اشغالگران وارد خانه‌ها می‌شدند و کتاب‌ها را به سرقت می‌بردند به طوری که در بین ماه می ۱۹۴۸ تا فوریه سال ۱۹۴۹ کتابخانه دانشگاه آموزش زبان عبری تنها ۳۰ هزار کتاب و روزنامه و نسخه‌های قدیمی را در خود جای داد که همگی از شهر بیت المقدس جمع آوری شده بود که تا کنون در این دانشگاه نگهداری شده است.

بنابراین گزارش، در شهرهای دیگر فلسطین اشغالی وضع به همین صورت بود و بیشتر کتابها نابود شدند و بعضی از آنها نیز مصادره. این داستان ناگفته نکبه(نکبت) سال‌ها پنهان مانده بود تا اینکه یکی از دانشجوهای اسرائیلی به نام «گیش آمیت» در آرشیو کتابخانه دانشگاه به طور غیر عادی با کتابهای فلسطینی روبرو می شود که به شکلی منظم پشت سر هم لیست شده بود. البته خود فلسطینی ها می دانستند که اموال آنها در زمان اشغال سرزمینشان به غارت رفته است ولی هیچ کس باورش نمی‌شد که دزدی کتاب‌های فلسطینی یک نقشه از پیش تعیین شده بوده باشد که قبل از حمله به این سرزمین طراحی شده بود.

«غدا کرمی» نویسنده و فعال سیاسی فلسطینی که تا سال ۱۹۴۸ در بیت المقدس زندگی می‌کرد درباره کتابخانه شخصی پدرش می گوید که یکی از گنجینه های خانوادگی آنها محسوب می‌شد و سالها تاریخ فلسطین را از پدرانشان به یادگار گذاشته بود اما با این حال دزیدن این کتابها مسئله ای است که باورش از سوزاندن آنها توسط اشغالگران راحت تر است.

در زمان حمله صهیونیست‌ها به سرزمین فلسطین آنقدر حجم فاجعه انسانی و کشتار مردم بی دفاع گسترده بود که کسی حتی به ذهنش نمی رسید بتواند عمق نقشه اشغالگران را تا این حد تصور کند. کرمی می‌گوید نقشه فرهنگی صهیونیست‌ها در روز نکبه زیر آوارها مصیبت و رنج مردم فلسطین دفن شد و در اصل نقشه آنها این بود که کاری کنند مردم فلسطین نتوانند ادعایی برای تملک سرزمین های خود را داشته باشند و در این زمینه مدرکی هم نداشته باشند.

قبل از نکبت شهرهایی مثل بیت المقدس و یافا مهد تمدن و فرهنگ فلسطین نظام منظمی در چاپ کتاب و روزنامه داشتند ولی به نظر می رسد صهیونیست‌ها از قبل فکر تخریب این تمدن را طراحی کرده بودند.

برونر فیلم ساز می‌گوید: «در زمان اشغال فلسطین کتابهای دزدیده شده از فلسطینی ها تا دهه ۶۰ میلادی با اسامی نویسنده ها و صاحبان کتابها در کتابخانه های مخفی رژیم جعلی اسرائیل نگهداری می شد ولی بعد آنها تحت عنوان «AP» یا کتابهای متروکه طبقه بندی شد و هدف از این طبقه بندی این بود که این کتاب‌ها صاحب مشخصی ندارند و می توانند به عنوان کالای اسرائیلی مورد استفاده قرار گیرند.یعنی اینکه این کتابها تاریخ و فرهنگ اسرائیل را می گویند و سرزمینی به نام فلسطین وجود نداشته است. آنها به گونه ای این کتابها را در کتابخانه های اسرائیلی به مردم می دهند که گویی هزاران سال است که در آنجا بوده است.»

به غیر از کتاب‌ها و فرهنگ های لغت عربی انگلیسی که سوزانده شده و به عنوان کاغذهای باطله مورد استفاده قرار گرفت در حال حاضر ۶هزار کتاب نایاب مربوط به تاریخ سرزمین فلسطین در کتابخانه های اسرائیل وجود دارد که هر کدام با جلد و محتوایی جدید عرضه می شوند.

 

منبع: خبرآنلاین

 


نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ۱٩ آبان ۱۳۸٩ توسط نمایه

بهره‌وری در مطالعه

مطالعه یکی از اصلی ترین ابزارها برای دانش افزایی و بالا بردن سطح معلومات است، در عین حال اکثر افراد از کاهش بازدهی زمانی که برای مطالعه صرف می‌کنند رضایت ندارند، در صورتی که نکات ساده‌ای وجود دارند که با عمل به آنها می‌توان با رعایت انها حداکثر بهره‌وری را از زمان مطالعه داشت. بهره‌وری که به موفقیت خواهد انجامید.

شیوه صحیح مطالعه و مزایا

١-   زمان مطالعه را کاهش می‌دهد.

٢-  میزان یادگیری را افزایش می‌دهد .

٣- مدت نگهداری مطالب در حافظه را طولانی تر می‌کند.

۴- به خاطر سپاری اطلاعات را آسانتر می‌سازد.

 برای داشتن مطالعه ای فعال و پویا نوشتن نکات مهم درحین خواندن ضروری است تا برای مرور مطالب،دوباره کتاب رانخوانده و در زمانی کوتاه ازروی یادداشتهای خود مطالب را مرور کرد .

یادداشت برداری، بخشی مهم و حساس از مطالعه است که باید به آن توجهی خاص داشت. چون موفقیت شما را تا حدودی زیاد تضمین خواهد کرد و مدت زمان لازم برای یادگیری را کاهش خواهد داد. خواندن بدون یادداشت برداری یک علت مهم فراموشی است.

 روش‌های رایج مطالعه:

١-   خواندن بدون نوشتن: روش نادرست مطالعه است . مطالعه فرآیندی فعال و پویا است وبرای نیل به این هدف باید از تمام حواس خود برای درک صحیح مطالب استفاده کرد. باید با چشمان خود مطالب را خواند، باید در زمان مورد نیاز مطالب را بلند بلند ادا کرد و نکات مهم را یادداشت کرد، تا هم با مطالب مورد مطالعه درگیر شده و حضوری فعال و همه جانبه در یادگیری داشت و هم در هنگام مورد نیاز، خصوصاً قبل از امتحان ، بتوان از روی نوشته ها مرور کرد و خیلی سریع مطالب مهم را مجدداً به خاطر سپرد .

٢-   خط کشیدن زیر نکات مهم: این روش شاید نسبت به روش قبلی بهتر باشد ولی روش کاملی برای مطالعه نیست چرا که در این روش بعضی از افراد به‌ جای آنکه تمرکز و توجه بروی یادگیری و درک مطالب داشته باشند، ذهنشان معطوف به خط کشیدن زیر نکات مهم می گردد .حداقل روش صحیح خط کشیدن زیر نکات مهم به این صورت است که ابتدا مطالب را بخوانند و مفهوم را کاملاً درک کنند و سپس زیر نکات مهم خط بکشند، نه آنکه در کتاب به دنبال نکات مهم بگردند تا زیر آن را خط بکشند.

٣-   حاشیه‌نویسی: این روش نسبت به دو روش قبلی بهتر است ولی بازهم روشی کامل برای درک عمیق مطالب و خواندن کتب درسی نیست ولی می‌تواند برای یادگیری مطالبی که از اهمیتی چندان برخوردار نیستند مورد استفاده قرار گیرد.

۴-   خلاصه نویسی: در این روش شما مطالب را می‌خوانید و آنچه را که درک کرده‌اید به صورت خلاصه بروی دفتری یادداشت می کنید که این روش برای مطالعه مناسب است و از روشهای قبلی بهتر می‌باشد، چرا که در این روش ابتدا مطالب را درک کرده سپس آنها را یادداشت می کنید اما بازهم بهترین روش برای خواندن نیست .

۵-  کلید برداری: کلید برداری روشی بسیار مناسب برای خواندن و نوشتن نکات مهم است. در این روش شما بعد از درک مطالب، به صورت کلیدی نکات مهم را یادداشت می‌کنید و در واقع کلمه کلیدی کوتاهترین، راحتترین، بهترین و پرمعنی ترین کلمه‌ای است که با دیدن آن، مفهوم جمله تداعی شده و به خاطر آورده می شود .

۶-   خلاقیت و طرح شبکه ای مغز: این روش بهترین شیوه برای یادگیری خصوصاً فراگیری مطالب درسی است. در این روش شما مطالب را می‌خوانید، بعد از درک حقیقی آنها نکات مهم را به زبان خودتان و بصورت کلیدی یادداشت می‌کنید و سپس کلمات کلیدی را بر روی طرح شبکه ای مغز می نویسد (در واقع نوشته های خود را به بهترین شکل ممکن سازماندهی می‌کنید و نکات اصلی و فرعی را مشخص می‌کنید) تا در دفعات بعد به جای دوباره خوانی کتاب ، فقط به طرح شبکه ای مراجعه کرده وبا دیدن کلمات کلیدی نوشته شده بر روی طرح شبکه ای مغز، آنها را خیلی سریع مرور کنید. این روش درصد موفقیت تحصیلی شما را تا حدود بسیار زیادی افزایش می‌دهد و درس خواندن را بسیار آسان می‌کند. و بازده مطالعه را افزایش می‌دهد.

 شرایط مطالعه

شرایط مطالعه، مواردی هستند که با دانستن، به کارگیری و یا فراهم نمودن آنها، می‌توان مطالعه ای مفیدتر و با بازدهی بالاتر داشت و در واقع این شرایط به شما می‌آموزند که قبل از شروع مطالعه چه اصولی را به کار گیرید، در حین مطالعه چه مواردی را فراهم سازید و چگونه به اهداف مطالعاتی خود برسید و با دانستن آنها می‌توانید با آگاهی بیشتری درس خواندن را آغاز کنید و مطالعه ای فعالتر داشته باشید:

 1- آغاز درست: برای موفقیت در مطالعه باید درست آغازکنید

2- برنامه‌ریزی: یکی از عوامل اصلی موفقیت داشتن برنامه منظم است .

3- نظم و ترتیب: اساس هر سازمانی به نظم آن بستگی دارد.

 4-حفظ آرامش: آرامش ضمیر ناخود آگاه را پویا و فعال میکند.

 5- استفاده صحیح از وقت: آیا زندگی را دوست دارید؟ پس وقت را تلف نکنید زیرا زندگی از وقت تشکیل شده است.

6- سلامتی و تندرستی: عقل سالم در بدن سالم است.

7-  تغذیه مناسب: تغذیه صحیح نقش مهمی در سلامتی دارد.

٨-  دوری از مشروبات الکلی: مصرف مشروبات الکلی موجب ضعف حافظه می‌شود.

٩- ورزش: ورزش کلید عمر طولانی است.

١٠- خواب کافی: خواب فراگیری و حافظه را تقویت می‌کند. 

منبع : شبکه ایران

 


نوشته شده در تاريخ سه‌شنبه ۱۱ آبان ۱۳۸٩ توسط نمایه

کتب برتر از نگاه نهاد کتابخانه های عمومی کشور

" همنشینی به از کتاب مخواه               که مصاحب بود گه و بیگاه"

در راستای تحقق تحقق هدف اصلی نهاد کتابخانه های عمومی و افزایش سرانه مطالعه مفید این نهاد اقدام به معرفی  1000 عنوان کتاب در 100 موضوع مورد علاقه اعضای کتابخانه های عمومی نموده که فرصت مفیدی برای مطالعه مخاطبان و اعضاء محترم کتابخانه های عمومی در سراسر کشور فراهم می نماید. در این طرح بناست در ارتباط مداوم با کاربران و اساتید فن، کتاب های فاخر و برتر به روز رسانی و ارائه شود.

 

برای دیدن این عناوین به ئنشانی زیر بروید.

http://iranpl.ir/Portal/Home/Default.aspx?CategoryID=3c2552f5-8ee3-4d47-93e3-2d0fe97d184f


نوشته شده در تاريخ سه‌شنبه ۱۱ آبان ۱۳۸٩ توسط نمایه

کتب برتر از نگاه نهاد کتابخانه های عمومی کشور

" همنشینی به از کتاب مخواه               که مصاحب بود گه و بیگاه"

در راستای تحقق تحقق هدف اصلی نهاد کتابخانه های عمومی و افزایش سرانه مطالعه مفید این نهاد اقدام به معرفی  1000 عنوان کتاب در 100 موضوع مورد علاقه اعضای کتابخانه های عمومی نموده که فرصت مفیدی برای مطالعه مخاطبان و اعضاء محترم کتابخانه های عمومی در سراسر کشور فراهم می نماید. در این طرح بناست در ارتباط مداوم با کاربران و اساتید فن، کتاب های فاخر و برتر به روز رسانی و ارائه شود.

 

برای دیدن این عناوین به ئنشانی زیر بروید.

http://iranpl.ir/Portal/Home/Default.aspx?CategoryID=3c2552f5-8ee3-4d47-93e3-2d0fe97d184f


نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ۱٤ مهر ۱۳۸٩ توسط نمایه

سنجش میزان مطالعه در کشور براساس سنجش نهاد کتابخانه های عمومی کشور

پیمایش سال 1388

جامعه آماری:17000 نفر در 31 استان

ضریب خطا: 4.5 درصد

جمعیت باسواد: 84 درصد

باسواد ترین استان ها: استان‌های البرز، سمنان و مازندران با 89 درصد و تهران، اصفهان، کرمان و یزد با 88 درصد

کم سواد ترین استان : سیستان و بلوچستان

افراد 12 تا 25 ساله 98 درصد باسواد

افراد بالای 50 سال 56.7 درصد باسواد

میزان مطالعه غیردرسی: 52.7 درصد از جمعیت باسواد کشور

استان هرمزگان با 63 درصد در کشور رتبه اول

میانگین تعداد کتاب‌های غیردرسی مطالعه شده:  2.7 جلد ( در بین افراد باسواد 2.3 و افراد باسواد اهل مطالعه 6/2 جلد)

متوسط زمان اختصاص داده شده به کتاب‌های غیردرسی در کشور :18 دقیقه  (مشابه سال 87)

15.26 دقیقه به مطالعه فیزیکی و 2.29 دقیقه به مطالعه در فضای مجازی

قم با 22.72 دقیقه در جایگاه اول و خراسان شمالی با 8.60 دقیقه در مکان آخر

میزان مطالعه مردان : 16.83 دقیقه در روز

میزان مطالعه  زنان:  14.50 دقیقه در روز

میزان مطالعه کتاب به صورت الکترونیک : 8/8 درصد از جمعیت کشور

سرانه مطالعه قرآن و ادعیه در روز 10.64 دقیقه برای آقایان و 13.60 دقیقه به بانوان

متوسط سرانه مطالعه قرآن و ادعیه در کل کشور 12/12 دقیقه در روز

استان قم با 22 دقیقه مطالعه قرآن و ادعیه در روز اول

استان‌های خراسان شمالی و کردستان با 5 دقیقه مطالعه قرآن و ادعیه در آخرین رتبه

میزان روزانه مطالعه روزنامه و مجلات در کشور : 53.3 درصد از افراد باسواد کشور

بالاترین سطح مطالعه روزنامه : 65.5 درصد متعلق به آذربایجان شرقی و سپس استان‌های قم و تهران

کمترین سطح مطالعه روزنامه : سیستان و بلوچستان

میانگین روزانه مطالعه روزنامه در کشور : 39 دقیقه و 30 ثانیه

بالاترین میانگین روزانه مطالعه روزنامه:  قم و تهران با 52 دقیقه

کمترین میانگین روزانه مطالعه روزنامه:  یزد با 17 دقیقه

میزان مطالعه روزانه روزنامه آقایان :  46 دقیقه

میزان مطالعه روزانه روزنامه بانوان:  32 دقیقه

میزان مطالعه نشریات هفتگی، ماهنامه و فصلنامه‌ها: 37.7 درصد از مردم کشور

متوسط زمان مطالعه نشریات در روز : 6 دقیقه و 29 ثانیه

بالاترین میانگین روزانه مطالعه نشریات هفتگی، ماهنامه و فصلنامه‌ها:  کرمان با 10.14 دقیقه

کمترین میانگین روزانه مطالعه نشریات هفتگی، ماهنامه و فصلنامه‌ها: خراسان شمالی با  3 دقیقه

 

 مجموع سرانه مطالعه همه موارد فوق در سال 88:  76 دقیقه در روز


نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ۳۱ شهریور ۱۳۸٩ توسط نمایه

دانش آموزان 22 سانتی

22 سانتیمتر کتابخانه برای هر دانش‌آموز

به مناسبت و با تبریک آغاز سال تحصیلی جدید

    سابقه تشکیل کتابخانه‌های آموزشگاهی در ایران را، باید در مساجد جست‌و‌جو کرد. زیرا مساجد، در گذشته نخستین مراکز آموزشی بودندو کتابخانه در کنار مدرس و طلاب یکی از سه رکن اساسی مدارس دینی بوده است.

    ظاهرا نخستین کتابخانه آموزشگاهی کشور مطابق نظام جدید آموزشی، کتابخانه مدرسه لقمانیه بود که بیش از 100 سال پیش (1317 هـ. .ق) گشایش یافت. کتابخانه آموزشگاهی در کتاب «کتابخانه آموزشگاهی در مدرسه کتابخانه ـ مدار» اینگونه تعریف شده است: «کتابخانه آموزشگاهی به محلی اطلاق می‌شود که برای پشتیبانی از برنامه‌های آموزشی مدرسه و ارائه خدمات مربوطه از طریق فراهم‌آوردن مواد، امکانات و خدمات فردی و گروهی پدید آمده باشد و هدف ایجاد آن ارتقای برنامه‌های درسی و آموزشی و رشد فردی و اجتماعی دانش‌آموزان است.»

    فدراسیون بین‌المللی موسسات و انجمن‌های کتابداری (ایفلا) هدف از تاسیس کتابخانه‌های آموزشگاهی را چنین عنوان کرده است: کمک به روند آموزشی دانش‌آموزان، تشویق امر خواندن و مطالعه در کودک و نوجوان، پرورش خلاقیت و روحیه کنجکاوی و علم‌آموزی در دانش‌آموز، دستیابی وی به دانش روز دنیا، آشنایی وی با فرهنگ شفاهی و مکتوب محله، منطقه و کشور و در نهایت توسعه روابط اجتماعی دانش‌آموز با افراد و بخش‌های دیگر اجتماع.

    اما نگاهی اجمالی به مدارس ایران نشان می‌دهد که متاسفانه بخش عمده‌ای از کتابخانه‌های مدارس ما در وضعیت فعلی قادر به انجام وظایف واقعی خود نیستند. زیرا امکانات لازم را در اختیار ندارند، با نیاز‌های فردی دانش‌آموزان سازگار نیستند و نظام آموزشی نیز کتابخانه‌ها را چندان جدی نمی‌گیرد.

بودن یا نبودن

    اولین مساله‌ای که در رابطه با کتابخانه مدارس مطرح می‌شود وجود و یا عدم وجود کتابخانه در مدارس است. بر اساس اطلاعات دفتر طرح و برنامه وزارت آموزش و پرورش در سال 82ـ81 تنها 27 درصد از مدارس کشور کتابخانه داشته‌اند و میانگین کتاب برای هر دانش‌آموز 5/2 کتاب بوده است که در این میان مدارس ابتدایی کمترین سهم را داشته‌اند یعنی تنها در 15 درصد از مدارس ابتدایی کتابخانه وجود داشته و میانگین کتاب برای هر دانش‌آموز کمتر از1 کتاب بوده است (98/0کتاب). این نسبت در مدارس دوره راهنمایی 40 درصد و میانگین 5/2 کتاب و در مدارس دوره متوسطه و پیش‌دانشگاهی 70 درصد و میانگین 5/6 کتاب برای هر دانش‌آموز بوده است.

    اما آمار سال 85ـ84 ناامیدکننده‌تر است زیرا تنها 15درصد کل مدارس کشور، کتابخانه و کتاب غیردرسی داشته‌اند و سرانه فضای کتابخانه برای هر دانش‌آموز، 22 سانتیمتر بوده است.

سال به سال دریغ از پارسال

    آمار و اطلاعات سال تحصیلی 86ـ85 مربوط به تهران حاکی از آن است که 75 درصد مدارس تهران صاحب کتابخانه هستند و به ازای هر دانش‌آموز به‌طور متوسط 5/6 کتاب غیردرسی در کتابخانه‌های مدارس وجود دارد اما اطلاعات مربوط به سرانه فضای کتابخانه‌ای برای هر دانش‌آموز آن‌قدر مایوس‌کننده است که اشتیاق مربوط به آمار 75 درصدی کتابخانه‌های مدارس تهران را از بین می‌برد.

سرانه 10 سانتیمتری فضای کتابخانه‌ای در مدارس پایتخت حتی برای نگهداری سرانه 5/6 جلدی کتاب هر دانش‌آموز هم کفایت نمی‌کند.

    شاید بهتر باشد که ما هم با آقای شیرزاد عبداللهی، کارشناس آموزش‌وپرورش هم‌داستان شویم که معتقد است: «در ایران چیزی به نام کتابخانه مدارس نداریم. چون ما نه فضای مناسبی داریم و نه سیاست روشنی برای تهیه کتاب داریم. آنچه که هست تعدادی کتاب است که در طول سال‌های گذشته از راه‌های گوناگون وارد مدرسه شده و اینها را در یک یا دو کمد جا داده‌اند و معمولا هم درشان قفل است نه متصدی دارند و نه فرصتی که دانش‌آموز از آنها استفاده کند. »

نه کمیت نه کیفیت

    نه‌تنها در مدارس کشور با کمبود کتابخانه مواجه هستیم بلکه کتابخانه‌های موجود هم عمدتا از وضعیت مطلوب و قابل‌قبولی برخوردار نیستند زیرا سیاست روشن و مشخصی برای اداره کتابخانه مدارس وجود ندارد.

     کتابخانه‌ها زیرنظر معاونت پرورشی آموزش‌وپرورش اداره می‌شوند و بنا به گفته قانعی کارشناس معاونت پرورشی استان تهران بودجه ثابتی برای تاسیس و تجهیز کتابخانه وجود ندارد، بلکه بودجه به‌صورت برنامه‌ای تخصیص می‌یابد. به‌طور مثال آموزش‌وپرورش تهران امسال تصمیم دارد که کتابخانه 100 مدرسه را تجهیز نماید و برای این کار 120 میلیون تومان هم در نظر گرفته است اما هیچ تضمینی وجود ندارد که سال آینده هم چنین برنامه‌ای و چنین تخصیص بودجه‌ای اعمال خواهد شد یا خیر!

   

نوشته : ندا حبیب‌اله با اندکی ویرایش

 

 


نوشته شده در تاريخ دوشنبه ٢٢ شهریور ۱۳۸٩ توسط نمایه

کتاب‌سوزی  در عصر اطلاعات

کتاب‌سوزی به بیان ساده اقدام به نابودی یک یا چندین نسخه از کتاب یا دیگر مکتوبات به وسیله آتش است. امروزه دیگر شکل‌های رسانه مانند سندهای صوتی، نوارهای ویدئویی و سی‌دی‌ها نیز به این روش سوزانده شده، خمیر شده و یا رنده[۱] می‌شوند. این عمل که معمولا به طور علنی انجام می‌شود، عموما دارای انگیزه‌های سیاسی، دینی و اخلاقی است. همچنین این عمل ممکن است به طور پنهانی صورت گیرد، مانند هزاران کتاب نابود شده در شوروی سابق و بلوک شرق.

برخی موارد خاص از کتاب‌سوزی آسیب‌های جبران ناپذیری را به میراث فرهنگی کشورها وارد کردند چراکه بسیاری از کتاب‌های سوخته شده به هیچ عنوان قابل جایگزینی نبودند. از این دست می‌توان به اقداماتی مانند سوزاندن کتابخانه اسکندریه، سوزاندن کتاب‌ها و دفن دانشمندان در چین، نابود کردن کدکس‌های مایاها به وسیله اسپانیایی‌ها و در دوران معاصر کتاب‌سوزی‌های انجام گرفته به وسیله نازی‌ها اشاره کرد.[۲]

کتاب‌سوزی در طول تاریخ

ایران

·                     کتابخانه سلطنتی سامانیان در هجوم ترکان از شرق در سده ۱۱ میلادی سوزانده شد. گفته می‌شود ابن سینا تلاش کرد به میان شعله‌های آتش برود و کتاب‌ها را نجات دهد.

·                     در ایران معاصر احمد کسروی «جشن کتاب‌سوزان» داشت.[3] وی و برخی از پیروانش در روز اول دی‌ماه، کتاب‌هایی را که به باورشان باعث عقب‌افتادگی ایران از کشورهای پیشرفته آنزمان بود و همچنین کتاب‌هایی را که بر باور آنها به نوعی به خرافات در نزد ایرانیان، دامن‌می‌زد را در آتش می‌سوزاندند.[4]

·                     در ۲۶ آذر ۱۳۲۵ پس از فروپاشی حکومت پیشه‌وری، ماموران حکومتی تمامی کتابهای ترکی درسی مدارس را که به زبان ترکی آذربایجانی نگاشته شده بود را جمع‌آوری کرده و آنها را در میدان ساعت تبریز سوزاندند.[5][6]

چین

در ۲۱۳، چین شی هوانگ (شی‌هوانگ‌-تی) امپراتور چین دستور داد همهٔ کتاب‌ها به‌جز کتاب‌های مربوط به پزشکی، کشاورزی و طالع‌بینی را بسوزانند.[7] شی هوانگ، امپراتور چین این دستور را پس از مشورت با وزیرش لی‌سی صادر کرد. با صدور این دستور، تمامی کتاب‌های تاریخی و فلسفی در تمام استان‌ها به جز استان «چین» سوزانده شد. این اقدام که در سال ۲۱۳ قبل از میلاد آغاز شد به زنده به گور کردن بسیاری از روشنفکرانی که با عقاید تعصب‌آمیز امپراتور مخالفت می‌کردند انجامید.
این تخریب فرهنگ چین در طول شورشی که به حکومت امپراتور چین اِر شی (پسر امپراتور چین شی هوآنگ) پایان داد، عمق بیشتری گرفت چراکه در این شورش، قصر سلطنتی و بایگانی استانی سوزانده شد و به این ترتیب بسیاری از کتاب‌هایی که به وسیله امپراتور پدر نگه داشته شده بود نیز از بین رفت.[8]

آثار یهودیت

·                     نوشته‌های یهودی و کتاب‌های قانون، توسط شاه یهواکیم و شاهان سلسله سلوکیان: بر طبق تورات در پنجمین سال پادشاهی یهواکیم، ارمیای نبی سخنان خدا را برای باروک خواند و او آنها را بر روی طوماری نوشت. سال بعد سه یا چهار برگ از آن در حضور پادشاه و همسرش خوانده شد که در نتیجه آن یهواکیم تومار را با چاقو پاره کرد و آن را در آتش اجاق انداخت.

تخریب بسیار عمده‌تری توسط آنتیخوس پنجم پادشاه دوره سلوکیان صورت گرفت. او در سال ۱۶۸ قبل از میلاد دستور داد تمامی نسخه‌های کتاب قانون که در اورشلیم وجود داشت تکه‌تکه و سوزانده شوند.[9]

·                     تخریب مکتوبات یهودیت در قرون وسطی: سوزاندن کتاب‌های یهودیان اولین بار به وسیله «پاپ جرج نهم» آغاز شد. او «لویی نهم» پادشاه فرانسه را متقاعد ساخت تا ۱۲٬۰۰۰ نسخه از تلمود را در پاریس به آتش بکشد. این کار بعدها به وسیله پاپ‌های بعدی ادامه پیدا کرد. کلیسا و حکومت‌های مسیحی تلمود را یک کتاب منفور و توهین‌آمیز به آموزه‌های مسیح می‌دانستند. از متعصب‌ترین و متنفرترین پاپ‌ها نسبت به یهود و یهودیان می‌توان به اینسنت چهارم (۱۲۴۳-۱۲۵۴)، کلمنت چهارم (۱۲۵۶-۱۲۶۸)، جان بیست و دوم (۱۳۱۶-۱۳۳۴)، پاوول چهارم (۱۲۵۵-۱۲۵۹)، پایوس پنجم (۱۵۶۶-۱۵۷۲)، و کلمنت هشتم (۱۵۹۲-۱۶۰۵) اشاره کرد. آنها تقریبا در نابود کردن کامل این کتاب‌ها موفق شدند. در این زمان یهودیان به طور مداوم در حال نسخه برداری از این کتاب‌ها بودند و با اختراع ماشین چاپ کلیساها متوجه شدند که دیگر نابود کردن تمامی نسخه‌های تلمود و دیگر کتاب‌های مقدس یهودیان غیر ممکن است.[10]

مصر

کتابخانه‌های اسکندریه در مصر در مقاطع مختلف تاریخی، تخریب شده‌است. برخی از معروف‌ترین دستورهایی که برای تخریب این کتابخانه‌ها صادر شده‌است، عبارتند از:[۱۲]

·                     به دستور جولیوس سزار در سال ۴۸ بعد از میلاد

·                     حملهٔ اورلین در سده سوم میلادی

·                     به دستور تئودئوس اول در سال ۳۹۱ میلادی و قتل هیپاتیا

آفریقای جنوبی

از سال ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۱ میلادی، هزاران جلد کتاب و سایر مکتوبات از کتابخانه‌های عمومی و خصوصی در آفریقای جنوبی جمع‌آوری و در کوره‌های کتاب‌سوزی سوزانده شد. نکته قابل توجه در این واقعه آن است که این اقدام با اعتراضی از سوی کتابداران و کارمندان کتابخانه‌ها مواجه نشد.[11]
تا قبل از روی کار آمدن حزب ملی آفریقای جنوبی در سال ۱۹۴۸ میلادی، تنها ۱۰۰ عنوان کتاب در فهرست کتاب‌های ممنوعه قرار داشت. در سال ۱۹۴۹، تعداد این کتاب‌ها به ۲۰۰ عنوان و تا سال ۱۹۵۵ به ۱۴۰۰ عنوان رسید. گفته می‌شود در سال ۱۹۶۸، حدودا ۱۲ هزار عنوان کتاب در این فهرست قرار گرفته بود. [12]

اولین کتاب‌هایی که در این دوران به آتش کشیده شدند، کتاب‌های پورنو بودند. این کتاب‌ها از سایر کشورها به آفریقای جنوبی وارد شده بودند و ماموران سانسور، آنها را شرم‌آور می‌دانستند. این کتاب‌سوزی به‌زودی دامنگیر کتاب‌ها، رساله‌ها و سایر مکتوبات چاپ داخل این کشور نیز شد و موضوعات مختلفی مانند سیاست، ادبیات کلاسیک و مسائل قومی را در بر گرفت. برآورد دقیق تعداد کتاب‌های تخریب شده در این سال‌ها، به سادگی امکان‌پذیر نیست اما احتمالا این کار به‌طور پیوسته و طی دوره‌های زمانی منظم صورت می‌گرفته‌است. بخش عمده‌ای از اخباری که در این زمینه در دست می‌باشد، مربوط به روزنامه‌هایی است که در آن دوران منتشر می‌شده‌اند و عمدتا به وقایع شهرهای بزرگ این کشور اشاره کرده‌اند.[13]

سایر کتاب‌سوزی‌ها

در پی اختلاف دومینیک قدیس و کاتارها (آلبیگاییان)، هر دو طرف کتاب‌هایشان را در آتش افکندند، و کتاب‌های دومینیک قدیس به طرز معجزه‌آسایی از گزند آتش سالم ماندند.

·                     کتاب تاریخ روم نوشته سناتور آئولوس سرموتیوس کوردوس، توسط آئدیلس در سال ۲۵ بعدازمیلاد.

·                     طومارهای جادوگری، توسط نخستین تغییر کیش دهندگان در اِفِسُس.

·                     کتاب‌های اپیکور، در پافلاگونیا.

·                     متن‌های کیمیاگری مصر، توسط دیوکلسین در سال ۲۹۲ میلادی.

·                     کتاب‌های مسیحی، توسط دیوکلسین، برای آزار مسیحیان، در سال ۳۰۳ میلادی.

·                     کتاب‌های آریانیسم بعد از انجمن نیس، به عنوان ارتداد، سال ۳۲۵ میلادی.

·                     کتاب‌های الهامی، توسط استیلیچو (مرگ در ۴۰۸ میلادی).

·                     متن‌های مصری که با مسیحیت همخوانی نداشت، توسط اثناسیوس، سال ۳۶۷ میلادی.

·                     نوشته‌های پریسیلیان، به عنوان ارتداد، سال ۳۸۳ میلادی.

·                     اتروسکا دیسیپلینا، کتاب‌های آیینی و پیشگویی اتروسکی، قرن پنجم میلادی.

·                     کتاب‌های نستوری به عنوان ارتداد به دستور تئودوسیس دوم، ۴۳۵ میلادی.

·                     در آتش انداختن کتاب‌های مذهبی برای آزمایش آنها، در تولدو اسپانیا، ۱۰۸۵ میلادی.

·                     پیر ابلارد وادار شد در سال ۱۱۲۱ کتاب الهیات خود را به عنوان ارتداد بسوزاند.

·                     تخریب متن‌های کاثار به خواست کلیسای کاتولیک در سده ۱۳ میلادی.

·                     متن فلسفی دلالةالحائرین، نوشتهٔ موسی پسر میمون، در سال ۱۲۳۳ میلادی در مون‌پلیه، جنوب فرانسه.

·                     کتابخانه بیت‌الحکمه در بغداد و کتابخانه‌های دیگر در زمان هجوم مغول‌ها در سال ۱۲۵۸ میلادی. گفته می‌شود آب دجله با رنگ جوهر شمار هنگفت کتاب‌هایی که به رودخانه انداخته شد به مدت ۶ ماه سیاه‌رنگ ماند.

·                     کتاب‌های جان ویکلیف توسط اسقف اعظم بی‌سواد پراگ در سال ۱۴۱۰ میلادی، برای پیشگیری از گسترش آموزه‌های جان هوس

·                     مقامات شوروی به خاطر هراس از نزدیکی مردم پارسی تاجیکستان با مردم ایران و افغانستان، بخشی از کتاب‌های ادبیات فارسی در آن کشور را از بین بردند[14]. کمونیست‌های شوروی در دههٔ سی میلادی (۱۳۳۸-۱۳۴۸) هر کتاب فارسی را که می‌یافتند می‌سوزاندند.

·                     نیروهای پشتون‌تبار طالبان در بسیاری موارد به تخریب و سوزاندن کتاب‌های فارسی در افغانستان دست زدند.

·                     و اینک در سال 2010 در امریکا و با حمایت آشکار دولت و کلیسای رسمی این کشور کتاب مقدس دو میلیارد مسلمان سوزانده شد.

ارجاعات فرهنگی

·                     کتاب فارنهایت ۴۵۱ اثر ری برادبری دنیایی را وصف می‌کند که در آن کتاب‌سوزی به صورت سیستماتیک انجام می‌شود. نام کتاب به دمای اشتعال کاغذ اشاره دارد.

·                     در بخش اول دن کیشوت اثر سروانتس، کشیش و خدمتکار کتاب‌های پهلوانی دن کیشوت را می‌سوزانند.

پانویس

1.             Paper Shreding

2.             ویکی‌پدیا انگلیسی مدخل Book burning

3.             برخی از کتاب‌سوزی‌ها در طول تاریخ.

4.             خسرو ناقد احمد کسروی؛ پژوهشگری، سرکشی و خُرده‌نگری.

5.            

Azər ayının 26-sı (17 dekabr) 1946-ci il Güney Azərbaycan türklərinin Soyqırım günüdür (آذری). Dünya Azərbaycanlıları Kongresi (DAK). بازدید در تاریخ ۱۱ آوریل ۲۰۰۸.

6.            

Chris Paine and Erica Schoenberger. «Iranian Nationalism and the Great Powers: 1872-1954». MERIP Reports. May 1975. 37، 3-28.

7.             صدری‌افشار ۷

8.             ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ویکی‌پدیا انگلیسی مدخل Book burning

9.             Library of Alexandria (مدخل)، ویکی‌پدیای انگلیسی

10.          Archie Dick ؛ ۱۰

11.          ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ Archie Dick ۱۱-۱۰

12.          تبر تقسیم هویت پارسی، بخش دوم:انترناسیونالیسم زبانی، داریوش رجبیان. رادیوزمانه (در تاریخ ۱۹ فروردین ۱۳۸۷). بازدید در تاریخ ۱۶ آوریل ۲۰۰۸.

13.          تاجیک / تاجیکها. دانشنامه اسلامیکا.

14.          Malalay Joya from Women Right to Karzai’s Secret weapon (انگلیسی). Afghan Profile.net.

 

منابع

·                     برخی از کتاب‌سوزی‌ها در طول تاریخ. کتابخانه طهور. بازدید در تاریخ ۱۹ فروردین ۱۳۸۷.

·                     صدری‌افشار، غلام‌حسین. «مقدمه». له‌وو سرگی. کتابی درباره کتاب. ترجمهٔ پرویز شهریاری. تهران: نشر توسعه، ۱۳۷۰، ۵.

·                     خسروناقد. احمد کسروی؛ پژوهشگری، سرکشی و خرده‌نگری (نقد و بررسی جلد چهارم کتاب «پژوهشگران معاصر ایران»). نقد. سایت کتاب و نشر الکترونیک ایران. بازدید در تاریخ ۲۰ فروردین ۱۳۸۷.

·                     Archie Dick (در تاریخ مه و ژوییه ۲۰۰۵). Book Burning, How SA Librarians Conspired (انگلیسی). مقاله ۱۴-۱۰. Cape Libr. بازدید در تاریخ ۱۱ آوریل ۲۰۰۸.

·                     مرتضی راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، جلد دوم، انتشارات امیر کبیر، چاپ سوم ۲۵۳۶

·                     مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Library of Alexandria»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد. (بازیابی در ۸ آوریل ۲۰۰۸).

·                     مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Book burning»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد. (بازیابی در ۵ آوریل ۲۰۰۸).

·                     خطر از سر کتاب‌ها گذشت، مریم حسین خواه. روزنامه اعتماد ملی، شماره ۵۴، ص. ۹ (بازنشر در بانک اطلاعات نشریات کشور) (در تاریخ ۲۱/۱/۸۵). بازدید در تاریخ ۱۲ مه ۲۰۰۸.

 


نوشته شده در تاريخ یکشنبه ٢۱ شهریور ۱۳۸٩ توسط نمایه

گرانترین کتاب دنیا، نسخه کمیاب "پرندگان آمریکا" حراج می شود

گرانترین کتاب دنیا، نسخه کمیاب نسخه‌ای کمیاب از «پرندگان آمریکا» نوشته جان جیمز آدوبان که عنوان گرانترین کتاب دنیا را به یدک می‌کشد در سوتبی حراج می‌شود.

این حراجی برای شگفتزده کردن دوستداران کتاب چاپ اول مجلدی از نمایشنامه‌های شکسپیر را نیز عرضه می‌کند.

از «پرندگان آمریکا» تنها صد نسخه چاپ شده بود و گفته می‌شود هر کدام از آنها بین 4 تا 6 میلیون پوند ارزش دارند. این درحالی است که قیمت پایه چاپ اول نمایشنامه‌های شکسپیر که متعلق به سال 1623 است یک میلیون پوند برآورد شده است.

دیوید گلدتروپ، متخصص بخش کتاب سوتبی این دو مجلد را ستاره سهیل کتابخانه‌ها می‌خواند. این کتاب‌ها متعلق به بارون دوم هست که، این اشراف‌زاده عاشق کتاب بوده است، او در سال 1955 درگذشت. این حراجی روز هفتم دسامبر در لندن برگزار می‌شود.

یک نسخه از «پرندگان آمریکا» در سال 2000 در حراجی کریستی به قیمت 8 میلیون و 800 هزار دلار فروخته شد و رکورد کتاب‌های چاپی در حراجی‌ها را شکست.

این کتاب یکی از زیباترین و شاخص‌ترین کتاب‌های رشته تاریخ طبیعی و بسیار نادر است. تنها 19 نسخه از این کتاب باقیمانده است و اغلب آنها در موزه‌ها، کتابخانه‌ها و دانشگاه‌ها نگهداری می‌شوند.

این مجموعه شامل 435 نقاشی از پرندگان است که براساس گراورهای آدوبان کشیده شده‌اند. این گراورها در سایز بزرگ 90 در 60 سانتیمتر بوده‌اند زیرا آدوبان علاقه داشته پرندگان را در اندازه طبیعی‌اشان بکشد.

گلدتروپ در این مورد می‌گوید:«برای پرندگان کوچک مشکلی نیست اما وقتی پای عقاب‌ها به میان می‌آید به کتاب‌های بزرگ نیاز بوده. آدوبان خودش سایز کتاب را دو برابر قطع فیلی می‌خواند.»

جان جیمز آدوبان، پرنده‌شناس آمریکایی-فرانسوی بود که به دلیل شغلش سراسر آمریکا را زیر پا گذاشت. او در سال 1826 پس از عدم موفقیت در جمع‌آوری پول برای چاپ کتابش به انگلیس رفت. تصاویر بکر و بزرگ او تاثیر به سزایی بر اهالی علم گذاشتند.

گلدتروپ می‌گوید:«او یک موج راه انداخت. مثل این بود که سروکله شخصیتی از رمان‌های جیمز فنیمور در رمان‌های جین آستن پیدا شود.»

آدوبان این کتاب‌ها را به مجموعه‌داران ثروتمند بریتانیایی پیش فروش کرد. کتاب حاضر در سوتبی یازدهمین کتاب این مجموعه است و توسط هنری ویتام، دیرین‌شناس مشهور خریداری شد.

حراج ماه دسامبر شامل نسخه اصلی مصور کارهای اولیه ویلیام ککستو، اولین چاپخانه‌دار انگلیس و همچنین نامه‌های دستنویس ملکه الیزابت اول و اعضای کابینه او درمورد زندانی کردن مری، ملکه اسکاتلند است

 


نوشته شده در تاريخ یکشنبه ۳ امرداد ۱۳۸٩ توسط نمایه

کتابخانه های به هم پیوسته و نوآور

عواملی که کتابخانه ها را بیشتر به یکدیگر متصل می کنند

بخش دوم و پایانی

۶) خدمات اطلاعاتی متمرکز

مدت های طولانی خدمات متمرکز هم چون تسهیلات کتابشناختی و فهرست مشترک، نقطه عطف تلاش های مشترک کتابخانه ای بوده اند. در حالی که بعضی از خدمات متمرکز، هم چون امکانات نسخه برداری فهرست برگه اهمیت خود را از دست می دهند، خدمات متمرکز دیگری در حال ظهور هستند. پهنای افزایش یافته باند اینترنت، توانایی های در حال افزایش نرم افزارهای خدمات وب و کاهش هزینه های فناوری خدمت دهندة تسهیم گستردة خدمات کتابخانه ای را امکان پذیر می سازد. توانایی های رو به رشد و اشتیاق برای فعالیت مشترک عواملی هستند که به این گسترش کمک می کنند. در موقعیت های در حال افزایش، خدمات متمرکز ملی و بین المللی هم زمان در حال توسعه هستند. موتورهای کاوشگر اینترنت به ویژه «گوگل» در حال حاضر، به خدمات اطلاعاتی متمرکز بسیار مهمی تبدیل شده اند. اقدامات گوگل در توسعة محتوای عمومی اینترنت توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. این اقدامات شامل موتور کاوشگر مواد علمی گوگل، گوگل اسکولار[۳۲] و مشارکت گوگل در رقومی سازی مجموعه های کتابخانه های مهم می باشد ))Carlson &Young,۲۰۰۵. گوگل با گروه بزرگی از فروشندگان محتویات الکترونیکی و طرح های نمایه سازی، که برای دسترس پذیر کردن دستة رو به رشدی از اطلاعات مجله ها از طریق جستجوی عمومی وب فعالیت می کنند، مشارکت می کند. طرح های رقومی سازی گوگل بحث های قابل توجهی را ایجاد کرده است. تلاش آنها برای توسعة محتوای دسترس پذیر وب بر تلاش های مشارکتی که مدت ها پیش انجام شده است به ویژه «طرح گوتنبرگ»[۳۳] بنا نهاده شده است. جدیدترین خبر، تلاش بسیار مهم رقومی سازی توسط نوزده کتابخانه ملی در سطح اروپا، به ویژه برای جهان غیر انگلیسی زبان، قابل ذکر است )Farrel,۲۰۰۵). سایر موتورهای کاوشگر از جمله «یاهو» و «msNet» نیز در توسعة محتوای وب فعال هستند. خدمات متمرکز وب نیز به طور معمول در حوزة رقابت تجاری بوده اند Vogelsteinn,۲۰۰۵)). بدون شک بازیگران جدید و خدمات محتوای جدید بر روی شبکة جهانی وب به سرعت متحول خواهند شد. موتورهای کاوشگر وب به عنوان یکی از مهم ترین منابع اطلاعاتی متمرکز شکل خواهند گرفت. مدت های طولانی است که «او.سی.ال.سی» تهیه کنندة اصلی خدمات کتابخانه ای مشترک بوده است. خدمات رایگان «WorldCat» آنها، توسعة مهم و نوینی در خدمات کتابخانه ای متمرکز به شمار می رود.

«او.سی.ال.سی» با یاهو، «MSN» و گوگل در طرح «Worldcat» رایگان، که بیش از پنجاه میلیون پیشینة فهرست کتابخانه ها را از فهرست مشترک «OCLC – Worldcat» و از طریق موتورهای کاوشگر وب جستجوپذیر می سازد، مشارکت داشته است. «او.سی.ال.سی» هم چنین ابزاری را برای برقراری پیوند از کتابشناسی کتاب بازیابی شده، به کتابخانة جستجوگر وب فراهم می کند )Mattison,۲۰۰۵). افزون بر آن، هم «او.سی.ال.سی» و هم گوگل در حال گسترش خدمات متمرکزی هستند که کتابخانه های منفرد را قادر می سازد تا به موجودی مجله های خود پیوند برقرار کنند. از طریق این خدمات استفاده کنندگان به تفکیک کنندة پیوند مناسب و یا فهرست کتابخانه متصل می شوند تا تعیین کنند که آیا ارجاعات منبعی که بر روی وب پیدا شده از طریق کتابخانة محلی دسترس پذیر است یا خیر؟ )OCLC, nd; resolverShelf,۲۰۰۵).

«Crossref» خدمت متمرکز مهم دیگری است. «Crossref» سازمانی غیرانتفاعی با عضویت کتابخانه هاست که مخزنی مرکزی از اطلاعات مکان یابی برای دسترسی به مجله های الکترونیکی به شمار می رود و از طریق۱۴۰۰ ناشر و انجمن در دسترس می باشد. این خدمت، از شناسگرهای اشیای رقومی[۳۴] استاندارد پیونددهی مکان یاب منبع جهانی باز، برای روزآمد نگه داشتن اطلاعات پیوند های بیش از پانزده میلیون مقاله در بیش از یازده هزار مجله )که به صورت الکترونیکی در دسترس هستند) استفاده می کند )Crossref,۲۰۰۵). «Crossref» می تواند شناسگرهای اشیای رقومی را در سطح مجله ها و مقاله ها ارائه دهد و چندی است پیوندهایی به مواد مورد استفادة مقالة بازیابی شده ارائه می دهد. هدف «Crossref» آن نیست که ابزاری برای جستجوی مستقیم توسط کاربر باشد، بلکه در عوض این خدمت می تواند توسط نرم افزار نظام یکپارچة کتابخانه ای و نرم افزار جستجوی مجله های الکترونیکی، به عنوان یک پیشینه استفاده شود تا از استنادهای بازیابی شده به محتوای تمام متنی که توسط ناشران مختلف نگه داشته می شود، پیوند برقرار کند. «Crossref» نشانه ای است از اینکه فروشندگان محتویات پیوسته و ناشران، منفعت را در همکاری با یکدیگر می بینند تا اینکه خدماتشان را به صورت مستقل ارائه کنند.

«RedLightGreen» فهرست مشترک قابل دسترس از طریق وب گروه کتابخانه های تحقیقاتی[۳۵] است. این درگاه کاربرپسند کتابخانه که با بودجه «بنیاد ملون»[۳۶] ایجاد شده به عنوان همکاری میان «دانشگاه کلمبیا»[۳۷]، «دانشگاه نیویورک»[۳۸]، «کالج سوارت مور»[۳۹] و «دانشگاه مینه سوتا»[۴۰] گسترش پیدا کرد )Proffit,۲۰۰۴). «RedLightGreen» از اساس به جای اینکه به وسیلة موتورهای کاوشگر کار کند، جستجوی متمرکز بیش از چهل و پنج میلیون عنوان فهرست مشترک گروه کتابخانه های تحقیقاتی را امکان پذیر ساخت. «RedLightGreen» از طریق میانجی درگاه کاربرپسندش پیوندهایی را میان موجودی کتابخانه ها و استنادها برقرار می کند.

«موثق سازی شیبولت»[۴۱] نمونة دیگری از خدمات متمرکز است که تأثیر عمده ای بر کتابخانه ها به جا خواهد گذاشت. موثق سازی شیبولت به عنوان پروژة ۲ اینترنت آغاز به کار کرد. موثق سازی شیبولت روشی را برای فروشندگان محتویات الکترونیکی و مؤسسه هایی که اجازه نامة متون تمام متن را در اختیار دارند، ارائه می دهد تا استفاده کنندگان مجاز را برای تسهیم اطلاعات تأیید کنند. موثق سازی شیبولت در حین ارائة دسترسی مطمئن، امن و خصوصی به کاربران مجاز، امنیت موادی را که بر روی اینترنت سفر می کنند، تضمین می کند. این روش تأیید فدراسیونی، نیازمند کار گروهی و نزدیک به هم استفاده کنندگان و ارائه کنندگان محتویات الکترونیکی است تا روش های معمول تأیید و استانداردهای امنیت را با یکدیگر تسهیم کنند. این خدمت جایگزین امن تر و انعطاف پذیرتری برای روش های معمول مورد استفاده برای قانونی کردن استفاده از محتوا در اینترنت است )Neddleman,۲۰۰۴).

قابلیت های اطلاعاتی و خدماتی کتابخانه ای متمرکز بسیار زیاد است. در حال حاضر، خدمات اطلاعاتی رو به رشد بسیاری می تواند به عنوان خدمات متمرکز مشترک ارائه شوند. کتابخانه ها در سراسر جهان، بیش از پیش با این نوع منابع، از جمله منابع وب رایگان و خدمات پیشنهادی ائتلاف های کتابخانه ای درگیر هستند. اتصالات بیشتری بین منابع وب رایگان و خدمات و موجودی کتابخانه ها مورد نیاز است.

۷) خدمات مرجع مجازی

خدمات مرجع مجازی کاربردهای دیگری هستند که دارای وجه اشتراک خدمات فنی و بار کاری ارزشمندی می باشند. این خدمات به سرعت گسترش پیدا کرده و توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. کتابخانة کنگره و شبکة جهانی مرجع[۴۲]، به همراه «او.سی.ال.سی» بر روی گسترش اولیة خدمات مرجع پیوسته کار کرده اند. این همکاری به توسعة نرم افزار محبوب مرجع مجازی «او.سی.ال.سی» تحت عنوان «QuestionPoint» منجر شد )Quint,۲۰۰۲). طیف دیگری از محصولات نرم افزاری نیز گسترش پیدا کرده اند. چندی است یک بررسی نشان داده که تنها هفت محصول مهم نرم افزاری مرجع مجازی، توسط بیش از ۲۸۰۰ کتابخانه در سراسر جهان استفاده می شوند )Olivares,۲۰۰۴).

میز مرجع مجازی نیز طرح امیدوارکننده ای است که توسط وزارت آموزش ایالات متحدة آمریکا حمایت می شود. این وزارت، در ایجاد شبکه ای شامل بیش از صد خدمت مرجع مجازی )از نوع پرسشی بپرسید[۴۳]) مشارکت داشته است. بسیاری از این خدمات طرح های غیر کتابخانه ای بوده اند که خدمات اطلاعاتی از نوع مرجع را، در طیف وسیعی از عنوان های اختصاصی ارائه کرده اند. میز مرجع مجازی طرح اشتراک منابع با دامنة دسترسی وسیع است که هم شامل کتابخانه ها و هم شامل سایر سازمان های عرضه کننده اطلاعات می شود )Virtual Reference Desk,۲۰۰۲). روند ایجاد استاندارد برای خدمات مرجع مجازی در دست اقدام است. سازمان های بسیاری اقدامات خوبی در این زمینه انجام داده اند. ایفلا طرح استانداردهای مرجع رقومی را در سال ۲۰۰۱، برای همکاری با طیف وسیع و متنوعی از گروه ها شامل انجمن خدمات استفاده کننده و مرجع[۴۴]، «او. سی. ال. سی»، «NISO» و طرح میز مرجع مجازی[۴۵] آغاز کرد.

۸) صنعت اطلاعات و مشارکت های کتابخانه

صنایع خدمات اطلاعاتی و انتشاراتی به سرعت در حال تغییرند. ادغام های تجاری و مشارکت ها منجر به اشتراک منابع از طریق وحدت آنها می شوند. ناشران مهمی هم چون «گیل»[۴۶]، «باوکر»[۴۷] و «آکادمیک پرس»[۴۸] به شرکت های بزرگ تر پیوسته اند. ادغام شرکت یکپارچه سازی خدمات کتابخانه ای «اندیور»[۴۹] با «الزویر» و یا شرکت خدمات پیایندهای الکترونیکی «سریال سولوشنز»[۵۰] با فراهم کنندة محتویات الکترونیکی «پروکوئست» نمونه های خدمات اطلاعاتی مجزایی بودند که به هم پیوسته اند. طیف فزاینده ای از خدمات یکپارچه و متحد در حال ارائه به کتابخانه ها هستند. فروشندگان خدمات پیوسته در دستة رو به رشدی از مشارکت ها، که «Crossref» تنها یکی از آنها است، درگیر هستند. خدمات جدیدی که در دسترس قرار می گیرند هم چون جستجوی فدراسیونی، استاندارد پیونددهی مکان یاب منبع جهانی باز و مرجع مجازی همگی منوط به استفاده از استانداردها و روش های مشترک و همکاری نزدیک بین فروشندگان محتویات الکترونیکی هستند. هم مدیریت برنامة «پروکوئست»، جان لا[۵۱] و هم معمار نظام های اصلی «ابسکو»، الیور پچ[۵۲] بر این باورند که حتی استانداردسازی و همکاری بیشتر بین شرکت های اطلاعات پیوسته مورد نیاز است .)Grogg & Ferguson, ۲۰۰۴) حیرت آور نخواهد بود که شرکت ابر جستجوی «میوز گلوبال» [۵۳] مشارکت خود را با فروشندگان مهم نظام های یکپارچة خدمات کتابخانه ای و ارائه کنندگان محتویات الکترونیکی به معرض نمایش می گذارد )Muse Global,۲۰۰۵). به همان صورت نیز فروشندة نظام یکپارچة خدمات کتابخانه ای «سیریز» هشت شریک خود را بر روی تارنمایش فهرست می کند )Siris, ۲۰۰۵).کارکرد موفق محصولات پیوسته به نحو فزاینده ای به مشارکت وابسته است.

ناشران و فروشندگان خدمات اطلاعاتی از طریق راه های مختلفی با یکدیگر مشارکت می کنند. در همان حین که فروشندگان خدمات جدید را به سرعت گسترش می دهند، مشارکت بین فروشندگان نرم افزار و جامعة کتابخانه ای برای آزمایش و ارزیابی محصولات جدید ضروری می شود. شرکت «اندیور» رویکرد مشارکتی مورد استفاده در توسعة نرم افزارش را با همکاری استفاده کنندگان کتابخانه ترغیب می کند. این شرکت هم چنین بیش از شصت کتابخانه را که در گروه ضربت خدمات اطلاعاتی «اندیور»، جهت ارتقای جنبه های مختلف خدمات مشغول همکاری هستند را فهرست می کند. مشاوره و تعامل گسترده با کتابخانه ها تبدیل به فعالیت معمول شرکت های خدمات اطلاعاتی شده است. برای این شرکت ها مهم است که اشتراک علاقه را در مورد محصولات خود به وجود آورند. اطلاعات پیوسته، انتشارات مربوط به یک محصول ویژه، گروه های استفاده کننده و فهرست های پستی روش های معمول آموزش استفاده کنندگان و ارائة اطلاعات است. این موارد هم چنین جهت ایجاد توانایی در استفاده کنندگان برای تسهیم دانش و پیوستن به مباحثاتی که منجر به نوآوری ها و ارتقای محصولات فروشندگان می شود، ضروری است. شبکه های غیر رسمی حول قلمرو نرم افزاری عمومی و تجاری رشد می کنند. فهرست پستی محصول بیشتر به منابع ضروری مبدل می شود. جامعة استفاده کننده به نیرویی مهم در توسعة نرم افزارهای کاربردی تبدیل شده است. طیف مشارکت های مربوط به کتابخانه و ارتباطات شبکه ای متنوع و گسترده است. ارتباطات میان سازمان های غیرانتفاعی، فروشندگان اطلاعات و کتابخانه ها در توسعة زیرساخت های اطلاعات پیوسته در بسیاری از قسمت های جهان کارگشا بوده است. اطلاعات الکترونیک برای کتابخانه ها[۵۴] نمونة بسیار خوبی است. اطلاعات الکترونیک برای کتابخانه ها در سال ۱۹۹۹ به عنوان طرح مشترک «بنیاد مؤسسة جامعه باز سوروس»[۵۵] و انتشارات ابسکو و با هدف رشد و پرورش ائتلاف های کتابخانه ای و خدمات محتویات الکترونیکی در کشورهای با زیر ساخت های اطلاعاتی پیوستة محدود، شکل گرفت. اطلاعات الکترونیک برای کتابخانه ها به ائتلاف مستقلی که خدمات محتویات الکترونیکی را در بیش از چهل کشور در حال توسعه، به ویژه اروپای شرقی و آفریقا ارائه می دهد، تبدیل شده است Electronic Information for Libraries, nd)).

۹) مشارکت های حفاظت و نگهداری

حوزة دیگری که صنعت اطلاعات و مشارکت کتابخانه در آن فعال بوده اند، رقومی سازی مجموعه های چاپی بوده است. نمونة مهم چنین همکاری، تلاش مشارکتی «الزویر» برای مکان یابی، رقومی سازی و محافظت کامل آرشیو کامل مجله های چاپی می باشد. «الزویر» با «کتابخانة ملی هلند»[۵۶] و «دانشگاه ییل»[۵۷] افزون بر کتابخانه های ارائه دهندة محتویات در طول یک دورة سه ساله با یکدیگر همکاری داشته اند )ElsevierCoopereation, ۲۰۰۲).

تار دانش[۵۸] تامپسون نیز چنین فرایند را برای شناسایی و نمایه سازی صد سال از مجله های تاریخی برای طرح قرن علم طی کرده است ) Thompson Scientific, ۲۰۰۴).شرکای تامپسون در فراهم آوری مواد برای این طرح، «کالج ترینیتی»[۵۹] در دابلین و «کالج کورک»[۶۰] و هشت کتابخانه و مؤسسة مهم دیگر بوده اند. طرح محاورة سنتی جالب دیگر مشارکت درایجاد متون پیوستة کتاب های کهن انگلیسی[۶۱] است که «پروکوئست» و «چادویک هیلی»[۶۲] به همراه بیش از ۱۳۰ دانشگاه در رقومی سازی آثارکهن انگلیسی در آن درگیرند )EEBOTCP, ۲۰۰۵). هم شرکای غیرانتفاعی و هم شرکای تجاری در این فرایند همکاری دارند. این مشارکت ها حفاظت و نگهداری مجموعه ها در سطح جهان، چه به صورت چاپی و چه به صورت الکترونیک به روشی که پیش از آن غیرممکن بود را، عملی می سازند.

۱۰) نتیجه گیری

کتابخانه ها بیش از همیشه با یکدیگر، با شرکت های اطلاعاتی و حتی با دفاتر فرهنگی دیگر همکاری نزدیک دارند. کتابخانه ها به نحو فزاینده ای زیرساخت ها و منابع انسانی را برای طیف وسیعی از خدمات متعارف با یکدیگر تسهیم می کنند. آنها هم چنین در خدمات متمرکز که به صورت گسترده و از طریق وب دسترس پذیرند، مشارکت دارند. کتابخانه ها از طریق استانداردهای رسمی و غیر رسمی با یکدیگر همکاری و منابع را مبادله می کنند. آنها هم چنین در فرایند مشارکتی توسعة این استانداردها با یکدیگر فعالیت مشترک دارند.

کتابخانه ها به صورت گروهی در نوآوری های مستمر در نرم افزارها و خدمات اطلاعاتی هم به صورت تجاری و هم به صورت رایگان با یکدیگر مشارکت دارند. آنها به صورت روزمره اطلاعات استفاده از نرم افزارهای کاربردی مشترک کوچک و بزرگ را با یکدیگر تسهیم می کنند. تسهیم عقاید، خبرگی و منابع گروه های با علایق مشترک عوامل اساسی است که بر مبنای آنها کتابخانه ها خدمات پیوسته را ارائه و توسعه می دهند.

 

فهرست منابع

Breeding, M. )۲۰۰۴). "The trend toward outsourcing the ILS: Recognizing the benefits of shared systems". Computers in Libraries, ۲۴)۵), ۳۶۳۸.

Breeding, M. )۲۰۰۵). "Re-integrating the “integrated” library system". Computers in Libraries, ۲۵)۱), ۲۸۳۰.

Carlson, S., & Young, J. )۲۰۰۵). "Google will digitize and search millions of books from ۵ top research libraries". Chronicle of Higher Education, ۵۱)۱۸).

Council of Prairie and Pacific University Libraries )COPPUL). )n.d.). reSearcher. Retrieved September ۱۵, ۲۰۰۵, from http://researcher.sfu.ca/index.php/plain/about.

Counting Online Usage of Networked Electronic Resources )COUNTER). )n.d.). About Counter. Retrieved April ۲۴, ۲۰۰۵, from http://www.projectcounter.org/about.html.

Crossref. )۲۰۰۵). Crossref Newsletter. Retrieved May ۱, ۲۰۰۵, from  http://www.crossref.org/۰۱company/۱۰newsletter.html.

Early English Books Online Text Creation Project )EEBOTCP). )۲۰۰۵). Participating Institutions. Retrieved May ۴, ۲۰۰۵, from http://www.lib.umich.edu/tcp/eebo/proj_stat/ps_partners.html.
Electronic Information for Libraries )eIFL). )n.d.). About eIFL.net. Retrieved May
۴, ۲۰۰۵,from http://www.eifl .net/about/about.html.

Elsevier Corporation. )۲۰۰۲). Elsevier Editors Update. Issue ۲, Nov. ۲۰۰۲. Retrieved April ۲۲, ۲۰۰۵,from http://www.elsevier.com/wps/find/editorsinfo.editors/editors_update/issue۲c.

Endeavor Information Systems. )n.d.). Advisory boards. Retrieved May ۴, ۲۰۰۵, from http://www.endinfosys.com/support/advisory.htm.
Farrell, N.
)۲۰۰۵). "European librarians march against Google". Inquirer, April ۲۸, ۲۰۰۵.

RetrievedApril ۲۸, ۲۰۰۵, from http://www.theinquirer.net/?article=۲۲۸۶۵.

Fullerton, V. )۲۰۰۲). IFLA digital reference standards project. Retrieved May ۴, ۲۰۰۵, from http://www.ifl a.org/VII/s۳۶/pubs/drsp.htm#۱.Grogg, J., & Ferguson, C. )۲۰۰۴). Oh, the places linking will go. Searcher, ۱۲)۲), ۴۸۵۸.

Hyman, K. )۲۰۰۰)." Struggling in a one-stop shopping world, or people want what they wantwhen they want it". In Sara Laughlin )Ed.), Library networks in the new millennium:

Top ten trends )pp. ۹۳۹۷). Chicago: Association of Specialized and Cooperative Library Agencies.
Infotrieve, Inc.
)۲۰۰۵). Ariel address list. Retrieved May ۱, ۲۰۰۵, from http://www۴.infotrieve.com/ariel/fi les/wariadr.txt.

Kenney, B. )۲۰۰۴). "Georgia’s ۲۵۰ PINES libraries to create an ILS their way". Library Journal,۱۲۹)۱۴), ۲۹.

Koha Open Source Library Systems. )n.d.). About Koha. Retrieved September ۱۵, ۲۰۰۵, fromhttp://www.koha.org/about-koha/.
Laughlin, S. )Ed.).
)۲۰۰۰). Library networks in the new millennium: Top ten trends. Chicago:

Associationof Specialized and Cooperative Library Agencies.
Library of Congress, Network Development and MARC Standards Offi ce.
)۱۹۹۸). MARC

۲۱:Harmonized USMARC and CAN/MARC. Retrieved April ۲۱, ۲۰۰۵, from http://www.loc.gov/marc/annmarc۲۱.html.

Lunau, C. )۲۰۰۳). "The Bath Profile: What is it and why should I care?" Library and ArchivesCanada. Retrieved September ۱۵, ۲۰۰۵, from  ttp://www.collectionscanada.ca/bath/ap-bathnew-e.htm.
Mattison, D.
)۲۰۰۵). "RedLightGreen and Open WorldCat". Searcher, ۱۳)۴), ۱۴۲۳.۳۹۳
Morgan, E.
)۲۰۰۲). "Possibilities for open source software in libraries". Information Technologyand Libraries, ۲۱)۱), ۱۲۱۵.

MuseGlobal. )۲۰۰۵). Partner showcase. Retrieved May ۴, ۲۰۰۵, from http://www.museglobal.com/partner/showcase.html.

National Information Standards Organization )NISO). )۲۰۰۵a). About NISO. Retrieved April۲۴, ۲۰۰۵, from http://www.niso.org/about/index.html.

National Information Standards Organization. )NISO). )۲۰۰۵b). Standards development pipeline.A quick summary of all NISO standards that are in development, approved,

published or withdrawn.Retrieved April ۲۴, ۲۰۰۵, from http://www.niso.org/creating/creating_process.html.

Needleman, M. )۲۰۰۴). "The Shibboleth authentication/authorization system". Serials Review,۳۰)۳), ۲۵۲۲۵۳.

OCLC. )n.d.). Enable deep links to your online catalog from Open WorldCat. Retrieved May ۲۱, ۲۰۰۵,from http://www.oclc.org/worldcat/open/deeplinking/.

Olivares, O. )۲۰۰۴). "Virtual reference systems". Computers in Libraries, ۲۴)۵), ۲۵۲۹.

OSS۴Lib. )۲۰۰۵). Home page. Retrieved April ۲۰, ۲۰۰۵, from www.oss۴lib.org.
Proffi tt, M.
)۲۰۰۴). &#۰۳۹;RedLightGreen: What we’ve learned since launch". RLG Focus.

etrieved May ۱, ۲۰۰۵, from http://redlightgreen.com/librarianinfo/RFOCUSreprint-۶۶_۲.pdf.
Quint, B.
)۲۰۰۲)." QuestionPoint marks new era in virtual reference". Information Today, ۱۹)۷),۵۰۵۱.
Raymond, E.
)۲۰۰۱). The cathedral and the bazaar: Musings on Linux and open source by an accidental revolutionary. Cambridge, MA: O’Reilly.

ResourceShelf. )۲۰۰۵). Google Scholar direct links to articles: Google Scholar is now open to all libraries.Retrieved May ۱, ۲۰۰۵, from http://www.resourceshelf.com/۲۰۰۵/۰۵/be-it-resolved-thatgoogle-scholar-is.html.
Sirsi.
)۲۰۰۵). Complete alphabetical listing of all Sirsi partners. Retrieved May ۴, ۲۰۰۵, from http://www.sirsi.com/Partners/partner_alpha_list.html.
Straw, J.
)۲۰۰۳). "When the walls came tumbling down: The development of cooperative service and resource sharing in libraries: ۱۸۷۶۲۰۰۲". Reference Librarian, ۸۳/۸۴)۴۰), ۲۶۳۲۷۶.

Tennant, R. )Ed.). )۲۰۰۲). XML in libraries. New York: Neal-Schuman.

Thomson Scientifi c. )۲۰۰۴). Announcing the century of science: Over one hundred years of ground breaking research now available via Web of Science. Retrieved April ۲۸, ۲۰۰۵, from http://www.thomsonscientific.com/centuryofscience/cos-backstory.html
Virtual Reference Desk.
)۲۰۰۲). About VRD. Retrieved May ۴, ۲۰۰۵, from www.vrd.org.

Vogelstein, F. )۲۰۰۵). Search and destroy. Fortune, ۱۵۱)۹), ۷۳۷۹.

Wilson, A. )Ed.). )۲۰۰۳). The ۲۰۰۳ OCLC environmental scan: Pattern recognition. Dublin, Ohio:OCLC Online Computer Library Center, Inc.

[۱]. Wilson

[۲]. Luaghlin

[۳]. Hyman

[۴]. Reg Carr

[۵]. Listserves

[۶]. Wikis: ویکی‌ها برنامه‌های خدمت دهنده‌ای هستند که استفاده‌کنندگان متعدد را قادر می‌سازند تا با یک تارنما همکاری کنند. یک ویکی، نرم‌افزار کاربردی وب است که به کاربران اجازه می‌دهد تا محتویاتی را به جلسات بحث و تبادل نظر اینترنت اضافه کرده و یا آنها را ویرایش نمایند )مترجم).

[۷]. Integrated Library Systems: ILS

[۸]. Breeding

[۹]. Open url Link Resolving

[۱۰]. Federated Searching

[۱۱]. Content Management Systems )CMS)

[۱۲]. MARC: MAchine Readable Cataloging

[۱۳]. Bath Profile

[۱۴]. NISO: The National Information Standards Organization

[۱۵]. Open url Linking

[۱۶]. Circulation Interchange Protocol

[۱۷]. ANSI:American National Standard Institute

[۱۸]. COUNTER: Counting Online Usage of Networked Electronic Resources

[۱۹]. International Coalition of Library Consortia

[۲۰]. ARL: Association of Research Libraries

[۲۱]. IFLA: International Federation of Library Associations and Institutions

[۲۲]. Useful Utilities Company

[۲۳]. Link Resolver

[۲۴]. EX Libris

[۲۵]. Siris

[۲۶]. Elsevier

[۲۷]. Proquest

[۲۸]. Ghent university

[۲۹]. Eric Raymond

[۳۰]. COPUL: Council of Prairie and Pacific University Libraries

[۳۱]. Eric Lease Morgan

[۳۲]. Google Scholar

[۳۳]. Gutenberg project

[۳۴]. DOI: Digital Object Identifier

[۳۵]. RLG: Research Library Group

[۳۶]. Mellon Foundation

[۳۷]. Colombia University

[۳۸]. Newyork University

[۳۹]. Swarthmore College

[۴۰]. Minesota University

[۴۱]. Shiboleth Authentication

[۴۲]. Global Reference Network

[۴۳]. Ask a….

[۴۴]. RUFA :Reference and User Services Association

[۴۵]. Virtual Referene Desk Project

[۴۶]. Gale

[۴۷]. Bowker

[۴۸]. Academic Press

[۴۹]. Endeavor

[۵۰]. Serial Solutions

[۵۱]. John Law

[۵۲]. Oliver Pech

[۵۳]. Muse Global

[۵۴]. eIFL: Electronic nforation for Libraries

[۵۵]. Sorous Foundation Open Society Institute

[۵۶]. National Library of Netherlands

[۵۷]. Yayle University

[۵۸]. Web of Science

[۵۹]. Trinity College

[۶۰]. Cork College

[۶۱]. EEBOTCP: Early English Books Online Text Creation Partnership

[۶۲]. ChadwyckHealy

 

برگرفته از : فصلنامه علوم اطلاع رسانی www.irandoc.ac.ir) )

 


نوشته شده در تاريخ یکشنبه ۳٠ خرداد ۱۳۸٩ توسط نمایه

کتابخانه های کهن جهان اسلام

مسعود بهمن آبادی

نخستین کتابخانه ها در جهان اسلام در مساجد پدید آمدند، زیرا مساجد گذشته از آنکه مکانی مقدس برای عبادت بودند، برای آموزش و ایجاد حلقه های درس و بحث نیز محل مناسبی تلقی می شدند؛ این سنت از زمان پیامبر اسلام (ص) جاری بود.

نخستین کتابخانه ها در جهان اسلام در مساجد پدید آمدند، زیرا مساجد گذشته از آنکه مکانی مقدس برای عبادت بودند، برای آموزش و ایجاد حلقه های درس و بحث نیز محل مناسبی تلقی می شدند؛ این سنت از زمان پیامبر اسلام (ص) جاری بود. پس از آغاز جریان تألیف و تصنیف در جهان اسلام، مؤلفان مسلمان آثار خود را برای استفاده عموم، وقف مساجد می کردند. بدین ترتیب در مساجد، گذشته از قرآن که به وفور در دسترس همگان قرار داشت، کتاب های حدیث، تفسیر، سیره، فقه، و کلام که مورد استفاده طلاب بود نیز نگهداری می شد (۸: ۲۶). برخی خلفای مسلمان خود دوستدار کتاب بودند، چنانکه خالد از فرزندان یزید بن معاویه مردی کتاب دوست بود و به گردآوری و مطالعه کتب شیمی (کیمیاگری) دلباختگی داشت. او دستور داد تا کتاب هایی در این موضوع برایش ترجمه کردند. این کتاب ها در محلی به نام "خزانه الکتاب" نگهداری می شد و احتمالا تا اوایل قرن دوم موجود بوده است. طبق نوشته ابن ابی اُصیبعه، کتابی که از "ماسر جویه طبیب" در خزانه الکتاب موجود بوده به دستور عمر بن عبدالعزیز(۹۹-۱۰۱ق.) استنساخ شد(۷۰:۱۷).

اما نخستین حرکت جدی برای ایجاد کتابخانه در جهان اسلام را باید به مأمون عباسی (۱۹۸-۲۱۸ق) نسبت داد. بیت الحکمه را هارون الرشید (۱۷۰-۱۹۳ق.) و به گفته ای مأمون در بغداد و به تقلید از جندی شاپور برپا ساخت. در این مرکز مهم فرهنگی کتاب های فلسفی و علمی به عربی ترجمه می شد. بیت الحکمه، کتابخانه ای وسیع و مهم نیز داشت که کتاب های فراوانی از زبان های سریانی، رومی، پهلوی، و هندی در آن یافت می شد (۹: ۴۳۷). رصدخانه های بغداد و دمشق نیز ظاهرآ به همین بیت الحکمه تعلق داشتند. در این رصدخانه ها منجمان به تألیف زیج های جدید و تصحیح زیج های کهن مشغول بودند (۸: ۲۵). در سده های دوم و سوم هجری قمری، در سرتاسر جهان اسلام ۳۴ بیمارستان مجهز وجود داشت که هر کدام در یکی از شهرهای بزرگ قرار داشت و برخی نیز مجهز به کتابخانه بودند (۱۰: ۲۲۶). پس از مأمون و با شروع سخت گیری های متوکل، از رونق بیت الحکمه و کتابخانه آن کاسته شد (۹: ۴۳۷).

سخت گیری ها چنان زیاد شد که به دستور حکومت، کتابفروشان بغداد از فروش کتب فلسفی منع شدند (۱۰: ۲۵۱). اما کانون های علمی پرجنب وجوشی در دربار پادشاهان و یا وزرای دانشمند سامانی، آل بویه، و دیگر امرای محلی وجود داشت که هریک کتابخانه های بسیار باشکوه و گرانقدری داشتند که این کتابخانه ها را دانشمندان نامداری اداره می کردند، چنانکه ابن سینا و ابن مسکویه از خازنان (کتابداران) کتابخانه سامانیان بودند. ابن سینا درباره کتابخانه بی نظیر نوح بن منصور سامانی می نویسد:

"روزی از او دستور خواستم که به کتابخانه اش بروم و آنچه از کتاب های پزشکی هست بخواهم و مطالعه کنم، پس مرا دستوری داد و به سرایی وارد شدم که خانه هایی بسیار داشت و در هر خانه ای صندوق های کتاب بود، که روی هم انباشته بودند، در یک خانه کتاب های عربی و شعر و دیگری نقد و بدین گونه در هر خانه ای کتاب های دانشی...".

کتابخانه بسیار بزرگ و معتبر آل بویه (دیلمیان)، به ویژه عضدالدوله دیلمی شهرت و اعتبار تمام داشت. مقدسی (۳۳۶-۳۸۰/۳۹۱ق.)، در توصیف کتابخانه عضدالدوله دیلمی می نویسد: "در کتابخانه عضدالدوله از هر کتابی که تا زمان او تألیف و تصنیف شده، نسخه ای یافت می شد و کتاب ها برحسب موضوع و نام کتاب و مؤلف طبقه بندی و فهرست شده است" (۳: ۷-۸). صاحب بن عباد (۳۲۶-۳۸۵ق.) از وزرای معروف آل بویه، به علت علاقه بیش از حد به دانش و فرهنگ، کتابخانه ای گرد آورد که زبانزد بسیاری از دانشمندان زمان خویش بود. مقدسی برای تکمیل یافته های خود بارها به کتابخانه صاحب در ری مراجعه کرد.

صاحب، کتاب های گوناگون مربوط به دانش ها و فنون گوناگون را در اختیار مشتاقان قرار می داد و سرانجام وقف آنان می کرد (۴: ۱۱۲). بعدها همین کتابخانه پایه کتابخانه عمومی ری شد و دارالکتب ری نامیده شد. اکثر کتابخانه های جهان اسلام در سده چهارم پایه گذاری شدند. این کتابخانه ها فقط محدود به برخی شهرهای عراق عجم و عرب نبود، بلکه در دوردست ترین مناطق اسلامی کتابخانه های باشکوه برپا شد. در این میان کتابخانه های شام و فلسطین، شمال افریقا، اندلس، و غرناطه از شهرت و اعتبار خاصی برخوردار بودند. دارالحکمه یا دارالعلم مصر آوازه ای جهانگیر داشت. المسجی، مورخ دوره فاطمی، تاریخ افتتاح آن را ۳۹۵ هجری می داند. در این کتابخانه تنها ۱۸۰۰۰ جلد کتاب مربوط به رشته فلسفه و علوم قدیم وجود داشت (۱۴: ۵۱۳). یوسف العِش در اثر ارزشمند خود کتابخانه های عمومی و نیمه عمومی عربی در قرون وسطی، از برخی کتابخانه های مدارس عالی و دانشگاهی قاهره به نام های الفاضلیه، الصاحبیه، الکاملیه، و الصباحیه نیز یاد می کند (۱۲: ۹۹). فاطمیان مصر نیز کتابخانه های در خور توجهی داشتند، بزرگ ترین آنها، متعلق به خلیفه عزیز فاطمی (۳۶۵-۳۸۶ق.) بود که بیش از ده ها هزار جلد کتاب خطی داشت. از این تعداد، ۶۵۰۰ جلد به ریاضی و ۱۸۰۰ جلد به فلسفه اختصاص داشت. در این کتابخانه وسایل گوناگون نجومی و نقشه کرات آسمانی و یک نقشه بسیار بزرگ جهان نما که روی پارچه ابریشمی کشیده شده بود، وجود داشت. همچنین حاکم بالله (۳۸۶-۴۱۱ق.) خلیفه فاطمی در فُسطاط مصر، کتابخانه مخصوص و جدیدی تأسیس و نام آن را "کاخ دانش" نهاد (۱۶: ج ۲، ص ۲۱۷۶). ساختمان کتابخانه عبارت از فضای بزرگ مسقفی بود که اطراف آن طاقچه ها و قفسه بندی هایی بود و کتاب ها در آن چیده می شد. کتاب های آن متنوع و از هر باب و علمی بود و تصانیف مهم و مشهوری نیز در میان آنها وجود داشت.

چنانکه از صرف و نحو و لغت و حدیث و تاریخ و علوم غریبه و شیمی در آنجا یافت می شد. وسعت کتابخانه مزبور چنان بوده که در نتیجه دسته بندی و جدا ساختن کتاب های هر موضوع چندین کتابخانه مستقل پدید می آمد (۱۷: ۷۸). این کتابخانه یا توسط مستنصر، خلیفه عباسی برای جیره ترکان فروش رفت و یا به جهت خالی بودن خزانه، به عنوان مواجب، به افراد لشکر و دیوان داده شده؛ چنانکه در ۴۶۱ق.، بیست و پنج بارِ شتر کتاب از خزانه به منزل وزیر ابوالفرج مغربی منتقل شد. در سایر نقاط جهان اسلام نیز وضع به همین گونه بود. به طور مثال کتاب های کتابخانه خلیفه اموی اندلس، حکم بن عبدالرحمن (۳۵۰- ۳۶۶ق.)، به اندازه ای بود که فهرست آنها به ۴۴ مجلد می رسید (۱۶: ج ۲، ص ۲۱۷۷). حَکَم ملقب به المستنصر بالله به جمع آوری کتاب علاقه فراوانی داشت. وی اندلس را به بازار بزرگ با رونقی تبدیل کرد که علم و ادب از هر ناحیه ای به آن وارد می شد. در قصر حَکم چندین اتاق به استنساخ، تهذیب، و صحافی کتاب اختصاص یافته بود. کتاب هایی که در زمان او فراهم شد، در خاور و باختر بی نظیر بود. وی در قرطبه ۲۷ دبستان برای اطفال، فقرا، و مردم بی بضاعت تأسیس کرد که به دانش آموزان کتاب هم امانت می داد. به گفته مراکشی (۵۸۱-۶۴۷ق.)، در ناحیه شرق قرطبه یکصدوهفتاد زن به نوشتن قرآن به خط کوفی اشتغال داشتند (۱: ۹۰-۹۱). شوق جمع آوری کتاب ها، به عصر حَکَم منحصر نبود، بلکه بسیاری از بزرگان و دانشمندان آنجا نیز کتابخانه هایی برای خود تأسیس کرده و کتاب های نفیسی را گردآورده بودند. حتی برخی زنان درس خوانده برای خود کتابخانه های مستقلی داشتند. یکی از آنها عایشه بنت احمد بن قادم بود که در علم و ادب و شعر، از داناترین زنان عصر خود به شمار می رفت و کتابخانه او از غنی ترین کتابخانه های شخصی بود. گردآوری کتاب ها در اندلس به مسیحیان و یهودیان نیز سرایت کرده بود. یکی از مشهورترین کتابخانه های شخصی اندلس کتابخانه یوسف بن اسماعیل بن نغزاله یهودی، وزیر بادیس، امیر غرناطه بود.

برخی پژوهشگران بر این باورند که پس از مرگ حَکم، دانشگاه این شهر که از مهم ترین مراکز علمی اسلامی در مغرب زمین به شمار می آمد، دچار انحطاط شد. در زمان حکومت شانزده ساله حَکم بر قرطبه، در این مرکز علمی ریاضیات، نجوم، و طب تدریس می شد (۱۳: ۴۹۶، ۸۶۵). در قرطبه و سیسیل نیز پس از ورود مسلمانان کتابخانه های مهم ایجاد شد. در غرناطه، از شهرهای دیگر اسپانیا، نیز ۷۰ باب کتابخانه عمومی برپا بود (۱۸: ۱۹).

رشد و توسعه کتابخانه ها در شرق جهان اسلام، چون شبه قاره هند هم چشمگیر بود. در دربار امرای مسلمان هند، کتابخانه های نفیسی وجود داشت که مهم ترین آنها کتابخانه سلطنتی پادشاهان تیموری، گورکانی، و یا بابری هند بود که به مدت بیش از سه قرن پابرجا بود. در این کتابخانه ها فعالیت هایی از قبیل تذهیب، استنساخ، صحافی، و مرمت انجام می شد. در این دوران کتابخانه های هند به چند دسته تقسیم می شدند: اول، کتابخانه های سلطنتی بودند که ناموران و کتابشناسان متخصص، پیوسته درصدد گردآوری آثار گرانبها برای آن بودند؛ دوم، کتابخانه های متعلق به مدارس و مراکز تعلیم و تربیت بود؛ سوم، کتابخانه های مساجد، خانقاه ها، و تکایا بود؛ و چهارم کتابخانه های شاهزادگان، امرا و صدراعظم بود که هر کدام از آنها مجموعه گرانبهایی را شامل می شدند. این کتابخانه ها در سراسر زمین پهناور هند پراکنده بودند؛ کتابخانه ولایتی مدرس،آصفیه، سالار جنگ، و کتابخانه نظام حیدرآباد، کتابخانه نواب رامپور، مهاراجه جیپور، و کتابخانه لکهنو از آن جمله اند (۷: ۹۸-۱۰۰).

پس از استقلال پاکستان از هند، کتابخانه های بزرگ لاهور، مرکز ایالت پنجاب، از موقعیت و جایگاه ویژه ای در شبه قاره هند برخوردار بودند، اما این استقلال سبب قطع ارتباط و همکاری میان کتابخانه های اسلامی دو کشور شد که زیان های فراوانی به دنبال داشت (۶: ج ۱، ص ۵۴۷-۵۴۸).

بسیاری از مورخان قدیم و جدید روند روبه رشد کتابخانه های اسلامی را در سده پنجم هجری با یورش ترکان غُز، یا حملات سلطان محمود غزنوی خاتمه یافته می پندارند. چنانکه مؤلف مجمل التواریخ والقصص درباره حمله سلطان محمود به ری می نویسد: "... و بسیاری دارها بفرمود زدن و بزرگان دیلم را بر درخت کشیدند و بهری را در پوست گاو دوخت و به غزنین فرستاد و مقدار پنجاه خروار کتاب و دفتر روافض و باطنیان و فلاسفه از سراهای ایشان بیرون آورد و در زیر درخت های آویختگان بفرمود، سوختن" (۳: ۸).

برخی دیگر از مورخان، یورش مغولان را مانع پیشرفت و گسترش کتابخانه ها می دانند، اما بعدآ مغولان، با تدبیرِ وزرای دانشمندِ ایرانی چون خواجه نصیرالدین طوسی، خواجه رشیدالدین فضل الله، و خواجه غیاث الدین موفق شدند با ایجاد یک امپراتوری منسجم و نیرومند، وحدت سیاسی بی نظیری در سراسر قلمرو خود ساخته و عصر فرهنگی درخشانی ایجاد کنند (۵: ۴۱). رَبع رشیدی و رصدخانه مراغه از مهم ترین مراکز دوره حاکمیت مغولان است. در کتابخانه ربع، چنانکه خود خواجه رشیدالدین می نویسد بالغ بر ۶۰۰۰۰ جلد کتاب وجود داشت (۳: ۹). در دوره تیموریان ایران، علیرغم وجود جنگ ها و درگیری های گوناگون، کتابخانه ها شکوفا شدند. شاهان و شاهزادگان تیموری، تنها حامی و پشتیبان هنر و هنرمندان نبودند، بلکه خود نیز غالبآ هنرمند و ادیب و عالم بودند. بایسنقر میرزا (۸۰۲-۸۳۸ق) ــ که در غرب به شاهزاده کتاب دوست مشهور است ــ کتابخانه ای عظیم در محله باغ سفید شهر هرات بنا نهاد که به گفته دولتشاه سمرقندی "چهل کاتب خوشنویس در کتابخانه او به کتابت مشغول بودندی" (۲: ۹۶). در مجموع می توان گفت که در طول سده های گذشته، کتابخانه های مجدالدوله دیلمی در ری، ابن سوّار در بصره، شاهرخ گورکانی و فرزندش و بایسنقرمیرزا در هرات، پیرمحمد بن عمر شیخ بن تیموری گورکانی در فارس، خلیل السلطان در تاشکند، و شاه عباس و شاه سلطان حسین صفوی در اصفهان، از مهم ترین کتابخانه های سده های میانی جهان اسلام به شمار می روند. اغلب دانشمندان، علما، و ادیبانی که از تمکن مالی برخوردار بودند برای استفاده خویش کتابخانه هایی داشتند؛ برخی از آنان در دستگاه خلفا و امرا مقامی داشته اند (۱۱: ۷۹).

انواع کتابخانه های جهان اسلام را می توان به انواع زیر تقسیم کرد:

۱) کتابخانه های سلطنتی، که معمولا توسط خلفا، پادشاهان، و فرمانروایان دانش دوست ایجاد می شد (۱: ۱۳۱)، که از جمله این کتابخانه ها می توان به کتابخانه حکم در اندلس، کتابخانه فاطمیان در مصر، کتابخانه نوح بن منصور در خراسان، و کتابخانه عضدالدوله دیلمی در شیراز اشاره کرد؛

۲) کتابخانه های شخصی، که متعلق به افراد عالم و دانشمند بود مانند کتابخانه فتح بن خاقان، ابوداود سجستانی، جاحظ، اسماعیل بن اسحاق، ابن عمید، و صاحب بن عباد (۱: ۱۴۸)؛

۳) کتابخانه های تخصصی، که عمده ترین آنها کتابخانه ها، رصدخانه ها، و کتابخانه های بیمارستانی بود که کتابخانه رصدخانه مراغه از مشهورترین آنهاست. گروهی از سفرنامه نویسان مسلمان مانند مقدسی، یاقوت حموی، و استخری از وجود کتابخانه های بیمارستانی خبر داده اند.

۴)کتابخانه های عمومی که معمولا با خرید مستقیم کتاب یا با هدیه و وقف برپا می شدند. کتابخانه های شیراز، قرطبه، و قاهره از مهم ترین کتابخانه های این گروه به حساب می آمدند.

۵) کتابخانه های مدارس، که نمونه های آن را باید در مدارس نظامیه دوره سلجوقی جست وجو کرد. ایجاد این مدارس مدیون تدبیر و اقتدار خواجه نظام الملک طوسی وزیر آلب ارسلان و ملک شاه سلجوقی بود. وی در شهرهای نیشابور، هرات، اصفهان، ری، مرو، بلخ، و بغداد، و جز آن اقدام به ایجاد مدارس بزرگی به نام نظامیه کرد. منابع کتابخانه ای این مدارس بیشتر شامل فقه، تفسیر، حدیث، و اندکی فلسفه بود(۱۵: ۹۱).


مآخد:

۱) آیتی، محمدابراهیم. آندلس یا تاریخ حکومت مسلمین در اروپا. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، ۱۳۶۶؛
۲) امیرخانی، غلامرضا. "تألیف و تدوین کتاب در کتابخانه‌های دوره تیموری". فصلنامه کتاب. دوره یازدهم، ۱ (بهار ۱۳۷۹): ۹۶-۱۰۲؛
۳) انصاری، محمدابراهیم. "گزارشی از نظام کتابخانه‌های عمومی کشور". پیام کتابخانه. س.اول، ۲ (تابستان ۱۳۷۰): ۷-۱۰؛
۴) بابازاده، شهلا. "کتابخانه صاحب بن عباد". فصلنامه کتاب. دوره سیزدهم، ۳(پاییز ۱۳۸۱): ۱۱۰-۱۱۵؛

۵) حائری، عبدالهادی. ایران و جهان اسلام. مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۶۸؛

۶) خورشید، انیس. "پاکستان، کتابخانه‌های". ترجمه علی مزینانی. دائره‌المعارف کتابداری واطلاع‌رسانی. ج. ۱، ص ۵۴۷-۵۴۹؛
۷) رادفر، ابوالقاسم. "کتابخانه مرکزی دانشگاه عثمانیه در حیدرآباد هند". کتابداری، دفتر سی‌وهشتم (۱۳۸۱): ۹۷-۱۱۴؛
۸) رجبی، محمدحسن. کتابخانه در ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۱؛

۹) زرین‌کوب، عبدالحسین. تاریخ ایران بعد از اسلام. تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۳؛

۱۰) زیباکلام، صادق. ما چگونه ما شدیم؟ ریشه‌یابی علل عقب‌ماندگی در ایران. تهران: روزنه، ۱۳۷۳؛

۱۱)سباعی، محمدمکی. نقش کتابخانه‌های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی. ترجمه علی شکویی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲؛

۱۲) عش، یوسف. کتابخانه‌های عمومی و نیمه عمومی عربی در قرون وسطی )بین‌النهرین، سوریه و مصر). ترجمه اسدالله علوی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۲؛

۱۳) عنان، محمد عبدالله. تاریخ دولت اسلامی در اندلس. ترجمه عبدالمحمد آیتی. تهران: کیهان، ۱۳۶۶؛

۱۴) فرخ‌زاد، محمد. "بنیاد کتابخانه‌ها در جهان اسلام". در مجموعه مقالات کنگره بین‌المللی کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۹، ص ۵۰۴-۵۱۸؛

۱۵) فرشاد، مهدی. تاریخ علم در ایران. تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۵؛

۱۶) "کتابخانه". دایره‌المعارف فارسی (مصاحب). ج ۲، ص ۲۱۷۶-۲۱۷۷؛

۱۷) "کتابخانه‌های اسلامی". در کاظم مدیر شانه‌چی. کتاب و کتابخانه در اسلام (مجموعه مقالات). مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۴، ص ۶۳-۸۳؛

۱۸) موکهرجی، اجیت کومار. تاریخ و فلسفه کتابداری. ترجمه اسدالله آزاد. مشهد: آستان قدس رضوی، معاونت فرهنگی، ۱۳۶۸.

 

 


نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ٢٦ خرداد ۱۳۸٩ توسط نمایه

وقف در خدمت نهادهای علمی - آموزشی

نویسنده: نورالله کسائی

در آیین اسلام وقف را کارنامه‏ای است به پیشینه‏ی پر افتخار نیکان و نیکوکاران ؛ مؤمنان راستین به این دین مبین آیات الباقیات الصالات خیر عند ربک ثوابا و تعاونوا علی البر و التقوی...1) را به عنوان اشاراتی الهی در کارهای خیر به کار بسته‏اند.

توصیه‏ی رسول خدا (ص) به عمر بن خطاب که قطعه زمین بهره یافته از خیبر را حبس یعنی وقف در کار خیر کند اسوه‏ای حسنه در شناخت بهترین شیوه‏های مددکاری و نیکوکاری شد 2) امیرالمؤمنین علی (ع) نیز با الهام از این سنت نبوی دو چشمه‏ی آب در منطقه‏ی مدینه را برای کمک به نیازمندان و ابناء السبیل آن دیار وقف کرد 3)

نخستین واقف در تاریخ اسلام شخص رسول خدا (ص) است، آنگاه که در صف آرایی مشرکان قریش برای نبرد با نو مسلمانان در آوردگاه احد، مخیریق نامی از اغنیای احبار یهود بنی قینقاع اسلام آورده به صف مجاهدان اسلام پیوست و خویشان را وصیت کرد که اگر کشته شدم هرچه مراست از آن محمد است تا بر هر خیر که خدایش فرموده و خود خواهد هزینه کند، چون آتش جنگ فرونشست، و مخیریق را که مقدر بود در واپسین لحظات حیات توفیق رستگاری یابد کشته یافتند، پیامبر خدا این وصیت او را به کار بست و دارایی‏اش را برای کمک به نیازمندان وقف فرمود. از پرداختن به تفصیل این اموال و چگونگی وقف آن در می‏گذریم و خوانندگان را به مقالتی مستقل و محققانه در این باب حوالت می‏دهیم4) و یادآور می‏شویم که پیروی مسلمانان از این سنت حسنه‏ی رسول خدا در رویکرد به وقف و کثرت موقوفات برای تأمین گونه‏گون نیازمندیهای جامعه‏ی انسانی چندان انبوه و اعجاب انگیز می‏نماید که اشارتی ولو اندک به فرازهایی از آن به درازا می‏کشد، از این رو به بیان نمونه‏هایی از موقوفاتی می‏پردازیم که به قصد تأسیس، اداره و نگهداری مراکز علمی و آموزشی وقف گردیده و این ایثار و احسان مسلمانان در بزرگداشت دانش و رسیدگی به حال دانشمندان و و جویندگان دانش اوراقی درخشان از کارنامه‏ی نیکوکاران را برای بشریت به یادگار نهاده است.

مساجد جامع در حکم نخستین دانشگاهای عمومی برای عبادت و ارشاد و آموزش در امر دین و دنیای مسلمانان بود که از گاه تأسیس مسجد النبی در مدینه‏ی منوره به عنوان خانه‏ی خدا مورد تعظیم و احترام نو مسلمانان قرار گرفت. از این رو دیگر نهادهای عبادی و آموزشی پس از مسجد النبی در جای جای جزیرة العرب و پس از آن در سرزمین‏هایی که به قلمرو اسلام پیوست با پشتوانه‏ی مشروع‏ترین و مقبول‏ترین اموال موقوفه تأسیس گردید. با فزونی آمد و شد مسلمانان به این آموزشگاههای عمومی، دیگر نهادهای آموزشی چون دارلقرآن، دارالعلم، مدرسه، دارالحدیث، خانقاه، کتابخانه، مکتب یا کتاب به عنوان رسمی‏ترین نهادهای آموزشی علمی در سرزمین‏های اسلامی بنیان گردید، بانیان و واقفان این مراکز بیشتر خلیفگان، سلاطین، امیران، وزیران و توانگران نیکوکار بودند که گذشته از سنخیتی علمی، خدمت به علم و عالمان را وظیفه و رسالت حکمرانی و انسانی خود می‏دانستند. امامان، پیشوایان مذاهب و دانشمندان نیز به فراخور توان مالی خود مسجد یا خانه‏ی شخصی را وقف بر تعلم و تعلیم شاگردان و پیروان خود می‏کردند. در تاریخ آموزش و پرورش اسلامی از این گونه نهادهای عبادی آموزشی نمونه‏ها بسیار است.

خراسان بزرگ خاستگاه نخستین نهادهای آموزشی با عنوان »مدرسه« است. این مراکز از اواخر سده‏ی سوم بنیادی روز افزون یافت و دامنه‏اش بتدریج دنیای اسلام را فراگرفت و از آن پس از ماوراءالنهر در خاور تا آندلس در باختر دنیای اسلام مدارس بسیار و برخوردار از پشتوانه‏ی مالی موقوفات شخصی یا دولتی تأسیس گردید. نقد و نظر در کارنامه‏ی آموزشی این مدارس و اینکه در مواردی رواج فرقه‏گرایی و مجادلات مذهبی در این نهادهای رسمی آموزشی مسیر دانش و آموزش را به انحصار طلبی‏ها و دور نگهداشتن طالبان دانش از اصالت‏های علمی سوق داد نیازمند به بحثی جداگانه در این موضوع است. منظور و مقصود ما در این مقال بازیابی باقیات الصالحات و مراکز عام‏المنفعه‏ای است که تأسیس و تأمین نیازهای مالی آن مأمن و مأوای بسیاری از دانشمندان شده است که در این مؤسسات موقوفه مجال زندگی و رشد و شکوفایی علمی یافته‏اند. ابن‏خلدون مورخ و جامعه‏شناس شهیر مغربی، پیشرفت دامنه‏ی دانش و آموزش در مشرق زمین را مرهون خوی میهمان نوازی و بخشندگی و نیکوکاری ایرانیان در حق دست‏اندرکاران و پویندگان راه دانش بر شمرده است 5)در عصر حکمرانی سامانیان فرهنگ پرور، امام ابوالحسن محمد بن شعیب بیهقی (م 324 ه ق) مدرس و مفتی شافعیان خراسان که از نزدیکان ابوالفضل بلعمی (م 329 ه ق) وزیر دانشمند ایرانی بود، در کوی سیار نیشابور مدرسه‏ای تأسیس کرد و مبالغی هنگفت از اموال خود را برای اداره‏ی این مدرسه و کمک به دانشجویان شاغل به تحصیل در آن وقف کرد 6) این مدرسه‏ی خصوصی بیش از صد سال پیش از مدارس نظامیه تأسیس گردیده که بسیاری از نویسندگان قدیم از آنها به عنوان کهن‏ترین مدارس در جهان اسلام یاد کرده‏اند 7)حدود یک قرن پس از تأسیس این مدرسه که به بیهقیه معروف گردید، بیهقی دیگری به نام امام ابوالحسن علی بن حسین از دوستان و پروردگان ابوالعباس اسفراینی وزیر دستگاه غزنویان، این مدرسه را از نو بازسازی و اموالی را بر آن وقف کرد 8)سرپرستی موقوفات این مدرسه بر عهده‏ی ابوصالح مؤذن احمد بن عبد الملک نیشابوری (م 470 ه ق) و پس از او پسرش ابوالفضائل بود که هر دو در این مدرسه اقامت داشتند و درآمد حاصله از موقوفات آن را در تعمیرات و تأمین معاش و نوشت افزار استادان و دانشجویان مدرسه صرف می‏کردند9) * گفتنی است که یکی از استادان بنام و جامع الاطراف این مدرسه ابومنصور عبدالقاهر بغدادی (م 429 ه ق) دانش آموخته‏ی همین بیهقیه بود که نه تنها بسیاری از رشته‏های علمی را به صورت رایگان به دانشجویان آموزش می‏داد، از ثروت سرشار خود نیز به صورت وقف برای حمایت مالی از استادان و طلاب بیهقیه مایه گذاشت10) ضیاءالدین ابوالمعالی معروف به امام الحرمین جوینی (م 478 ه ق) از پیشوایان بزرگ شافعیان خراسان و رئیس مدرسه‏ی نظامیه نیشابور و استاد امام محمد غزالی از دانش آموختگان این بیهقیه بوده است 11)ابن‏حبان بستی (م 354 ه ق) از دیگر بانیان مدارس و کتابخانه‏های موقوفه در جهان اسلام است. او دانشمندی کثیر السفر، استادی نامور و نویسنده‏ای پرآوازه بود که از دوردست ماوراءالنهر در شرق تا اسکندریه‏ی مصر در بیش از چهل مرکز علمی دنیای اسلام از محضر محدثان، فقیهان و عالمان بنام دانش آموخت و در شرح احوال مشایخ و مدرسان خود بلدانیه‏ها نوشت و کتاب کم حجم اما بسیار ارزنده‏ی مشاهیر علماء الأمصار و اعلام فقهاء الأقطار را در معرفی عالمان دارالعلم‏های اسلامی از صحابه تا تابعین تابعین زمان خویش را از خود به یادگار نهد.

ابن حبان پس از آن همه سفرهای دور و دراز در بازگشت و اقامت در نیشابور، خانقاهی برای آموزش دانشجویان خود وقف کردو پس از چند سال خدمات آموزشی در این خانقاه در زادگاه خود بست رحل اقامت افکند و خانه‏ی بزرگ خود را مدرسه‏ای موقوفه کرد تا دانشجویان بومی و غیربومی در آن اقامت کنند و با برخورداری از مدد معاش و ابزار آموزش رایگان به تحصیل پردازند. بستی همه‏ی مصنفات خود در چندین رشته‏ی علمی را که بالغ بر پنجاه عنوان و حدود چهارصد کتاب و رساله بود و دستیابی به آنها برای اهل مطالعه و تحقیق غیر ممکن می‏نمود، بر کتابخانه‏ی این مدرسه وقف کرد به وصی خود نوشت استفاده و استنساخ از این کتابها برای همگان رایگان است به شرط آنکه کتابی را از کتابخانه بیرون نبرند 12)از اوایل سده‏ی چهارم هجری نهادهای آموزشی علمی دیگری در جهان اسلام با عنوان »دارالعلم« تأسیس گردید که این مراکز نیز با پشتوانه‏ی مالی خصوصی و موقوفات شخصی اداره می‏شد. کهن‏ترین دارالعلم‏ها از آن ابوالقاسم جعفر بن محمد موصلی (م 324 ه ق) از ادیبان و فقیهان بنام شافعی در موصل بوده است. این فقیه توانگر چنوان موقوفاتی برای این دارالعلم نهاد که هر داsنشجویی می‏توانست با استفاده از نوشت افزار و کمک هزینه‏ی نقدی در آنجا مقیم شود و از کتابخانه‏ی موقوفه‏ی آن استفاده نماید.

موصلی هر روز برای تدریس در این دارالعلم حضور می‏یافت و از کتابهای خود دانشجویان را تعلیم می‏داد 13)پس از موصلی ابونصر شاپوربن اردشیر (م 416 ه ق) وزیر شیعی مذهب بهاءالدوله دیلمی (403 -379 ه ق) و برادرش شرف الدوله (379 -372 ه ق) دومین دارالعلم را در محله‏ی کرخ بغداد که شیعه‏نشین بود، تأسیس کرد و بیش از ده‏هزار مجلد از کتابهای نفیس در رشته‏های مختلف علمی و از جمله قرآن‏هایی را وقف بر کتابخانه‏ی آن کرد.

این شاپور که خود برخاسته از خاندانهای بزرگ فارس و دبیری ادیب و وزیری با تدبیر بود بی‏هیچ تعصب مذهبی درگاهش قبله‏گاه شاعران، ادیبان و دانشمندان با گرایش‏های فکری و مذهبی متفاوت بود. از جلمه ابوالعلاء معری (م 449 ه ق) ادیب و شاعر، مدتی با اشتیاق و آزاد در این دارالعلم مجالس درس و بحث داشت. این دارالعلم تأسیس یافته در اواخر سده‏ی چهارم چندان شهرت و اعتبار علمی یافت که جبریل بن عبیدالله بن بختیشوع (م 396 ه ق) پزشک پرآوازه‏ی بیمارستان عضدی بغداد یک دوره از مجموعه‏ی طبی (کناش) دائرة المعارف گونه‏ی خود را که به نام کافی در تقدیم به کافی الکفاة صاحب عباد وزیر دانشمند آل بویه تألیف کرده بود به عنوان وقف به این کتابخانه اهدا کرد 14)

شریف رضی (م 406 ه ق) و برادر سید مرتضی علم الهدی (م 436 ه ق) از بزرگان نقیبان علوی در حوزه‏ی عراق که هر دو از ادیبان و فقیهان دانشمند عصر آل‏بویه بودند کتابخانه‏های معتبر خود را با عنوان دارالعلم به صورت موقوفه در اختیار طالبان دانش نهادند. شریف رضی چندان پشتوانه مالی بر دار العلم خود تدارک دیده بود که هریک از دانشجویان بی‏نیاز از کمک‏های دولت با در اختیار داشتن کلیدی شبانه‏روزی می‏توانست نیازهای خود را از انبار دارالعلم تأمین کند 15)

تأسیس مدارس و نظامیه در نیمه‏های سده‏ی پنجم هجری تحولی بزرگ و بی‏سابقه در تاریخ آموزش و پرورش جهان اسلام ایجاد کرد. خواجه نظام‏الملک طوسی (م 485 ه ق) وزیر توانا و با اقتدار آلب ارسلان (465 - 455ه‏ق) و پسر و جانشین او ملکشاه سلجوقی (485 -465 ه ق) از حامیان اهل سنت و نگاهبان اطاعت روحانی از خلافت عباسیان بود که با بذل مال و جان در مقابل داعیان اسماعیلی مخالف خلفای آل عباس بپاخاست و این مدارس را که در انتساب به او نظامیه شهرت یافت، برای مقابله با تبلیغات جامع الازهر فاطمیان مصر تأسیس کرد و با تشکیلات و امکانات مالی و مقررات آموزشی، اداری در شهرهای خراسان و جبال و عراق و جزیره و آسیای صغیر که بسیار گسترده‏تر از جامع ازهر بود. پرآوازه‏ترین این مدارس که در حکم دانشگاههای کهن سده‏های میانه‏ی اسلامی است، نظامیه‏ی بغداد بود که خواجه مبالغی هنگفت از دارایی شخصی و درآمد وزیر از خزانه‏ی دولت را برای آن هزینه یا وقف کرد. هدف خواجه از تعیین این موقوفه‏ها برای آن بود که پشتوانه‏ی مالی مدرسه در روزگاران پس از او مورد اختلاس یا تجاوز و مصادره‏ی غاصبان قرار نگیرد. از این رو به ابوسعید صوفی نماینده‏ی خود در کار ساختمان نظامیه‏ی بغداد دستور داد که در اطراف مدرسه بازارهایی وقف بر آن بسازد، علاوه بر آن حمام‏ها، دکان‏ها، کاروانسراها و... خرید و همه را وقف نظامیه کرد تا مخارج آن را از محل درآمد این موقوفات تأمین نماید.به دستور خواجه صورت مفصل موقوفات و اموال مدرسه در دفاتری مخصوص به این کار ثبت و ضبط گردید و برای آن ضوابط و شرایط و مقررات مؤکد نوشت و مسؤولان و متولیان پس از خود را به اجرای مفاد آن ملزم ساخت. ابن‏جوزی درباره‏ی این وقف‏نامه نوشته است که: خواجه کتبا شرط کرده که این مدرسه وقف بر اصحاب شافعی است در اصل و فرع و املاک آن نیز وقف شافعی مذهبان است از مدرس و واعظ و متولی کتابها و استاد قرائت قرآن و استاد نحو که هرکدام را از محل درآمد این موقوفات بهره‏ای معین است.

خواجه نظام‏الملک سهم قابل ملاحظه‏ای از درآمد موقوفات مدرسه را به خرید و استنساخ کتاب برای کتابخانه‏ی نظامیه‏ی بغداد اختصاص داده بود و چندان نپایید که در این کتابخانه‏ی موقوفه گنجینه‏ای غنی از کتاب‏های نفیس فراهم گردید و امیر عمید ابونصر متصدی اوقاف نظامیه در جمادی الاخر سال 462 صورتی از کتابهای موقوفه‏ی مدرسه و کتابهایی را که پس از آن به کتابخانه اهدا شده بود در حضور اعیان و اشراف بغداد قرائت کرد.

یکی از محاسن سنت وقف پیروی دیگر نیکوکاران و مردم خیر از این سیره‏ی حسنه بود. که اهدای کتاب به کتابخانه‏های موقوفه‏ی گذشته و کتابخانه‏ی‏های دانشگاهی در زمان معاصر بیشترین بهره را از این رهگذر برده‏اند.

کتابخانه‏ی نظامیه‏ی بغداد با توجه به شهرت و حرمتی که از آغاز تأسیس کسب نموده بود بسیاری از دانشمندان و بزرگان را بر آن می‏داشت که کتابهای ارزنده‏ی خود را به صورت وقف در اختیار این نهاد علمی آموزشی قرار دهند. این کتابها مرتب محل مراجعه‏ی استادان و دانشجویانی بود که در حجره‏های مسمکونی نظامیه زندگی شبانه روزی داشتند و از خوراک و مدد معاش نظامیه استفاد می‏کردند. از معروف‏ترین اهدا کنندگان کتاب به کتابخانه‏ی نظامیه این بزرگان را می‏توان نام برد:

ابوجعفر لازری طبری فقیه شافعی (م 598 ه ق) دانش آموخته‏ی نظامیه که کتابهای بسیار به خط خود نوشت و همه را بر کتابخانه‏ی نظامیه وقف کرد.

ناصر خلیفه‏ی عباسی (622 -575 ه ق) که کتابخانه‏ی بزرگی در کنار کتابخانه‏ی قدیم نظامیه ساخت و بالغ بر ده هزار کتاب نفیس درالخلافه را که مانندش در جایی یافت نمی‏شد، وقف بر این کتابخانه کرد.

ابن‏النجار محب الدین بغدادی (م 643 ه ق) نویسنده‏ی ذیل تاریخ بغداد بر تارخ خطیب بغدادی، کلیه‏ی کتابها، از مصنفات خود را که بالغ بر 22 عنوان کتاب بود، وقف بر کتابخانه‏ی نظامیه کرد.

ابن‏ساعی بغدادی (م 674 ه ق) از فقیهان و مورخان و شاعران معروف که در قرائتهای هفت گانه نیز استاد بود، همه‏ی آثار علمی خود و مصنفات دیگران را که بیش از شصت مجلد بود، به صورت مقوفه به این کتابخانه اهدا کرد 16) با گسترش دامنه‏ی تأسیس مدارس و نهضتی که از پرتو مدارس نظامیه در جهان اسلام ایجاد شد دیگر پیشوایان و پیروان مذاهب نیز به تأسیس مدارس موقوفه تشویق و ترغیب شدند. و این همه ممر معاش استادان و دانشجویانی شد که پیش از آن زندگی علمی آنان چندان نظم و استقراری نداشت. در حمله‏ی مغول و خصوصا لشکرکشی هولاکو به بغداد بسیاری از موقوفات مدارس بزرگ مانند نظامیه و مستنصریه آسیب فراوان دید. و امر رسیدگی به موقوفات مختل شده و احیا و بازسازی آنها چندان مهم می‏نمود که خواجه نصرالدین طوسی (م 672 ه ق) صدر کبیر و سر رشته‏دار کلیه‏ی امور در دستگاه این ایلخان و جانشین او آباقا مسؤولیت ریاست و نظارت بر کل موقوفات قلمرو وسیع هولاکو را بر عهده گرفت و نسبت به ترمیم ویرانی‏ها و تأمین زندگی دست اندرکاران دانش کوشش فراوان کرد 17)

شرح موقوفاتی که در تأسیس بیمارستانها خصوصا بیمارستان معروف عضدی از ساخته‏های عضدالدوله بویهی (م 372 ه ق) در بغداد و شیراز کارگر افتاد و با برخورداری از این پشتوانه‏های کلان مالی توانست در چندین قرن امر بهداشت و درمان بغداد بزرگ و نواحی اطراف آن را نظم و سامانی علمی دهد، از حوصله‏ی این مقال خارج است 18)

گفتار درباره‏ی این مراکز علمی آموزشی موقوفه را با گزارش جالب یاقوت حموی از کتابخانه‏های موقوفه مرو در آستانه‏ی حمله‏ی مغول به این شهر پایان می‏دهیم. زندگی یاقوت حموی که از بردگی به نویسندگی در دستگاه تاجری بغدادی راه یافت و پس از آن با خرید و فروش کتاب و مطالعه و تحقیق، ادیب و جغرافیادانی بزرگ و کم مانند شد، خود نشانه‏ای است از روحیه‏ی دانش پژوهی و فضای فرهنگی در جامعه‏ی اسلامی، آن هم در دورانی که روند دانش و معرفت از رشد و بالندگی عصر مأمون و سامانیان و آل‏بویه بازایستاده بود و می‏رفت تا در سراشیب رکورد و ایستایی قرار گیرد. تألیف دو کتاب گران قدر معجم الادبا یا ارشاد الادیب و دائرة المعارف جفرافیایی معجم البلدان توسط یاقوت نشانه‏هایی است از بقایای آن میراث و ما ترک عظیم معنوی روزگاری که رواج مجادلات و فرقه‏گراییها مسیر دانش و آموزش را تا حدود زیادی از راه به بیراهه برده بود. یاقوت که اندکی پیش از سقوط و ویرانی مرو به دست تاتار خون آشام در آن شهر به تحقیق و تتبع و تصنیف اشتغال داشت از وفور کتابها و کتابخانه‏های موقوفه و عمران و آبادی شهر خبر می‏دهد.

یاقوت گفته است: من در مرو شاهجان روزگار می‏گذرانیدم. در آنجا کتابها در علوم و آداب و نوشته‏ها از صاحبان درک و فهم چندان یافت می‏شد که مرا از یاد کسان و زادگاه و دوست و همسالان بازمی‏داشت. در آنجا بر گمشده‏ی خود دست یافته و به آرزوی دیرین رسیده و به سان آزمندی به این گنجینه‏ها روی آورده بودم... اما چندان نپایید که مصیبت ویرانی گریبان خراسان را گرفت و من در سال 616 ه ق مروی را وداع گفتم که در نیکوترین احوال روزگار می‏گذرانید، و اگر یورش مرگبار تاتار بر آن روی نمی‏نمود بر آن بودم که تا زنده‏ام از آن دل برنکنم که مردمی نرمخوی و نیک رفتار و انبوهی از کتابهای ارزشمند داشت. در حالی این شهر را وداع گفتم که ده کتابخانه‏ی موقوفه داشت و من مانندش را در انبوهی و نفاست در دنیا ندیده بودم. یاقوت آنگاه از این کتابخانه‏ها نام برده و یادآور شده که دسترسی به کتابهای این کتابخانه‏های موقوفه بسیار آسان بود و من همواره دویست مجلد یا بیشتر از این کتابها را که دویست دینار ارزش داشت بدون گروی در خانه‏ام نگاه می‏داشتم و در آنها می‏کاویدم و از دانش‏هایش بهره می‏بردم. انس با این کتاب‏ها هر شهر و دیار دیگر را از یاد من برده و فکر زن و فرزند را از خاطرم زدوده بود. بیشترین بهره‏های این کتاب (معجم البلدان) و دیگر کتابها که تألیف کرده‏ام حاصل خوشه‏هایی است که از خرمن دانش این گنجینه‏ها چیده‏ام.

این شیوه‏ی استفاده‏ی یاقوت از کتابخانه‏های موقوفه‏ی مرو در حدود هشت قرن پیش که درست با مقررات و نحوه‏ی کتابداری پیشرفته‏ترین کتابخانه‏های دانشگاهی در جهان امروز هماهنگی داشته، سندی است افتخارآمیز از موقوفاتی که منافع معنوی آن متوجه محققان و دانش پژوهان شده است. تأثیر معنوی این نهادهای وقفی و عام‏المنفعه در همان روزگاران چندان عمیق بوده است که همین یاقوت محروم از مزایای مادی که عمری را به آوارگی در سر کار علم و کسب معنویت سپری ساخت، پس از فرار از دم تیغ مغولان و آنگاه که به حوزه‏ی عراق بازگشت نقد عمر و حاصل حیات معنوی خود را که مشتی کتاب از مصنفات خود و یا آثار علمی دیگران بود همه را بر کتابخانه‏ی مسجد زیدی بغداد وقف کرد و در اختیار ابن‏الاثیر مؤلف تاریخ معروف به کامل التواریخ قرارداد تا او این کتابهای موقوفه را به آن کتابخانه حمل کند 19)

این بود گزارشی اندک از موقوفات بسیار که از اغاز طلوع اسلام تا زمان‏های واپسین از سوی واقفان این مراکز دانش و آموزش برای بهره‏گیری‏های علمی در اختیار دانشجویان و دانشمندان قرار گرفته است. اما یادآوری این نکته ضروری می‏نماید که این نخبه‏ی اموال ناب و پاک با آن نیات نیکوکارانه در موارد بسیار چنانکه شاید یا طبق اهداف انسان دوستانه‏ی این بانیان خیر مورد استفاده قرار نگرفته یا به مرور ایام در معرض تصاحب، تجاوز، غصب و مصادره یا سوء استفاده‏ی سودجویان واقع شده است. چه بسیار از مهاجمان و سلطه جویان و دست یافتگان به مسند قدرت که به دور از انصاف و مراعات عرف مردمی و احکام شرع نام نیک واقفان را ضایع کرده‏اند، غافل از آنکه رسالت تاریخ به گونه‏ای است که به هر روی از صالح و طالح در نمی‏گذرد و سپیدنامه و سیاه‏نامه‏ی نیکنامان و نااهلان را چنان که هست برای عبرت آیندگان از خود به یادگار می‏نهد.

از آن هنگامه‏ی وااسفا که دنیای غرب مسیحی خفته در قرون وسطی از خواب بیخبری سر برداشت و کاروان فرهنگ و تمدن پویای اسلامی از پیشروی بازایستاد. این ما ترک معنوی مسلمانان در موارد بسیار میراث مغرب زمینیانی گشت که آنچه را جامعه‏ی اسلامی وانهاد، برداشت، و رسید به آنجا که رسید. توجه به نیت وقف و منافع موقوفات از آن جمله است که به رغم بی‏سابقه و بی‏پیشینه بودن در آیین غربیان، مراکز موقوفه در جای جای جهان غرب جوششی روز افزون یافته و در خدمت به مراکز آموزشی و تحقیقاتی و تأسیس کتابخانه‏ها و دانشگاهها و کارخانه‏ها و پژوهشگاهها و مؤسسات انتشاراتی کارگر افتاده است. واژگونه‏اش بایر و بی‏بهره ماندن بسیاری از اراضی و اماکن مستغلات موقوفه‏ای است که در مشرق زمین و در قلمرو اسلام در حکم اموال بی‏صاحب غالبا از حیز انتفاع افتاده است و این زبان حال حافظ ابراهیم (م 1932 م) شاعر مصری است در این اشعار ظنرآمیز:

انکر الوقف شرعهم فلهذا

کل ربع بأرضهم معمور

لیس - فیها مستنقع او جدار

قد تداعی او مسکن مهجور

کل شبر فیها علیه بناء

مشمخر او روضة او غدیر

نضروا الصخر فی رؤوس الرواسی

و لدینا فی موظن الخصب بور

قد وقفنا عند القدیم و ساروا

حیث تسوی الی الکمال البدور 20)

اوج شکوه نیکوکاری واقفان اموال موقوفه و بهره‏گیری از آن در بنیان و نگاهداشت نهادهای دانش و آموزش، درخشش دور اندیشی مرد بزرگ و نامدار ایرانی خواجه نصیرالدین طوسی (م 672 ه ق) و خواجه رشید الدین فضل الله همدانی (م 718 ه ق) است که تاتار بیگانه از فرهنگ و تمدن را وامدار دانش و درایت خویش ساخته، در صدر وزیران عصر مغول و ایلخانان خوش درخشیدند و در آن سیاه روزگار تاریخ سیاسی اجتماعی ایران برای احیای میراث معنوی این مرز و بوم مردانه بپا خاستند و سر رشته‏ی گسسته‏ی دانش و معرفت را با سر انگشت تدبیر از نو به هم پیوستند. خواجه نصیر الدین طوسی با وقف کتابهای پراکنده در حمله و یورش تاتار که در مراغه گرد آورد کتابخانه‏ی موقوفه‏ی چهارصد هزار مجلدی برای بقیة السیف دانشمندان تدارک دید و رصدخانه‏ی بزرگ پایتخت ایلخانان را بنیان نهاد. خواجه رشید الدین فضل الله همدانی نیز با بنایی بی‏نظیر به نام نامی ربع رشیدی اساس دانشگاهی بی‏مانند و جهانی را استوار ساخت که صورت موقوفات بی‏سابقه‏ی آن در مجموعه‏ی بزرگ »موقوفات ربع رشیدی« اوراقی است زرین از دفتر ایام خدمات انسانی وزیری وزین و خردگرا و بلند همت که هنوز که هنوز است جهان پیشرفته‏ی غرب منادی مدنیت با آن همه سرمایه‏های مادی و معنوی که در سرکار دانش از خود مایه گذاشته در برابر عظمت این مجموعه‏ی بزرگ دانشگاهی و موقوفات خرد و کلان آن در شگفت مانده است 21)

پی نوشت ها:

1-استاد دانشگاه تهران، گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی

2-بخاری، محمد بن اسماعیل، الجامع الصحیح،قاهره 1352 ه ق / 1931 م، ج 2، صص 89،30.

3-فیاض، عبدالله، تاریخ التربیة عند الأمامیة و اسلافهم، بغداد، 1392 ه ق / 1972 م، ص 124.

4-عالمزاده، هادی، مقاله‏ی »نخستین موقوفه در اسلام«، مجله‏ی میراث جاویدان، ش 3، پاییز 1372، صص 45 -44.

5-ابن‏خلدون، مقدمه، ترجمه و تدوین گنابادی، تهران، ترجمه و نشر کتاب، 1359 ش، ج 2، صص 1146،881.
6-بیهقی، ابوالحسن،تاریخ بیهق، تهران، فروغی، 1308 ش، ص 158.

7-کسایی، نورالله، مدارس نظامیه و تأثیرات علمی اجتماعی آن، تهران، امیر کبیر، 1374 ش، ص 75.

8-بیهقی، همان، ص 172.

9-*زیرنویس=صریقینی، ابواسحاق، منتخب السیاق، تحقیق محمد کاظم محمودی، قم، 1403 ه ق/ 1362 ه ش، صص 133 -132، فارسی عبد الغافر، السیاق، ذیل بر تاریخ نیشابور حاکم نیشابوری، به اهتمام ریچارد فرای، افست 1965 م، ص 83.

10-ابن خلکان، و فیات الاعیان، تصحیح احسان عباس، قم 1364، چ 1، ص 203.

11-همو، همانجا، ج 3، صص 167 -168.

12-کسایی، نورالله، مقاله‏ی »ابن‏حبان بستی، تحصیلات، سفرها، آثار علمی و خدمات آموزشی«، مجله‏ی تحقیقات اسلامی، س 10، ش 1 و 1374، 2 ه ش، یادنامه‏ی دکتر عباس زریاب، صص 81 -69.

13-غنیمه، عبدالرحیم، تاریخ دانشگاههای بزرگ اسلامی، ترجمه‏ی نورالله کسائی، دانشگاه تهران، 1377 ه ش، ص 92.

14-کورکیس عواد، خزائن الکتب القدیمه فی العراق، بیروت، 1406 ه ق / 1986 م، صص 145 -140.

15-همو، همانجا، صص 235 - 231.

16-همو، همانجا، صص 178 -177.

17-ابو فوطی بغدادی، الحوادث الجامعة بغداد، بی‏تا، ص 350.

18-کسائی، نورالله، مقاله‏ی »عضد الدوله دیلمی و بیمارستان عضدی بغداد«، مجموعه‏ی مقالات کنگره‏ی بین لمللی تاریخ پزشکی، مؤسسه‏ی توسعه‏ی دانش و آموزش، صص 414 -397.

 

19-کسائی، نورالله، مقاله‏ی »گزارش یاقوت از کتابخانه‏های مرو«، مجموعه‏ی ارج‏نامه‏ی ایرج، تهران، توس، 1377 ه ش، ج 2، صص 423 -415.

20-محمدی ملایری، محمد، درس اللغة و الادب، بیروت 1959 م/ 1338 ه ش، ج 2، ص 51 -49.

21-نک: وقف نامه ربع رشیدی، به کوشش مجتبی مینوی و ایرج افشار، تهران، سلسله انتشارات انجمن آثار ملی، 1356 ه ش، و نور الله کسائی مقاله‏ی »سرگذشت دانش و دانشمندان در حمله‏ی مغول«، فصل نامه‏ی پژوهش، ش 4، بهار 1376، صص 315 -314.

منبع: میراث جاویدان

 

 


نوشته شده در تاريخ سه‌شنبه ٤ خرداد ۱۳۸٩ توسط نمایه

 وقف کتاب در تمدن اسلامی

 

نویسنده: علی رفیعی

اقسام گوناگون وقف کتاب

با توجه به مطالعات و جستجوهایی که در بسیاری از متون وقفنامه‏های کتب به عمل آمده، وقف کتاب در جامعه اسلامی از دیرباز، به اعتبار استفاده‏کنندگان (موقوف علیهم) به انواع مختلف و اقسام گوناگونی تقسیم ‏شده که تفضیل هریک از آنها به این شرح است:

وقف خاص

در این نوع وقف واقفان بنا به انگیزه‏های خاص، کتابها و مجموعه‏هایی را که در طول زندگی گردآوری می‏کردند بر خود یا اولاد یا افراد خانواده خود وقف می‏کرده‏اند. گاهی هم آنها را بر یک یا چند نفر از علما و فقها و طلاّب علوم دینی وقف می‏نموده‏اند. به همین‏دلیل این نوع وقف را، وقف شخصی، وقف اولاد، وقف خانوادگی و اهلی نیز می‏نامند.

به‏رغم آنکه وقف کتاب به نفع خود و بر نفس خویش همیشه از لحاظ فقهی مورد اعتراض بسیاری از فقهای مذاهب اسلامی قرار داشته، این نوع وقف در میان مسلمانان متداول بوده است، به‏عنوان نمونه در سال 583 هـ.ق شخصی به نام حسین بن عبداللّه‏ ابی‏البرکات بن شافعی قرشی دمشقی، کتابی را در علم حدیث بر تمامی کسانی که بتوانند از آن استفاده کنند وقف کرد، اما در عین‏حال نوشت که مادام که خود زنده است، فقط خود وی از آن کتاب استفاده کند.

محمد بن قوام حنفی در سال 835 هـ.ق، کتابی را برای شخص خود و پس از خود برای تمام اولاد ذکور از نسل خویش که در رشته‏ای از علوم تبحّر داشته باشند و سپس به نفع کلیه طلاّب علوم دینی دمشق وقف کرد.

شخص دیگری به نام حاج بن حاج علی نیز در 1070هـ.ق تعدادی کتاب را برای استفاده شخص خودش تا زمانی که در قید حیات است وقف کرد و پس از مرگ خویش آنها را برای افرادی از نسل خود و خویشاوندان شایسته خویش و سرانجام دانشجویان وقف نمود. (کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی عربی در قرون وسطی، یوسف العش، ص370ـ371).

گاهی هم واقف کتابهای خود را بر شخص یا اشخاصی معیّن وقف می‏کرد که می‏توان به نمونه‏هایی از این نوع وقف اشاره کرد:

شخصی به نام عبداللّه‏ در سال 778هـ.ق، کتابی فقهی مربوط به مذهب حنبلی را بدون هیچ‏گونه شرح و توضیحی برای استفاده حاج محمد بن حاج جبرئیل وقف کرد. یا در وقفنامه‏ای مربوط به سال 813 هـ.ق کتابی به یک نفر به نام ابن‏ناصرالدین محمد بن ابی‏بکر وقف‏شده و قید شده که محلّ نهایی نگهداری این کتاب پس از فوت شخص نامبرده دارالحدیث ضیائیّه است.

تاج‏الدین کندی (متوفی 613 هـ.ق) کتابخانه خود را بر بنده آزادشده خود و سپس نسلهای بعدی او و در نهایت بر همه علما وقف کرده است. (کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی در قرون وسطی، ص371ـ372).

رضی‏الدین بن طاووس علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن احمد بن محمد بن طاووس معروف به سید بن طاووس (متوفی 664 هـ.ق) که دارای کتابخانه‏ای بالغ بر 1500 جلد کتاب بود، آن کتابها و همه تألیفات و آثار خود را وقف بر اولاد ذکور خود نمود. (الذریعه، ص58 رقم 290).

یکی دیگر از اشکال وقف خاصِ کتاب آن بوده است که واقف کتابها را وقف یک نفر می‏کرده و در اختیار وی قرار می‏داده و آن شخص می‏توانسته پیش از دیگران استفاده کند و یا اینکه می‏توانسته کتابها را نزد خود نگهداشته و به هرکس که بخواهد بدهد که هردو شکل مزبور در واقع یکی هستند.

نکته مهمی که در بیشتر وقفنامه‏های خاصّ کتب دیده می‏شود آن است که شخص یا اشخاص استفاده‏کننده از وقف (موقوف علیهم) بایستی از نظر علمی در مقامی باشند که شایستگی استفاده از آن کتب وقفی را داشته باشند و در صورتی‏که این نکته تحقّق نیابد، استفاده از مورد وقف براساس شرایط مندرج در وقفنامه‏ها به شایسته‏ترین فرد از نسل موقوفٌ علیهم می‏رسد. (کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی در قرون وسطی، ص372).

وقف نیمه‏ عمومی (شبه ‏عام)

منظور نوعی دیگر از وقف کتاب است که گسترده بیشتری از وقف خاص داشته و از همان آغاز به دو شکل انجام می‏گرفته است:

وقف بر طبقه و گروهی خاص

گاهی واقفان به دلیل احترامی که برای فقها، محدثان، طلاّب علوم دینی، پزشکان و یا پیروان و علمای مذهب خاصّی قائل بودند، کتابهای خود را برای استفاده یکی از این طبقات و گروهها وقف می‏کردند.

در برخی از وقفنامه‏های این نوع از وقف، واقف کتابهای کتابخانه را وقف بر علما، فقها و طلاّب مذهبی خاصّ کرده است؛ گرچه علما و فقهای دیگر مذاهب نیز از آن کتابها استفاده می‏کرده‏اند. نمونه بارز این نوع وقفنامه‏ها، وقفنامه شاپور بن اردشیر (شابور بن اردشیر) است که در بغداد می‏زیسته و در سال 383هـ.ق و یا به احتمال کمتر در سال 381هـ.ق ساختمانی را خریداری کرد و آن را «دارالعلم» نامید و نفیس‏ترین کتابهایی را که خطّاطان مشهور و دانشمندان بسیار معتبر نوشته و تألیف کرده بودند به آنجا منتقل ساخت. تعداد این کتابها را بیش از ده هزار و چهارصد جلد کتاب دانسته‏اند. او آنها را وقف بر فقها، محدثان و طلاّب شیعی ساخت، چون خود وی شیعه بود و یکی از رؤسای معروف این کتابخانه و دارالعلم شریف مرتضی علم الهدی ابوالقاسم علی بن حسین بن موسی (متوفی 436هـ.ق) برادر سید رضی ـ گردآورنده نهج‏البلاغه ـ بوده است. (المنتظم، ابن‏جوزی، ج14، ص366 ذیل حوادث 383 هجری؛ تاریخ الاسلام، ذهنی، حوادث 381ـ400 هجری، ص16؛ کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی در قرون وسطی، ص129).

در وقفنامه‏ای دیگر، یکی از واقفان کتابهای خویش را جهت استفاده علما و فقهای حنبلی مذهب (سادة الحنابله) وقف کرده و محل نگهداری آن کتابها را «مدرسه ابوعمر» تعیین نموده بود.

در بعضی از وقفنامه‏ها، واقفان، کتابهای خود را بر گروهی از علما وقف کرده‏اند، بدون اینکه نظری به وابستگی اعتقادی آن گروه داشته باشند، از باب مثال ابوالحسن منتخب بن عبداللّه‏ دوامی مستظهری (متوفی 509 هـ.ق) کتابهای خویش را وقف بر اصحاب حدیث (محدثان) نموده بود که در بین این کتابها المسند از امام احمد بن حنبل نیز وجود داشت (المنتظم، ج17، ص144). عبداللّه‏ بن احمد بن حمدویه بزّاز (متوفی 539 هـ.ق) که فردی عالم بود به غزنه مسافرت کرد و مدتی در آنجا اقامت نمود و کتب بسیاری را خریداری کرد و به شهر مرو منتقل ساخت و در آنجا «رباطی» برای اصحاب حدیث (محدثان) و طلاب ساخت و در آن رباط «خزانة‏الکتبی» بنیان نهاد و آن کتابها را در آنجا قرار داد و وقف اصحاب حدیث (محدثان) نمود. (المنتظم، ج18، ص40).

نورالدین محمود بن زنگی معروف به ملک عادل و مشهور به نورالدین شهید (متوفی 569 هـ.ق) تعدادی بسیار کتاب پزشکی را وقف بیمارستان النوری که خود او در دمشق تأسیس کرده بود نمود. این مجموعه ارزنده را در دو اشکاف یا مخزن که روبه‏روی درِ ورودی ایوان بیمارستان تعبیه شده قرار داده بودند و در حقیقت وقف بر پزشکان بیمارستان و جهت استفاده دانشجویان رشته پزشکی و کارکنان آن بیمارستان بوده است. (عیون الابناء، ج2 ص155؛ الدارس فی تاریخ المدارس، ج1، ص99ـ100).

نمونه‏ای دیگر از این نوع وقف، از آن مهذب بن دغوار طبیب (متوفی 628 هـ.ق) است که کتابها و خانه خود را وقف بر پزشکان نمود. (النجوم الزاهره، ج6، ص277).

وقف بر یک مکان خاص

این نوع وقف در تاریخ اسلام و در میان مسلمانان رواج بسیار داشته و از اهمیّت فراوانی برخوردار بوده است؛ چنان‏که می‏بینیم واقفان، کتابهای خود را وقف بر مساجد، مدارس، مشاهد مشرفه، خانقاهها، رباطها و آرامگاههای خاصّی کرده‏اند. وقف بر این مکانها برای استفاده‏کنندگان مستقیم و غیرمستقیم از آنها بوده است. در برخی از وقفنامه‏ها قید شده که فقط افرادی که در آنجا هستند یا بر آنجا وارد می‏شوند و یا گروه خاصّی می‏توانند از آن کتابها استفاده کنند، امّا در این نوع موقوفات نیز عملاً حد و مرزی وجود نداشته است.

در یکی از این وقفنامه‏ها چنین آمده است: «این کتابها برای استفاده‏کردن اساتید (مشایخ العلم) و دانشجویان علم حدیث در خانقاه ناصریه واقع در قاهره وقف شده است». و در وقفنامه‏ای دیگر این عبارت به‏چشم می‏خورد: «وقف کرد رمضان العلوی برای استفاده کردن دانشجویان علوم شریفه که مقیم مدرسه صالحیّه ضیائیّه هستند.» در این قبیل موارد، از نظر برخی از فقهای اهل‏سنّت وقف هنگامی اعتبار دارد که تعداد موقوف علیهم قابل شمارش باشند و از یک حدّ معیّن تجاوز نکند. در مورد تعداد این افراد نظر فقها و علما یکسان نیست، برخی آن را ده نفر و گروهی چهل نفر و عده‏ای هشتاد نفر و شماری هم تعداد آنان را صد نفر گفته‏اند، اما به هرحال قاضی مختار است که تعدادی را که درست تشخیص می‏دهد، معیّن کند. (کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی در قرون وسطی، ص373ـ374).

در بیشتر این وقفنامه‏ها قید و شرط کرده‏اند که هیچ‏کس حق خارج ساختن کتابهای موقوفه را از آن مکان بخصوص ندارد، اما ساکنان آن مکانها و غیر ساکنان به‏طور مساوی می‏توانند از آنها استفاده کنند. گو اینکه در بسیاری موارد موقوف علیهم را هم معین کرده‏اند و مثلاً نوشته‏اند: حق استفاده کردن از کتابها برای اصحاب و ساکنان همان مدرسه است. این شرط را بسیاری از علما و فقها در مورد مسجد رد کرده‏اند.

برخی هم نوشته‏اند چون وقف یک عمل خیر است و قربتا الی‏اللّه‏ انجام می‏گیرد و برای رفع نیاز جامعه اسلامی است، بهتر است و به قول بعضی واجب است که افراد غیرمحتاج از کتب موقوفه استفاده نکنند، زیرا نیازمندان و فقرا نمی‏توانند کتاب یا کتابهای مورد احتیاجشان را به‏دست آوردند، در حالی‏که ثروتمندان این توانایی را دارند. این دلیل کاملاً قانع‏کننده نیست، زیرا اصولاً چون وقف یک کار خیر است و برای رضای خداوند انجام می‏گیرد، بهتر است همگان بتوانند از آن بهره‏مند شوند، اما می‏توان این قید را گذاشت که فقرا در استفاده‏کردن از این نوع کتابها بر اغنیا مقدم هستند. (دور الکتب العربیة العامّة و شبه‏العامّة، صص386ـ392).

وقف کتاب بر مساجد

مساجد در جهان اسلام نقش بسیار مهم و حساسی در پیشرفت علم و فرهنگ و تمدن اسلامی و تعلیم و تربیت مسلمانان داشته‏اند از این‏رو از همان آغاز، مسلمانان کوشیده‏اند که در کنار مسائل عبادی و نیایش به امر تعلیم و تربیت و بازگویی احکام و دستورات اسلام و قرآن نیز اهمیت قائل شوند و در هریک از مساجد مهمّ صدر اسلام کتابخانه‏هایی نیز تأسیس کنند و اغراق نیست اگر گفته شود که نخستین موقوفه‏های کتاب در مساجد پی‏ریزی شد و مساجد بزرگ، مکه، مدینه، دمشق، بغداد، قاهره، مرو، نیشابور، قرطبه، طلیطله، زیتونه در تونس و دیگر جوامع اسلامی در شهرهای مهم جهان اسلام هریک برای خود کتابخانه‏های مهمی داشته‏اند و نمازگزاران و دیگر کسانی که به این مساجد رفت و آمد داشته‏اند و بویژه علما، فقها، محدثان از آنها استفاده می‏کرده‏اند. در اینجا چند نمونه را به عنوان مثال ذکر می‏کنیم:

مسجد جامع اموی در دمشق از مساجد بزرگ جهان اسلام است که از بدو تأسیس مجموعه‏های بسیاری از مصاحف و کتابهای ارزنده از جانب حکام، امرا، علما، فقها، محدثان و دیگر مسلمانان بر آن وقف شده، به صورتی که هریک از مجموعه‏های وقفی در یک گوشه از مسجد و جدا از هم نگاهداری می‏شد. یکی از کسانی که مجموعه گرانقدری از کتابهای نفیس و قرآنهای زیبا بر آن وقف کرده احمد بن فضل بن فرات (متوفی 494هـ.ق) شیعی‏مذهب بوده است. بیشتر مجموعه‏های وقفی این مسجد در آتش‏سوزی سال 461هـ.ق از میان رفت. (تهذیب تاریخ دمشق، ج1، ص408؛ شذرات الذهب، ج3 ص308؛ خطط الشام، ج1 ص193 و ج2، ص200).

ابونصر احمد بن یوسف منازی (متوفی 437هـ.ق) تعداد قابل توجهی از کتابهای خود را وقف مساجد میّافارقین و آمِد در دیار بکر ترکیه نمود. (المختصر فی اخبار البشر، ج2، ص176؛ شذرات الذّهب، ج3 ص259).

ابوالحسن علی بن احمد معروف به شریف‏الزیدی (متوفی 576 هـ.ق) فقیه و محدث شافعی از وجوهی که عضدالدین بن رئیس‏الرؤسا، وزیر و خلیفه المستضی عباسی به او داده بودند در بغداد مسجدی تأسیس کرد که به مسجد شریف‏الزیدی یا مسجدالزیدی معروف شد و در آن مسجد کتابخانه‏ای بنیان نهاد و کتابهای بسیاری را خریداری و وقف آن مسجد کرد. (تاریخ غیاثی، ص185، معجم‏البلدان، ج1، ص209 و ج2، ص518؛ تاریخ العراق بین احتلالین، ج1، ص176).

یاقوت حموی نوشته است: زمانی که به شهر مرو مسافرت کردم در آنجا مسجدی به نام مسجد عزیزیّه دیدم که آن را عزیزالدین ابوبکر عتیق زنجانی که در دربار سلطان سنجر می‏زیست تأسیس کرده بود. او کتابخانه‏ای در آنجا ایجاد کرده و کتب بسیاری که تعداد آن بیش از دوازده هزار جلد بود بر آن وقف کرده بود. خزانه دیگری از کتاب در مسجد کمالیه شهر مرو وجود داشت که از آنها استفاده بسیار کردم. (معجم‏البلدان، ج4، ص509).

الحاکم فاطمی، در قاهره مسجدی بنیان کرد که به نام مسجد راشده در کرانه نیل و مسجد الحاکمی معروف است. او مساجد بسیاری تأسیس و مصاحف زرکوب بسیاری بر آنها وقف کرد. در سال 403هـ.ق نیز وی 440 نسخه بزرگ طلاکوبی شده قرآن و 74 ربع قرآن زرکوب را در مسجد قدیمی یعنی «مسجد عمرو» قرار داد.

احمد بن طولون نیز در مسجدی که خود در قاهره تأسیس کرده بود صندوقهای زیادی محتوی قرآنهای وقفی قرار داد و الحاکم فاطمی نیز بر جامع ابن‏طولون تعداد 814 مصحف وقف کرد. (وفیات الاعیان، ج3، ص6؛ النجوم الزّاهره، ج4، ص177؛ الانتصار لواسطة عقدالامصار، ج4، ص79؛ خطط، ج3، ص221).

امیر رکن‏الدین بیبرس جاشنگیر، حدود پانصد جلد کتاب در معارف و علوم مختلف بر جامع الحاکمی در قاهره وقف نمود. (فوات الوفیات، ج3، ص290).

خلیفه المستنصر باللّه‏ عباسی در اوایل قرن هفتم هجری وقتی «مسجد القمریّه» را در غرب بغداد ساخت، مجموعه‏ای بزرگ از قرآنها و کتابهای علمی بر آن مسجد وقف کرد. (الحوادث الجامعه، ص4).

وقفنامه مورّخ 20 رمضان 842 در مورد جزئی از مصحف شریف وقف‏شده بر مسجد جامع عتیق قم منسوب به امام حسن عسکری(ع) و وقفنامه مورخ اواخر ربیع‏الاوّل 891 در مورد یکی از قرآنهای وقف شده بر مسجد معروف به منار واقع در شهر قم، نشان می‏دهد که در این دو مسجد نیز قرآنها و کتابهای وقفی وجود داشته است. (تربت پاکان، ج2، صص118ـ119 و 150ـ151).

سخن درباره قرآنها و کتابهای وقفی مساجد اسلامی بسیار زیاد است ولی همین نمونه‏ها برای نشان‏دادن اهمیتی که مسلمانان به وقف کتاب در مساجد می‏داده‏اند، کافی است.

وقف کتاب بر مدارس

مدارس اسلامی به‏عنوان کانونهای اصلی آموزش و تربیت، پس از مساجد، در جهان اسلام از اعتبار و اهمیّت فوق‏العاده‏ای برخوردار بوده‏اند، از این‏رو مسلمانان در تأسیس و ساخت مدارس کوشش فراوانی داشته‏اند و بسیاری از این مدارس شهرت فراوانی در تاریخ کسب کرده‏اند. ما در این جا درصدد بیان ویژگیهای مدارس اسلامی نیستیم و اگر نامی از برخی از آنها می‏بریم برای بازیافتن ارزش وقف کتاب در جوامع اسلامی است.

نظام الملک ابوعلی حسن بن علی بن اسحاق طوسی (متوفی حدود 485هـ.ق) از شخصیتهای علمی و سیاسی اسلام، مؤسّس یک سلسله از مدارس در شهرهای مهم عراق و ایران و جهان اسلام به نام نظامیّه بود. او برای هریک از این نظامیّه‏ها، کتابخانه‏های بزرگ و مهمّی به وجود آورد که در منابع تاریخی به آنها اشاره شده است. او در بخش شرقی بغداد و در نزدیکی کاخ خلیفه عباسی در کرانه رود دجله در سال 457هـ.ق مدرسه‏ای به عنوان نظامیّه بغداد ساخت و مجموعه‏ای گرانقدر از کتابهای مختلف را بر آن وقف کرد. (تاریخ دولة السلجوقیّه، ص74؛ دائرة‏المعارف الاسلامیه، ج3، صص997ـ1000).

جامع‏الازهر که نخست به‏عنوان مسجد و یا «جامع القاهره» به دست جوهر صقلی فرمانده سپاه المعزّلدین‏اللّه‏ فاطمی در 359هـ.ق در قاهره تأسیس شد بعدها به عنوان مدرسه و دانشگاهی بزرگ در جهان اسلام در آمد و هم‏اکنون نیز شهرت جهانی دارد. از بدو تأسیس الازهر تاکنون مجموعه‏های بسیار بزرگی از کتب و تألیفات دانشمندان جهان اسلام و غیر آن بر این دانشگاه اسلامی وقف شده و این سنت دیرینه قرنهاست که ادامه دارد. غیر از خلفای فاطمی و علمای آن زمان افراد بسیاری کتابخانه‏های خود را وقف بر آن کرده‏اند از جمله: عیسی بن عبدالرحمان زواوی مغربی که قسمتی از کتابخانه خود را بر طلاب علم این دانشگاه وقف کرد و آنها را در «رواق مغاربه» قرار داد. دیگری احمدین هارون شهابی و دیگری شیخ علی بن سلیمان ابشادی است. (دانشگاه الازهر «تاریخ هزار ساله تعلیمات عالی اسلامی»؛ الضوء اللامع، ج2، ص240؛ تاریخ المکتبات فی عصر المملوکی، ص168).

المستنصر عباسی در 631 هـ.ق مدرسه‏ای به نام مستنصریّه در بغداد تأسیس نمود و کتابهای بسیاری بر آن وقف کرد که شهرت فراوانی در تاریخ مدارس اسلامی و کتابخانه‏های جهان اسلام دارد. (حوادث الجامعة، صص55 ـ56؛ تاریخ الخلفاء، ص499).

امیر جمال‏الدین محمود استادار در 790هـ.ق کتابهای کتابخانه قاضی برهان‏الدین ابن‏جماعه را پس از مرگ وی از فرزندان او خرید و بر مدرسه محمودیّه در مصر وقف نمود. تعداد کتابهای این مجموعه را چهار هزار جلد نوشته‏اند. (الدرر الکامنة، ج2، ص329؛ الضوء اللامع، ج1، ص366).

ابن‏حجر عسقلانی نیز کتابهای خود را بر همین مدرسه وقف کرد. (تاریخ المکتبات فی عصر المملوکی، ص169).

جمال‏الدین یوسف استادار، تعداد فراوانی از کتب کتابخانه مدرسه اشرفیه را پس از ویرانی آن مدرسه به مبلغ ششصد دینار خرید و آنها را بر مدرسه‏ای که خود ساخته بود وقف کرد. (الخطط، ج2، ص401) علاّمه نعمان آلوسی (متوفی 1899م) کتابخانه خود را وقف بر مدرسه مرجانیه بغداد نمود که بعدها به خزانة الاوقاف عمومی بغداد منتقل شد. (خزائن الکتب القدیمة فی‏العراق، ص165).

مدارس بسیاری در دمشق، حلب، قاهره، اسکندریه، بغداد، نجف، کربلا، سامرّا، موصل، و در بین‏النهرین در طول تاریخ اسلام پدید آمدند که بیشتر آنها از کتابخانه‏های معتبری برخوردار بوده‏اند و مجموعه کتب این مدارس را واقفان نیکوکار وقف کرده بودند. (نک: کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی در قرون وسطی، صص184ـ282).

مدارس خاتونیه، ضمیریّه، نظامیّه، عمیدیّه و منصوری در شهر مرو، شاهرخیّه در هرات، نظامیّه، صابونی، سعدیّة، بیهقیّه و عطاملک جوینی در نیشابور، مظفریّه در تبریز، تورانشاهی و قطبیّه در کرمان، نظامیّه در اصفهان و صدها مدرسه در شیراز، اصفهان، یزد، قم، همدان، تهران، مشهد و تبریز از روزگاران کهن تا عصر حاضر که شمارش یکایک آنها در این مختصر ممکن نیست، هریک دارای کتابخانه‏های مهمّ و معتبری بوده و هستند که از طریق وقف به‏وجود آمده‏اند. (نک: درآمدی بر دائرة المعارف کتابخانه‏های جهان، مقاله تاریخ کتابخانه‏ها از عهد باستان تا عصر حاضر).

وقف کتاب بر مشاهد مشرفه

یکی دیگر از مکانهایی که بسیار مورد توجه و علاقه مسلمانان بوده و کتابها و مجموعه‏های فراوانی بر آنها وقف‏شده، مشاهد مشرفه، آستانه‏های امامزادگان و آرامگاههای بزرگان اسلام بوده است. در اینجا اشاره به برخی از آنها راهگشا خواهد بود:

کتابخانه آستان قدس رضوی یکی از قدیمیترین کتابخانه‏های مهم جهان اسلام است. از وقفنامه‏هایی که هم‏اکنون در این کتابخانه موجود است بر می‏آید که این کتابخانه از اوایل قرن چهارم هجری وجود داشته است. تاریخ وقف یکی از مصاحف این کتابخانه به سال 327هـ.ق باز می‏گردد. در وقفنامه دیگری تاریخ ربیع‏الاوّل 393 به چشم می‏خورد که قرآنی را ابوالقاسم منصور بن محمد بن کثیر بر آن آستانه مقدسه وقف کرده است. (فهرست نسخ خطی آستانه قم، ص22؛ راهنمای گنجینه‏های قرآن در آستان قدس، ص36).

این کتابخانه که از دیرباز مورد توجه دوستان اهل‏بیت عصمت و طهارت(ع) بوده، همواره پذیرای قرآنها، کتابها و رساله‏های گوناگون و ارزشمندی از علما، فقها، محدثان، طالبان علم، سلاطین، وزرا، امرا و حکام بوده است که بر آن آستانه مقدسه وقف می‏کردند. (نک: فهرست نسخه‏های خطی آستان قدس).

آستانه حضرت معصومه(س) دومین آستانه مهمی است که همیشه مورد عنایت شیعیان و علما بوده است و از برخی از وقفنامه‏های موجود در آن آستانه استنباط می‏شود که در این آستانه از قرن پنجم و ششم هجری کتابخانه‏ای وجود داشته است؛ از جمله در وقفنامه مورخ رمضان 594 که در داخل چهار مجلد از مصحف شریف ثبت شده و دارای صندوقچه‏ای نیز بوده است. (تربت پاکان، ج1، ص125ـ128).

در وقفنامه‏ای شاه‏عباس کبیر، تعداد 110 جلد کتاب بر این آستانه و بر مدرسه فیضیه قم، وقف کرده است که از آن مجموعه اکنون جز چند جلد چیزی باقی نیست. همچنین براساس وقفنامه مورخ یونت ئیل 1064 قمری، میر محمدهاشم گیلانی، 75 جلد کتاب بر آستانه مقدسه حضرت معصومه(س) و بر مدرسه آستانه (فیضیة) وقف نموده است. اکنون سه نسخه از این موقوفه باقی‏مانده است. (تربت پاکان، ج1، صص150ـ155).

آستانه حضرت عبدالعظیم حسنی در شهر ری نیز از دیرباز دارای کتابخانه‏ای بوده که تدریجا به همت نیکوکاران و واقفان در آن گرد آمده است. چنان‏که آستانه شاه چراغ در شیراز و آستانه‏های دیگر امامزادگان در ایران و عراق دارای کتابخانه‏های موقوفه‏ای بوده‏اند و برخی از آنها اکنون نیز از کتابخانه‏های معتبری برخوردار هستند و هزاران جلد کتاب موقوفه را در خود جای داده‏اند.

آستانه امام موسی بن جعفر(ع) در کاظمین نیز از کتابخانه مهمّی بهره‏مند بوده و افراد بسیاری از علما، فقها و دوستداران خاندان نبوت و امامت توجه بسیاری به آن داشته‏اند و کتابهای بسیار و قرآنهای فراوانی بر آن آستانه مقدسه وقف کرده‏اند، از جمله علی بن علی بن روزبهان ابوالمظّفر کاتب بغدادی وزیر (متوفی 601 هـ.ق) آثار بسیاری به خط خود و مجموعه‏ای ارزنده از کتب را بر این آستانه وقف نموده است. (کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی عربی در قرون وسطی، ص211).

وقف کتاب بر آرامگاهها

مقبره ابوحنیفه در بغداد نیز که ابوسعد محمد بن منصور مستوفی شرف‏الملک (متوفی 494هـ.ق) گنبدی بر روی آن ساخت، کتابخانه‏ای داشته که از راه وقف ایجاد شده بود. از کسانی که کتب خود را وقف آن ساخته‏اند می‏توان از یحیی بن عیسی بن جزله طبیب و محمود بن عمر زمخشری (متوفی 538 هـ.ق) صاحب تفسیر کشّاف، نام برد. (المنتظم، ج17، ص72؛ وفیات الاعیان، ج3، ص256؛ المختصر، ص236؛ کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی در قرون وسطی، ص210).
منصور بن قلاوون حاکم مصر، چند مجموعه از کتب خود را وقف بر قبه منصوریه کرد و ابن‏تغری بردی صاحب کتاب معروف النجوم الزاهره، تمامی کتابهای خود را وقف بر آرامگاه خود ساخت. (خطط، ج2، ص380؛ النجوم الزاهره، ج1، صص9ـ28؛ الضوءاللاّمع، ج10، ص274).

امیر بکتمر ساقی، تعدادی کتاب را بر تربت و آرامگاه خود وقف کرد. (تاریخ المکتبات فی مصر المملوکی، صص169ـ170).

در وقفنامه مورخ 6 ربیع‏الثانی 621 بر بقعه جنب جامع منیعی نیشابور کتبی وقف‏شده و از وقفنامه مورخ اوّل صفر 687 در مورد وقف قرآنی بر مقبره‏ای خانوادگی که در جنب مدرسه بردسیر قرار درد چنین برمی‏آید که در این آرامگاهها، بقعه‏ها و مقبره‏ها نیز کتابخانه‏هایی وجود داشته است. (فهرست نسخ خطی آستانه قم، ص23؛ مجله یادگار، سال اوّل (1342ش) شماره 9، صص30ـ31).

بر مقبره شاه‏عباس دوم نیز کتابهای متعددی وقف‏شده و بر یک کتاب وقفی باقی‏مانده این عبارت به چشم می‏خورد: «از آن جمله این مجلد را با سایر کتب دیگر از قرآن مجید و صحیفه کامله و حدیث و غیر ذلک که تفصیل آن در دفاتر آن سرکار ثبت است...» و اکنون دو نسخه از آنها بر جای مانده است. (تربت پاکان، ج1، ص156).

وقف کتاب بر اماکن مذهبی

حسینیّه‏ها، خانقاهها، زاویه‏ها و رباطها نیز دارای کتابخانه‏ها و مجموعه‏هایی بوده‏اند که از راه وقف به‏وجود آمده‏اند و شمارش آنها در اینجا امکان‏پذیر نیست، اما به برخی از این نوع کتابخانه‏ها نیز به‏عنوان نمونه اشاره می‏کنیم:

یاقوت حموی به خانقاهی در مرو اشاره می‏کند که «ضمیریّه» نامیده می‏شده است و دارای مخزنی از کتب خطی وقفی بوده است و یاقوت خود از کتابهای آن استفاده کرده است. (معجم‏البلدان، ج4، ص509).

نخستین رباط بغداد به «رباط زوزنی» معروف است که در مقابل جامع منصور قرار داشت و در 371هـ.ق برای ابوالحسن علی بن ابراهیم زاهد بصری ساخته شد و سپس علی بن محمود بن ابراهیم زوزنی صوفی (متوفی 451هـ.ق) در توسعه آن کوشید و به نام وی معروف شد. در این رباط کتابخانه‏ای از کتب وقفی وجود داشته است و علی بن احمد بن ابوالحسن بصری معلم و قاری در سال 592 هـ.ق کتابدار آن بوده است. (تاریخ بغداد، ج1، ص108 و ج12، ص115؛ الانساب، ج3، ص176).

یکی دیگر از رباطهای معروف «رباط مأمونیّه» در بغداد بود که کتابهای بسیاری بر آن وقف شده بود و یکی از کسانی که کتب خود را وقف آن کرده بود، عبداللّه‏ بن احمد بن خشاب (متوفی 567 هـ.ق) نام داشت. (المنتظم، ج18، ص159).

دیگری رباط حرم‏الطاهری است که در 590 هـ.ق به دستور الناصر خلیفه عباسی ساخته شد و مجموعه‏ای از کتابهای نفیس وقف آن گردید. (الکامل، ج12، صص67 ـ68؛ حوادث الجامعه، ص54؛ خلاصة الذهب المسبوک، ص208).

دیگری رباط الخاتونی است ساخته زمرّد خاتون (متوفی 599 هـ.ق) ـ مادر الناصر خلیفه عباسی ـ که کتابهای بسیاری بر آن وقف شده بود. (تاریخ الحکماء، ص269؛ ذیل الروضتین، ص94)

دیگری رباط شونیزی در غرب شهر بغداد بود که دارای کتابخانه‏ای بوده و احمد بن محمد بن اصفهانی معروف به ابوحامد بلخی صوفی، مجموعه کتب خود را وقف بر آن کرد و خود تا سال 570 هـ.ق زنده بوده است. (کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی عربی در قرون وسطی، ص206).

شمس‏الدین ابوالعلا، محمود بن ابی‏بکر حنفی (متوفی 700هـ.ق) کتابها و جزوات خود را وقف بر خانقاه شهر ماردین کرد. (تذکره الحفاظ، ج4، ص284).

برخی از افراد خیّر و نیکوکار کتابخانه‏های خود را وقف بر اهالی یک شهر و یا وقف بر یک شهر کرده‏اند. به‏عنوان مثال ابوالقاسم مغربی (متوفی 478هـ.ق) وزیر و نویسنده، کتابهای خود را وقف اهالی میّافارقین کرد. همچنین حسن بن ابراهیم مالقی نحوی (متوفی حدود 520 هـ.ق) مجموعه کتابهای خود را وقف بر شهر نیشابور کرد. (بغیة الوعاة، ج1، ص494؛ کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی عربی، ص218).

در این نوع از وقف نیمه‏عمومی، یعنی موقوفه‏های مساجد و مدارس و مانند آنها به دو شیوه عمل می‏شده است: یکی آنکه موقوفه بر نفس مکان و محل خاص وقف می‏شده و دیگری وقف بر افراد مقیم در یک مکان خاص است که شیوه دوم نادر است، مانند اینکه کتابها را بر دانشجویان یک مدرسه و یا بر اساتید و یا طبقه‏ای خاص از علما وقف می‏کرده‏اند.

همه اشکال وقف خاص و نیمه‏عمومی، سرانجام روزی به وقف عمومی منتهی شده است، گو اینکه در همان دوره‏های آغازین این‏چنین موقوفه‏هایی، استفاده از آنها برای عموم نیز مجاز بوده است، ولی آنچه از متن آن وقفنامه‏ها استفاده می‏شده و تا اندازه‏ای در عمل هم رعایت می‏کرده‏اند ترتیب اولویّت و حق تقدم در استفاده از آنها بوده است که موقوف علیهم مقدم بر دیگران بوده‏اند.

در مورد کتابهای موقوفه تاج‏الدین کندی (متوفی 613 هـ.ق) بر یاقوت و فرزندانش که در جامع اموی دمشق نگاهداری می‏شد نوشته‏اند که گرچه این کتابها وقف خاص بوده، در عین‏حال در اختیار عموم قرار داشت و سرانجام پس از مرگ یاقوت و فرزندانش به شکل وقف عام در آمد. (نک: کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی عربی، صص372ـ373).

وقف عمومی

وقف عمومی کتاب چنان‏که از وقفنامه‏های مربوط به آن به‏دست می‏آید به دو شکل به این شرح انجام می‏گرفته است:

وقف بر طالبان علم

در بیشتر وقفنامه‏هایی که عبارت «وقف لطلبة‏العلم» در آن مندرج است، ناظر بر این نوع از وقف کتاب بوده و تمامی طالبان علم در هر سطح و پایه علمی را در نظر دارد. چون این امکان وجود داشته که برخی از این عبارت سوءاستفاده کنند و آن را محدود به عده‏ای خاص و معیّن از اهل علم نمایند، برخی از واقفان برای رفع این شبهه گفته‏اند: وقف بر هر طالب علمی است که جویای دانش باشد (معجم‏الادباء، ج7، صص192ـ193). بسیاری قائل‏اند که به‏طور قاطع، فقط طلاّب علوم شریفه (یعنی علوم مذهبی) را مجاز دانسته‏اند که از این موقوفات استفاده کنند، اما باید توجه داشت که گذاشتن شرط «وقف لطلبة‏العلم» بدون قید و شرط است و طلبه یعنی هر آن کسی که طالب علم و آرزومند دانش است.

این نکته که چرا واقفان مورد وقف را به‏شکل گسترده و فراگیر وقف نکرده‏اند و استفاده از کتب موقوفه را برای شیفتگان علم محدود کرده‏اند، بسیار درخور توجه است، زیرا آنان می‏خواسته‏اند دست جاهلان و افراد کنجکاوی که ادای طالبان علم را در می‏آورند و خود را به‏شکل عالمان می‏آرایند، از آن موقوفه‏ها کوتاه کنند، ضمن اینکه در وقفنامه‏ها شرط شده است که استفاده‏کننده از کتب وقفی بایستی توانایی استفاده از آن را داشته باشند. (کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی عربی، ص378).

این نوع وقف بسیار شایع و متداول بوده است و نمونه آن را در بیشتر وقفنامه‏های عمومی می‏توان مشاهده کرد و در اینجا فقط به چند مورد از آن اشاره می‏کنیم.

ابوالقاسم جعفر بن محمد بن حمدان موصلی (متوفی 322هـ.ق) فقیه، شاعر و ادیب شافعی در شهر موصل دارالعلمی ساخته بود که دارای کتابخانه‏ای مجهّز و ارزشمند بود و کتابها و مجموعه‏های فراوانی از جمله کتابها و تألیفات خویش را وقف طالبان علم کرده بود و هیچ‏کس را از دخول به دارالعلم و استفاده از کتب موقوفه آن مانع نمی‏شدند. یاقوت در شرح‏حال وی چنین نوشته است: «و کانت له ببلده دار علم قد جعل فیها خزانة کتب من جمیع‏العلوم وقفا علی کلّ طالبٍ للعلم لایُمنَع احدٌ من دخولها». (معجم الادباء، همان‏جا).

ابوالفتح محمد بن ابی‏بکر کوفی (متوفی 667 هـ.ق) نخستین کسی است که در عصر ممالیک در مصر کتابخانه خود را وقف بر طالبان علم نمود. (العبر، ج5، صص286، 287؛ عقدالجمان، ج2، ص55).

رشیدالدین فضل‏اللّه‏ همدانی در وقفنامه مورّخ 713 قمری تصریح کرده است به اینکه «کتب بر طلاّب علم وقف‏شده تا ایشان بدان انتفاع گیرند» (وقف‏نامه و تاریخ کتابخانه و کتابداری، ص98).

وقف بر جمیع مسلمانان

در این نوع از وقف تنها قیدی که بر عمومیت وقف خورده است مسلمان بودن است که البتّه در عمل دقیقا این قید رعایت نمی‏شده و عموم مسلمانان و غیرمسلمانان بویژه اهل‏کتاب می‏توانسته‏اند بدون امتیاز از کتابهای وقفی استفاده کنند. به این معنا که هر شخصی که مایل و راغب به مطالعه بوده از آن کتابخانه‏ها و کتابها استفاده می‏کرده است. (دور الکتب العربیة العامة و شبه‏العامه، ص390، 394)

همه انواع و اشکال وقف که پیش از این به آن اشاره کردیم سرانجام به این نوع وقف منتهی می‏شوند و عملاً به‏صورت وقف عام بر جمیع مسلمانان در می‏آیند.

برای وقف عام نیز نمونه‏های بسیاری در منابع تاریخی ذکر شده و کتابخانه‏ها و مجموعه‏های فراوانی در تاریخ اسلام به‏دست علما، سلاطین، وزرا و امرا وقف‏شده که به چند نمونه از آنها به این شرح اشاره می‏کنیم:

ابوالقاسم اسماعیل بن عباد بن عباس معروف به «صاحب بن عبّاد» (326ـ 385هـ.ق) وزیر فاضل و ادیب طالقانی، به تصریح خودش دارای 206000 جلد کتاب بوده است. (معجم الادباء، ج13، ص97) و همه آنها را در شهر ری وقف عام کرد.

ابوعمر محمد بن قدامه مقدسه (متوفّی 607 هـ.ق) در سوریّه کتابخانه‏ای بزرگ به نام کتابخانه عمریّه در مدرسه صالحیّه، تأسیس کرد که بیشتر کتب آن به‏دست علما، تصحیح شده بود و برخی از کتابها به خط مؤلفان آنها بود. وی این کتابخانه را وقف عموم مردم نمود. (خزائن الکتب فی دمشق و ضواحیها، صص7، 13).

الناصر ـ خلیفه عباسی ـ که از مرگ غلام خود ابوالیُمن نجّاح بن عبداللّه‏ حبشی (متوفی 615 هـ.ق) اندوهگین شده بود، ضمن اعمال خیری که برای وی انجام داد، تعداد پانصد جلد کتاب نیز به نام او وقف عام کرد. (البدایة والنهایة، ج13، ص97).

ابراهیم بن عیسی بن یوسف ابواسحاق مرادی اندلسی محدث (متوفی 667 هـ.ق) نیز کتب بسیاری را وقف عموم مسلمانان نمود و علاءالدین محمد بن عبدالقادر بن عبدالخالق معروف به این صائغ را ناظر و متولی آن قرار داد. (کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی عربی در قرون وسطی، ص257).

محمد بن داود بن محمد شمس‏الدین موصلی تاجر (متوفی 728هـ.ق) مجموعه‏ای از کتابهای خود را در دمشق و بغداد وقف عام کرد. (الدررالکامنة، ج3، ص437).

علم‏الدین قاسم بن محمد برزالی (متوفی 729هـ.ق) محدث و مورّخ شافعی کتابهای فراوانی به خط خویش استنساخ و همراه با آثار خود وقف عمومی کرد و آنها را در چهار خزانه در چهار شهر قرار داد. (الدررالکامنة، ج3، ص437؛ شذرات الذّهب، ج6، ص122).

ابن‏فقیه محمد بن ابوبکر بن قیّم الجوزیّه (متوفی 751هـ.ق) مفسّر و ادیب، تصانیف خود را همراه با تعداد زیادی از کتب دیگران که فراهم آورده بود وقف عموم نمود. (الدّارس فی تاریخ المدارس، ج2، صص90ـ91) ابراهیم بن عیسی حلبی (متوفی 786هـ.ق) یکی از فقهای شافعیّه کتب خویش را وقف عام نمود. (مقاله «دور الکتب فی حلب قدیما و حدیثا» مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، مجلد15، ص299).

وقفنامه‏ها را به یک اعتبار دیگر می‏توان به دو دسته تقسیم کرد: یک دسته وقفنامه‏هایی که در درون کتابها با عباراتی کوتاه مندرج است و از نظر اثبات وجود کتابخانه‏ها دارای اهمیت بسیاری است. دسته دیگر وقفنامه‏هایی است که به‏صورت جداگانه و خارج از کتابهای وقفی تهیه و تدوین شده‏اند و گاه بسیار بلند و مفصّل هستند و نام و نشانی کتابها و کتابخانه‏ها در آنها ثبت شده و حداقل دلالت بر تصمیم واقفان مبنی بر وقف کتب دارد و همچنین دالّ بر تأسیس کتابخانه‏ای می‏کند.

1 ـ کتابخانه‏های عمومی و نیمه‏عمومی عربی در قرون وسطی، یوسف العّش، ترجمه اسداللّه‏ علوی، آستان قدس رضوی، مشهد، 1372.

2 ـ الذریعة الی تصانیف الشیعه، آقابزرگ تهرانی، بیروت، دارالاضواء، 1403هـ.ق.

3 ـ المنتظم، ابوالفرج عبدالرحمان، ابن‏الجوزی، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیّة، 1412هـ.ق.

4 ـ تاریخ الاسلام، ذهبی، شمس‏الدّین، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، 1413هـ.ق.

5 ـ عیون الانباء فی طبقات‏الاطباء، ابن‏ابی‏اصیبعه، به کوشش نزار رضار، بیروت، دارالحیاة.

6 ـ الدارس فی تاریخ المدارس، عبدالقادر بن محمد نعیمی دمشقی، به کوشش جعفر الحسنی، قاهره، مکتبة التقافة الدینیة، 1988م.

7 ـ النجوم الزاهره، ابن‏تغری بردی، قاهره، 1929ـ1956م.

8 ـ دورالکتب العربیة العامّة و شبه‏العامّة لبلاد العراق والشام و مصر فی‏العصر الوسیط، یوسف العش، ترجمه نزار اباظة و محمد صبّاغ، بیروت، دارالفکر المعاصر، 1411هـ.ق.

9 ـ تهذیب تاریخ دمشق، ابن‏عساکر، به کوشش عبدالقادر بدران و احمد عبید، دمشق، 1329ـ1351هـ.ق.

10 ـ شذرات الذهب، ابن‏عماد حنبلی، عبدالحیّ، قاهره، 1350هـ.ق.

11 ـ خطط الشام، کردعلی، محمد، دمشق، 1343ـ1347هـ.ق.

12 ـ المختصر فی اخبار البشر، ملک المؤید، اسماعیل ابوالفدا، مصر، 1325هـ.ق.

13 ـ تاریخ الغیاثی، عبداللّه‏ بن فتح‏اللّه‏ غیاثی بغدادی، به کوشش طارق نافع الحمدانی، بغداد، 1975م.

14 ـ معجم البلدان، یاقوت حموی، به کوشش ووستنفلد، لایپزیک، 1866م.

15 ـ تاریخ العراق بین احتلالین، عباس غراوی، بغداد، 1353ـ1376هـ.ق.

16 ـ وفیات الاعیان، ابن‏خلکان، به کوشش احسان عباس، بیروت، دارالثقافه، 1968م.

17 ـ الانتصار لواسطة عقد الامصار، ابن‏دقماق، به کوشش وولرز، بولاق 1301هـ.ق.

18 ـ خطط مقریزی، مقریزی، احمد بن علی، قاهره، 1325هـ.ق.

19 ـ فوات الوفیات، ابن‏شاکر کتبی، محمد، به کوشش احسان عباس، بیروت، 1973 م.

20 ـ الحوادث الجامعة، ابن‏فوطی، بغداد، 1351هـ.ق.

21 ـ تربت پاکان، سید حسین مدرسی طباطبائی، چاپ 1355هـ.ش.

22 ـ تاریخ الدولة السلجوقیّة، بُنداری، قاهره، 1900م.

23 ـ دائرة‏المعارف الاسلامیّة، عده‏ای از مستشرقان، ترجمه احمد شنتناوی و ابراهیم زکی خورشید و عبدالحمید یونس، قاهره، 1933 م.

24 ـ دانشگاه الازهر (تاریخ هزار ساله تعلیمات عالی)، با یارداج، ترجمه آذرمیدخت مشایخ فریدنی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1367هـ.ش.

25 ـ الضوء اللامع، سخاوی، محمد بن عبدالرحمان، مصر، قاهره، 1353ـ1355هـ.ق.

26 ـ تاریخ المکتبات فی عصر المملوکی، السیّد سیّد النشّار، قاهره، 1403هـ.ق.

27 ـ تاریخ الخلفاء، جلال‏الدین سیوطی، به کوشش رحاب خضر عکاوی، بیروت، مؤسّسة عزّالدین، 1412هـ.ق.

28 ـ الدررالکامنه، ابن‏حجر عسقلانی، حیدرآباد دکن، 1348هـ.ق.

29 ـ خزائن الکتب القدیمة فی‏العراق، کورکیس عواد، بغداد، 1948م.

30 ـ درآمدی بر دائرة‏المعارف کتابخانه‏های جهان (تاریخچه کتابخانه‏ها از عهد باستان تا عصر حاضر)، علی رفیعی (علامرو دشتی)، آماده چاپ.

31 ـ فهرست نسخ خطی کتابخانه آستانه مقدسه قم، محمدتقی دانش‏پژوه، قم، بی‏تاریخ.

32 ـ راهنمای گنجینه‏های قرآن در آستان قدس، احمد گلچین معانی، 1347هـ.ش.

33 ـ فهرست کتابخانه آستان قدس رضوی، عبدالعلی اوکتایی چند مجلد.

34 ـ الجامع المختصر، ابن‏ساعی، به کوشش مصطفی جواد، بغداد 1934م.

35 ـ مجله یادگار، سال اوّل، 1324هـ.ش، شماره 9، صص30ـ31.

36 ـ تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، قاهره، 1350هـ.ق.

37 ـ الانساب، سمعانی: عبدالکریم بن محمد، به کوشش عبداللّه‏ عُمَر البارودی، بیروت، دارالجنان، 1408هـ.ق.

38 ـ الکامل، ابن‏اثیر، عزالدین، بیروت، 1385هـ.ق.

39 ـ خلاصة الذهب المسبوک، اربلی عبدالرحمان، بیروت، 1885م.

40 ـ تاریخ الحکماء، قفطی، به کوشش مولر، لایپزیک، 1875م.

41 ـ ذیل الروضتین، ابوشامة عبدالرحمان، قاهره، 1366هـ.ق.

42 ـ تذکرة الحفاظ، ذهبی، شمس‏الدین محمد، حیدرآباد دکن، 1333ـ1334هـ.ق.

43 ـ بغیة الوعاة، جلال‏الدین سیوطی، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره 1964م.

44 ـ معجم الادباء، یاقوت حموی، بیروت، دارالفکر، الطبعة الثالثه، 1400هـ.ق، 1980م.

45 ـ العَبر فی خبر من غبر، ذهبی، شمس‏الدین، به کوشش صلاح‏الدین منجّد و فؤاد سیّد، کویت، 1960ـ1969م.

46 ـ عقد الجمان فی تاریخ اهل‏الزمان، عینی، نسخه کتابخانه ولی‏الدین به نقل از دورالکتب العربیة.

47 ـ وقف‏نامه‏ها و تاریخ کتابخانه و کتابداری، نوش‏آفرین انصاری محقق، یادنامه ادیب نیشابوری، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل.

48 ـ خزائن الکتب فی دمشق و ضواحیها، حبیب الزّیات، قاهره، 1902م.

49 ـ البدایة والنهایه، ابن‏کثیر، به کوشش احمد عبدالوهاب فتیح، قاهره، دارالحدیث، 1413هـ.ق/1992م.

50 ـ مجلة المجمع العلمی العربی دمشق، مجلد 15، ص299.

 

منبع: میراث جاویدان


نوشته شده در تاريخ سه‌شنبه ٢۸ اردیبهشت ۱۳۸٩ توسط نمایه

وقف کتاب و کتابخانه در اسلام

علاقه اسلام به علم و دانش و تأکید بر فراگیری آن باعث گردید که مسلمانان بطور روز افزونی به جانب علم و دانش روی آوردند و با توجه به حجم مطالب و مسائل موضوع ثبت و حفظ آنها مطرح گردید. اولین نیاز مسلمانان به کتابت ـ ثبت آیات الهی بود که پیامبر گرامی(ص) نازل می شد و بعلت فراوانی سوره ها و آیات احتمال فراموشی ـ از بین رفتن و حذف و اضافات کلمات و عبارات وحی مسلمانان را تهدید می نمود. فلذا تدوین و جمع آوری سوره و آیات قرآن بصورت کتاب مطرح گردید. علاوه بر این امر، پیامبر(ص) کتاب را به عنوان معجزه خود معرفی نمود، به این دلیل ارزش کتاب و کتابت به حدی رسید که کتاب و کتابخانه به عنوان وسایل با ارزش تربیتی ـ تعلیمی به سرعت تأسیس و گسترش یافت و لذا در می یابیم که:

 1ـ اولین کتاب در اسلام قرآن بود

 2ـ اولین محل تعلیم و تربیت مسجد بود

3ـ اولین محل حفظ و نگهداری کتاب نیز مساجد بودند ولی با توجه به آزادی علما در خصوص کسب دانش و ترجمه کتب از سایر زبانها به زبان عربی مسأله جمع آوری کتب و تشکیل کتابخانه بصورت امری عادی درآمد جریان تشکیل کتابخانه در اسلام از سه جنبهِ هدیه کتاب منتج می شود.

الف) هدیه کتاب به حکام ـ وزرا ـ امرا و بزرگان

 ب) هدیه کتاب به عنوان پیش کش و تحفه

 ج) وقف کتاب.

در مورد اول و دوم کتاب توسط نویسنده آن یا کسی که آنرا خریده بود به حکام و پادشاهان و دوستان و آشنایان هدیه می شد و آنها با جمع آوری این کتب به تأسیس کتابخانه شخصی می پرداختند، فی المثل کتابخانه صاحب بن عَبّاد. ولیک وقف کتاب ارزنده ترین طریق تشکیل کتابخانه ها بود که علاوه بر حفظ کتب باعث استفاده عموم از آنها می شده است. یکی از نکات جالب توجه در جهان علمی اسلام در مورد کتاب آن بود که به کتاب به عنوان وسیله ای علمی لازم برای اهل علم نگریسته می شد و به این جهت حبس کتاب و جلوگیری از استفاده از آن از ابتدا در اسلام بسیار ناپسند بود. احادیث فراوانی وجود دارد که حکایت از زشتی حبس کتاب و حتی حرمت حبس احتمال حبس کتاب، از راه وقف آن بر مجامع علمی عمومی آنرا در معرض استفاده عموم قرار می دادند. سابقه وقف کتاب در اسلام بسیار طولانی و حتی به نیمه اول قرن اول اسلامی منتهی می گردد در زمان حیات پیامبر نیز قسمتهای مختلف قرآن که بر اشیاء متفرقه نوشته می شد در مسجد ضبط می گردید تا شاید بدینوسیله در معرض استفاده عموم قرار گیرد و همچنین خالد ابن ابی الهیاج قرآنی به خط زیبا و با آب طلا نوشت و آنرا در قبله مسجد النبی برای استفاده عامه قرار داد و این جریان مربوط به اواسط قرن اول هجری. به این ترتیب وقف کتاب بر مجامع عمومی از همان صدر اسلام متداول گشت و چون اولین مجمع عمومی در اسلام همانند اولین مرکز تعلیم و تربیت مسجد بود در ابتدا قرآن و سپس کتب بر مساجد وقف می‌گشت. پس از آنکه مساجد رسماً به صورت مراکز تعلیم و تربیت درآمد، وقف کتب بر مساجد توسعه یافت. به علت عدم گنجایش مساجد و جلوگیری از نابودی کتب، محل‌هایی برای نگهداری کتاب در جوار یا در داخل مساجد ساخته شد و سپس رسم بر آن شد که در جوار مساجد، کتابخانه‌ای نیز ساخته شود و مساجد بزرگ در هنگام بنا دارای کتابخانه اختصاصی می‌شدند، این موضوع تا زمان معاصر نیز ادامه یافته است و در مورد مشاهد متبرکه نیز صدق می‌نماید. کتابخانه‌های مساجد جامع بنی امیه در دمشق، مدینه و مکه و مساجد بزرگ دیگر بر همین اساس بوجود آمدند و کتابخانه آستان قدس رضوی و نجف اشرف و سایر مشاهد متبرکه نیز نمونه دیگری از همین رسم می‌باشد. کتابخانه مسجد اعظم قم که به وسیله مرحوم آیه الله بروجردی با بنای مسجد تأسیس شد از کتابخانه‌های معتبر مساجد در زمان معاصر می‌باشد و از آخرین نمونه‌های وقف کتاب ـ کتابخانه عظیم و گرانقدر مرحوم آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره) در قم است که می‌گویند بالغ بر 25 هزار جلد کتب خطی نفیس و کمیاب در آن موجود می‌باشد. علت تأسیس کتابخانه در جوار مساجد علاوه بر توجیه تاریخی، آن است که عبادت و علم در اسلام از یکدیگر تجزیه نشده‌اند، طلب علم بهترین عبادت است لذا جریان وقف کتاب بر مساجد پس از آنکه مساجد علاوه بر محل عبادت، مرکزیت علمی نیز کسب نمودند و بعنوان محل تعلیم و تعلم شناخته شدند توسعه بیشتری پیدا کرد. دانشگاه فعلی الزهرا در ابتدای بنا به عنوان جامع الزهرا تأسیس گردید و همچنین جوامع قُرطُبه ـ طلیطله ـ غروبین و زیتونه و کتابخانه‌های بزرگی که در جوار و ضمیمه آنها وجود دارد بیشتر از راه وقف کتاب رشد و نمو نموده است.

تاریخ کتاب و کتابخانه در اسلام شاهد وقف کتاب بسیار و پیدایش کتابخانه‌های بزرگ از این راه می‌باشد. ابن جوزی (متوفی 597) می‌گوید که در فهرست کتب موقوفه مدرسه ـ نظامیه بغداد شش هزار کتاب ذکر شده بود.

مسعودی نویسنده بزرگ و مورخ معروف پس از وفات خود در سال 584 کتابخانه خود را بر خانقاه سمیساطیه در شام وقف نمود.

گویا رسم بر آن بود که دانشمندان و بزرگان کتب خود را پس از وفات وقف می‌نمودند هم چنانکه صاحب بن عباد کتابخانه شخصی خود را پس از وفات کتابخانه شهر ری نمود. اصولاً از آنجا که وقف کتاب در اسلامی یکی از پر ثواب‌ترین کارهاست وقف کتاب بر کتابخانه‌های عمومی در اسلام گردید، نه تنها وقف کتاب در اسلام متداول بود بلکه وقف مال بر اداره کتابخانه نیز امری کاملاً مرسوم بود، چنانکه ابن خلدون مورخ معروف نسخه‌ای از کتاب مشهور خود مقدمه «کتاب العبر و دیوان المبتدا و الخبر فی ایام العرب و الخ»را وقف کتابخانه قیروان نمود. هم چنین جبرئیل ابن عبید الله ابن بختیشوع نسخه‌ای از کتاب خود الکافی را به دار العلم بغداد وقف نمود. یاقوت حِمَوی صاحب کتاب معجم الادبا و معجم البُلدان کتاب‌های خود را وقف مسجد زیدی در بغداد نمود. به هر حال تأسیس کتابخانه‌ها در جوار مدارس و مساجد باعث گردید که آنها به نوبه خود به مرکز تعلیم و تعلم تبدیل شوند. از نکات جالب اینکه بسیاری از مؤسسین کتابخانه‌ها و مدارس وقفی شرایط و مقرراتی را جهت حفظ و صیانت کتب و نحوه امانت دادن آنها را در وقفنامه‌ها عنوان کرده‌اند، فی‌المثل در وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان می‌خوانیم که: «... به دستور تسلیم کتابداری که متولی شرعی به جهت کتب وقفی مدرسه مبارکه فرموده تعیین نموده باشد مقرر آنکه کتابدار مزبور در اکثر اوقاتی که طلبه را رجوع به کتاب‌های وقفی بوده باشد در مدرسه حاضر بوده ضبط کتب وقفی حسب الواقع نموده، صیانت آنها از تلف و ضیاع نماید و داد و ستد آنها را به شرح که در ظهر کتب مزبوره مرقوم است نماید«. به هر حال آنچه از تاریخ کتاب و کتابخانه‌ها در اسلام می‌توان نتیجه گرفت اینکه نقش حیاتی و مهمی کتابخانه‌های وقفی در گسترش علم و دانش داشته‌اند و هیچ ابزار دیگری تاکنون در طول تاریخ علم در اسلام مانند وقف منشأ اثر نبوده است. امروزه بر ماست که مجدداً این سنت حسنه را گسترش داده و با وقف کتاب به نشر علم کمک نموده و مجد و عظمت اسلام را زنده نگه داریم.


نوشته شده در تاريخ سه‌شنبه ۱٤ اردیبهشت ۱۳۸٩ توسط نمایه

برنامه های موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی نمایه

در بیست و سومین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران

موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی نمایه با شرکت در این نمایشگاه ،علاوه  بر ارائه محصولات نرم افزاری خود که در سال 1388  تولید نموده ، چندین نرم افزار جدید خود را نیز  رونمایی خواهد کرد.

مهمترین برنامه های موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی نمایه در نمایشگاه بین المللی کتاب تهران به شرح زیر است.

 رونمایی از  نرم افزار های جدید :

نرم افزار نمایه عترت (علیهم السلام)، شامل 14 دی وی دی است که هر یک به زندگی، حکایات، احادیث و زیارت نامه ی هر کدام از معصومین می پردازد. این نرم افزار با حضور حضرت حجت الاسلام و المسلمین سید احمد خاتمی رونمایی می گردد.

نرم افزار نمایه همت مضاعف و کار مضاعف،شامل بیانات رهبری، تعاریف عملیاتی همت و کار، منابع پژوهشی، کار و همت از نظر اسلام ، کار و همت در ادبیات فارسی ، کار و همت از نظر مکاتب علمی، همت و کار در سایتهای اینترنتی   ، عکس و پوسترمی باشد.

نرم افزار نمایه علوم قرآنی،حاوی کتابشناسی، معرفی پایان نامه های برگزیده حوزه علوم قرآنی است. این نرم افزار با حضور حضرت حجت الاسلام و المسلمین محمدی مدیر کل توسعه و ترویج فعالیت های قرآنی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی  رونمایی می گردد.

 نرم افزار نمایه ادبیات ،  با معرفی آثار ادبی، پایان نامه های برگزیده، متن کامل کتابهای ادبی و مجموعه مقالات رشته ادبیات به صورت تمام متن جهت استفاده دانشجویان دوره کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترای رشته ادبیات و علاقه مندان به حوزه ادبیات تهیه شده است. این نرم افزار با حضور دکتر غلامعلی حداد عادل رییس محترم فرهنگستان زبان وادب  فارسیرونمایی می گردد.

  نرم افزار نمایه کتابداری، شامل موضوعات کتابداری و ارائه سوالات کارشناسی ارشد و دکترای کتابداری، برای استفاده ی دانشجویان این رشته در مقاطع مختلف تولید شده است. این نرم افزار با حضور دکتر فدایی عراقی  رئیس محترم گروه کتابداری دانشگاه تهران رونمایی می گردد.

نرم افزار نمایه روان شناسی،شامل معرفی کتابها و مقالات و پایان نامه های موجود در این حوزه ،قابل استفاده برای دانشجویان و پژوهشگران حوزه روانشناسی می باشد.

نرم افزار نمایه مدیریت، حاوی مقالات و کتب حوزه مدیریت، نرم افزارهای  مفید مانند Spss و font و نمونه سوالات کنکور کارشناسی ارشد و دکترای این رشته می باشد.

نرم افزار نمایه حقوق،شامل سرفصل های دانشگاهی، معرفی مراکز حقوقی کشور، معرفی کتب و پایان نامه های برگزیده رشته حقوق، و سوالات کارشناسی ارشد و دکترای دانشگاه آزاد و سراسری جهت استفاده دانشجویان رشته حقوق است. این نرم افزار با حضور دکتر بختیاری وزیر محترم دادگستری رونمایی می گردد.

نرم افزار نمایه فلسفه،حاوی کتابشناسی، معرفی پایان نامه های برگزیده حوزه فلسفه، مجموعه کتابهای فلسفی و مقالات، جهت استفاده دانشجویان و پژوهشگران این حوزه می باشد. این نرم افزار با حضور دکتر اعوانی رئیس محترم مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه رونمایی می گردد.

 

 برگزاری مسابقات فرهنگی 

مسابقات متنوع و متعدد، به همراه جوایز ارزنده، در حاشیه نمایشگاه کتاب، برای بازدید کنندگان از نمایشگاه

 رونمایی از صفحات جدید سایت های نمایه و ایران نمایه

در حاشیه نمایشگاه کتاب تهران صفحات جدید سایت نمایه و ایران نمایه با طراحی جدید و امکانات بیشتر رونمایی خواهد شد.

آغاز پروژه تجهیزسراسری کتابخانه های عمومی کشور به نرم افزار نمایه نشریات

به زودی تمامی کتابخانه های عمومی کشور مجهز به نرم افزار نمایه نشریات خواهند شد.

نمایش هر روز یک نرم افزار جدید (رونمایی شده در سال 88):

نمایه روح ا...  شامل زندگی نامه، آثار، منبع شناسی و مقالات مربوط به امام خمینی (ره)

نمایه دفاع مقدس شامل یادمان دفاع مقدس، تاریخ شناسی، منبع شناسی و بانک مقالات دفاع مقدس .

نمایه جنگ نرم شامل مقاله‌ها و نظر و گفت‌وگو‌ها درباره جنگ‌نرم، تاریخ جنگ‌ها و اسناد، همچنین مسایل جاری جمهوری اسلامی ایران.

نرم افزار "نیم قرن با خورشید"، شامل معرفی رهبران و یاران انقلاب اسلامی، تئوری‌ها، نماها، اشعار و مقالات مرتبط با انقلاب اسلامی .

نرم افزار کتابخانه گویای نمایه، با رویکرد استفاده ی آسان برای نابینایان و کم بینایان و کودکان، بدون نیاز به تجهیزات ویژه نظیر صفحه کلید مخصوص، شامل متن و فایل صوتی کتابهایی نظیر قرآن مجید و دیوان حافظ.

نمایه مطالعات زنان و خانواده، شامل مقالات و آثار مربوط به حوزه زنان و خانواده برای استفاده دانشجویان و پژوهشگران.

نمایه علوم اجتماعی، شامل بیش از هزار مقاله در حوزه علوم اجتماعی برای استفاده دانشجویان، پژوهشگران و علاقه مندان به شاخه های علوم اجتماعی.

نمایه علوم ارتباطات  شامل بیش از هزار مقاله در حوزه ارتباطات برای استفاده دانشجویان و پژوهشگران این حوزه.

نمایه علوم سیاسی شامل مقالات متعدد در حوزه علوم سیاسی.

ویرایش جدید نرم افزار جامع مدیریت کتابخانه ویرایش جدید نرم افزار جامع مدیریت  کتابداری در نمایشگاه کتاب  درمعرض دیدعلاقه مندان قرار خواهد گرفت.

نمایه سه روزنامه کشور شامل مقالات 30  سال اخیر روزنامه های جمهوری اسلامی، کیهان و اطلاعات را در 170 هزار و 70 عنوان داده می باشد.

از کلیه علاقه مندان دعوت می شود تا از غرفه این موسسه در بیست و سومین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران بازدید به عمل آورند.

 غرفه موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی نمایه در شبستان طبقه دوم بازار جهانی کتاب غرفه شماره 93  و غرفه نهاد کتابخانه های عمومی کشور واقع در طبقه نخست شبستان اصلی آماده بازدید علاقه مندان می باشد 


نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ۱ اردیبهشت ۱۳۸٩ توسط نمایه

جایگاه کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی

کتابها و کتابخانه ها

پایه ی شکوفایی علمی یک تمدن کتاب و بالتبع کتابخانه است .ومسلما می توان ازاین نظر به چگونگی ومیزان رشد علم ، درجامعه وتمدن اسلامی پی برد.زیرا هرقدر که استفاده ازیک علم یا صنعت دریک جامعه شایع  شود ، به همان مقدار وسایل وابزار مورد نیاز آن برای بدست آوردن علوم بیشتر می شود . والحق این قسمت  از تمدن عظیم اسلامی اعجاب برانگیز است . 

بدینگونه، شوق معرفت جویی و حس کنجکاوی قلمرو اسلام را در اندک مدتی کانون انوار دانش کرد . رواج صنعت کاغذ مخصوصاً از اسباب عمده رواج علم ومعرفت شد . هنوز قرن اول هجرت تمام نشده بود که مسلمانان صنعت کاغذ را ازماوراء النهربه داخل بلاد عرب زبان بردند . در قرن دوم ، هم بغداد کارخانه کاغذسازی داشت هم مصر . طولی نکشید که در سایر بلاد اسلام حتی درسیسیل و اندلس هم صنعت کاغذ راه یافت .در زمان مأمون ، در بغداد کاغذ به قدری زیاد بود که میگویند یک تن از بزرگان طبرستان در سفر حج وقتی به بغداد  رسید و دعوتهائی کرد که دچار مشکل شد چون مأمون گفت تا در بغداد هیزم و تره به او نفروشند او کاغذ می خرید و به جای هیزم می سوخت و حریر سبز پاره می کرد و به جای تره بر خوان می نهاد و درباره ابن فرات وزیر مقتدر هم نقل است که در خانه اش حجره یی بود مخصوص کاغذ، هرکس آنجا می رفت هر قدر کاغذ می خواست می توانست ببرد . این نکته نیز با آنکه حکایت دارد از تکلف وتنعم ابن فرات ، وجود و وفور کاغذ را در بغداد آن زمان نشان می دهد .(درباره کاغذ ونقشی که مسلمین دراشاعه آن داشتند،رجوع شودبه : تاریخ صنایع واختراعات ،تالیف پیر روسو،ترجمه حسن صفاری ) ابن الندیم انواع گوناگون کاغذ را در عهد خویش می شمرد و این امر نشان می دهد که صناعت کاغذ در آن زمان رونق تمام داشته است . این رواج صنعت کاغذ از اسباب بوجود آمدن کتاب و توسعه یافتن کتابخانه ها گشت و در هر جا صنعت کاغذ راه یافت کار تألیف هم آسان شد . از برکت وجود کاغذ در زمان یعقوبی در بغداد بیشتر از صد کتابفروش وجود داشت که غیر از فروش کتاب در آنها از کتب نسخه ـ برداری می کردند والبته این امور کار تشکیل کتابخانه را هم آسان می کرد.

در واقع ، درغالب بلاد اسلامی تدریجاً کتابخانه ها بوجودآمد متعلق به مساجد یا مدارس که درهاشان به روی طالبان علم گشوده بود . بیت الحکمه مأمون کتابخانه یی معتبر داشت که  از کتب گوناگون به زبان های  مختلف درآن وجود داشت  . کتابخانه عضد الدوله دیلمی در شیراز چنان عظیم بود که مقدسی می پنداشت هیچ کتابی در انواع علوم تألیف نشده است الا که نسخه یی از آن در آنجا هست .

کتب این کتابخانه بر حسب انواع علوم در حجره های جداگانه قرار داشت . نظیر همین وصف درباره کتابخانه سامانیان هم صادق بود که ابن سینا مدتها در آن به مطالعه و استنساخ کتب اشتغال داشت . کتابخانه شخصی صاحب بن عباد وزیر فخرالدوله دیلمی که می گویند چهارصد شتر برای حمل آنها لازم بود معروف است و قسمتی از آن در غلبه سلطان محمود غزنوی بر ری تباه شد . سابوربن اردشیر، وزیر بهاءالدوله دیلمی ، کتابخانه یی در کرخ بغداد ساخت که در آن ده ها هزار جلد کتاب بود به خط ائمه مشهور ومعتبر. در شام ومصر هم از کتابخانه های متعدد یاد شده است . در کتابخانه یی که یعقوب بن کلس وزیر العزیزبالله ثانی درست کرد گاه ده ها و صدها نسخه مکرر از یک کتاب وجود داشت.

درزمان «الحاکم» کتابخانه فاطمیان مصر صدهزار کتاب داشت و این تعداد در زمان مستنصرفاطمی به دویست هزار رسید واین کتاب ها به اهل علم عاریه هم داده می شد .در اندلس حراجهایی که برا ی کتاب تشکیل می شد محل معارضه شوق بود با ثروت و تفنن. در قرطبه خلیفه اموی اندلس کتابخانه عظیمی تأسیس کرد که می گویند در حدود چهارصد هزار جلد کتاب داشت وتنها فهرست آن بالغ بر چهل و چهار مجلد می شد . حکم دوم برای بدست آوردن کتاب و جلب مؤلفین ، نمایندگانی از اندلس به بغداد و شام می فرستاد . درغرناطه در عصرامویها ، هفتاد کتابخانه عمومی وجود داشت در صورتیکه حتی چهار صد سال بعد ازاین تاریخ شارل عاقل که خواست کتابخانه یی درست کند بعد از سالها سعی کتابهایش به هزار جلد هم نرسید و ثلث آن نیز ادعیه و اوراد راهبان و کشیشان بود . کتابخانه سلطان مراکش که می گویند هنگام عزیمت از اندلس آن را در یک کشتی به مقصد فرستاد و در راه بدست دزدان دریایی افتاد بالغ بر سیصد چهارصد هزار کتاب بود و همین کتابها بود که به دست فیلیپ سوم پادشاه اسپانیا افتاد وهسته اصلی کتابخانه معروف اسکوریال شد (درباب بیت الحکمه ی مامون وهمچنین برای اطلاعاتی درباره ی کتابخانه درعصر خلفا رجوع شود به : عصرالمامون 1/6-375 مقایسه شودبا: pinto.o. le biblioteche degli arabi  1982).

تنها کتاب الفهرست ابن الندیم که یک وراق شیعی یا معتزلی بغداد بوده است در قرن چهارم کافی است تا نشان دهد در آن دوره از انواع علوم و فنون چه مایه کتابها در نزد مسلمین وجود داشته. انواع دائرۀ  المعارف از امثال مفاتیح العلوم خوارزمی وجامع العلوم فخر رازی گرفته تا نفایس الفنون آملی و کشاف اصطلاحات تهانوی که درعالم اسلامی تألیف شد از وسعت دایره کنجکاوی مسلمین حکایت دارد و از تنوع و وفور مواد کتابخانه ها ، در حقیقت ، مسلمین مؤسسین واقعی کتابخانه های عظیم عمومی درعالم بوده اند و نیکو کارانشان در تأسیس و وقف کردن کتابخانه های عام المنفعه مکرر با یکدیگر رقابت می کرده اند . اما این که بعضی محققان گفته اند کتابخانه اسکندریه را عمروعاص به دستور عمربن خطاب خلیفه ثانی ،نابودکرد ، اصل روایت از عبد اللطیف بغدادی و ابن القفطی قرن هفتم هجری فراتر نمی رود و روایت آنها نیز به نقل افسانه بیشتر می ماند تا یک روایت تاریخی . ابن عبری هم که در مختصر الدول عربی آن را نقل می کند ظاهراً خودش آنقدر به صحت آن اعتماد نداشته است تا در تاریخ سریانی خویش هم آن را تکرار کند . حق آنست که قرنها قبل از اسلام قسمت اعظم این کتابها ازبین رفته بود و دیگر آنقدر کتاب در اسکندریه نمانده بود تا عمروعاص به قول ابن عبری آنرا بین حمامهای شهر برای تأمین سوخت تقسیم کند( درباب اصل این روایت ونقد آن رجوع شود به : جرجی زیدان تاریخ التمدن الاسلامی 3/51-44وحواشی دکتر حسین مونس /51). روایتی هم که گفته اند کتابخانه مدائن را اعراب نابود کردند ظاهراً هیچ اساس ندارد و مآخذ آن تازه است . در هر صورت ، با آنکه وقوع حریق مکرر به کتابخانه های قدیم لطمه زده است کثرت نسخه های خطی اسلامی که هم اکنون در کتابخانه های شخصی وعمومی باقی است میزانی است از کثرت و غنای کتابخانه های قدیم مسلمین.

منبع: برگرفته از کتاب: عبدالحسین زرین کوب،کارنامه اسلام


نوشته شده در تاريخ یکشنبه ٢٢ فروردین ۱۳۸٩ توسط نمایه

کتابخانه‌های کهن جهان اسلام

 نخستین کتابخانه‌ها در جهان اسلام در مساجد پدید آمدند، زیرا مساجد گذشته از آنکه مکانی مقدس برای عبادت بودند، برای آموزش و ایجاد حلقه‌های درس و بحث نیز محل مناسبی تلقی می‌شدند؛ این سنت از زمان پیامبر اسلام (ص) جاری بود. پس از آغاز جریان تألیف و تصنیف در جهان اسلام، مؤلفان مسلمان آثار خود را برای استفاده عموم، وقف مساجد می‌کردند. بدین ترتیب در مساجد، گذشته از قرآن که به‌وفور در دسترس همگان قرار داشت، کتاب‌های حدیث، تفسیر، سیره، فقه، و کلام که مورد استفاده طلاب بود نیز نگهداری می‌شد (8: 26). برخی خلفای مسلمان خود دوستدار کتاب بودند، چنانکه خالد از فرزندان یزید بن معاویه مردی کتاب‌دوست بود و به گردآوری و مطالعه کتب شیمی (کیمیاگری) دلباختگی داشت. او دستور داد تا کتاب‌هایی در این موضوع برایش ترجمه کردند. این کتاب‌ها در محلی به‌نام "خزانه‌الکتاب" نگهداری می‌شد و احتمالا تا اوایل قرن دوم موجود بوده است. طبق نوشته ابن ابی اُصیبعه، کتابی که از "ماسر جویه طبیب" در خزانه‌الکتاب موجود بوده به دستور عمر بن عبدالعزیز(99-101ق.) استنساخ شد(70:17).

اما نخستین حرکت جدی برای ایجاد کتابخانه در جهان اسلام را باید به مأمون عباسی (198-218ق) نسبت داد. بیت الحکمه را هارون‌الرشید (170-193ق.) و به گفته‌ای مأمون در بغداد و به تقلید از جندی‌شاپور برپا ساخت. در این مرکز مهم فرهنگی کتاب‌های فلسفی و علمی به‌عربی ترجمه می‌شد. بیت‌الحکمه، کتابخانه‌ای وسیع و مهم نیز داشت که کتاب‌های فراوانی از زبان‌های سریانی، رومی، پهلوی، و هندی در آن یافت می‌شد (9: 437). رصدخانه‌های بغداد و دمشق نیز ظاهرآ به همین بیت‌الحکمه تعلق داشتند. در این رصدخانه‌ها منجمان به تألیف زیج‌های جدید و تصحیح زیج‌های کهن مشغول بودند (8: 25). در سده‌های دوم و سوم هجری قمری، در سرتاسر جهان اسلام 34 بیمارستان مجهز وجود داشت که هر کدام در یکی از شهرهای بزرگ قرار داشت و برخی نیز مجهز به کتابخانه بودند (10: 226). پس از مأمون و با شروع سخت‌گیری‌های متوکل، از رونق بیت‌الحکمه و کتابخانه آن کاسته شد (9: 437).

سخت‌گیری‌ها چنان زیاد شد که به دستور حکومت، کتابفروشان بغداد از فروش کتب فلسفی منع شدند (10: 251). اما کانون‌های علمی پرجنب‌وجوشی در دربار پادشاهان و یا وزرای دانشمند سامانی، آل‌بویه، و دیگر امرای محلی وجود داشت که هریک کتابخانه‌های بسیار باشکوه و گرانقدری داشتند که این کتابخانه‌ها را دانشمندان نامداری اداره می‌کردند، چنانکه ابن سینا و ابن مسکویه از خازنان (کتابداران) کتابخانه سامانیان بودند. ابن سینا درباره کتابخانه بی‌نظیر نوح بن منصور سامانی می‌نویسد:

"روزی از او دستور خواستم که به کتابخانه‌اش بروم و آنچه از کتاب‌های پزشکی هست بخواهم و مطالعه کنم، پس مرا دستوری داد و به سرایی وارد شدم که خانه‌هایی بسیار داشت و در هر خانه‌ای صندوق‌های کتاب بود، که روی هم انباشته بودند، در یک خانه کتاب‌های عربی و شعر و دیگری نقد و بدین‌گونه در هر خانه‌ای کتاب‌های دانشی...".

کتابخانه بسیار بزرگ و معتبر آل‌بویه (دیلمیان)، به‌ویژه عضدالدوله دیلمی شهرت و اعتبار تمام داشت. مقدسی (336-380/391ق.)، در توصیف کتابخانه عضدالدوله دیلمی می‌نویسد: "در کتابخانه عضدالدوله از هر کتابی که تا زمان او تألیف و تصنیف شده، نسخه‌ای یافت می‌شد و کتاب‌ها برحسب موضوع و نام کتاب و مؤلف طبقه‌بندی و فهرست شده است" (3: 7-8). صاحب بن عباد (326-385ق.) از وزرای معروف آل‌بویه، به‌علت علاقه بیش از حد به دانش و فرهنگ، کتابخانه‌ای گرد آورد که زبانزد بسیاری از دانشمندان زمان خویش بود. مقدسی برای تکمیل یافته‌های خود بارها به کتابخانه صاحب در ری مراجعه کرد.

صاحب، کتاب‌های گوناگون مربوط به دانش‌ها و فنون گوناگون را در اختیار مشتاقان قرار می‌داد و سرانجام وقف آنان می‌کرد (4: 112). بعدها همین کتابخانه پایه کتابخانه عمومی ری شد و دارالکتب ری نامیده شد. اکثر کتابخانه‌های جهان اسلام در سده چهارم پایه‌گذاری شدند. این کتابخانه‌ها فقط محدود به برخی شهرهای عراق عجم و عرب نبود، بلکه در دوردست‌ترین مناطق اسلامی کتابخانه‌های باشکوه برپا شد. در این میان کتابخانه‌های شام و فلسطین، شمال افریقا، اندلس، و غرناطه از شهرت و اعتبار خاصی برخوردار بودند. دارالحکمه یا دارالعلم مصر آوازه‌ای جهانگیر داشت. المسجی، مورخ دوره فاطمی، تاریخ افتتاح آن را 395 هجری می‌داند. در این کتابخانه تنها 18000 جلد کتاب مربوط به رشته فلسفه و علوم قدیم وجود داشت (14: 513). یوسف‌العِش در اثر ارزشمند خود کتابخانه‌های عمومی و نیمه عمومی عربی در قرون وسطی، از برخی کتابخانه‌های مدارس عالی و دانشگاهی قاهره به‌نام‌های الفاضلیه، الصاحبیه، الکاملیه، و الصباحیه نیز یاد می‌کند (12: 99). فاطمیان مصر نیز کتابخانه‌های در خور توجهی داشتند، بزرگ‌ترین آنها، متعلق به خلیفه عزیز فاطمی (365-386ق.) بود که بیش از ده‌ها هزار جلد کتاب خطی داشت. از این تعداد، 6500 جلد به ریاضی و 1800 جلد به فلسفه اختصاص داشت. در این کتابخانه وسایل گوناگون نجومی و نقشه کرات آسمانی و یک نقشه بسیار بزرگ جهان‌نما که روی پارچه ابریشمی کشیده شده بود، وجود داشت. همچنین حاکم بالله (386-411ق.) خلیفه فاطمی در فُسطاط مصر، کتابخانه مخصوص و جدیدی تأسیس و نام آن را "کاخ دانش" نهاد (16: ج 2، ص 2176). ساختمان کتابخانه عبارت از فضای بزرگ مسقفی بود که اطراف آن طاقچه‌ها و قفسه‌بندی‌هایی بود و کتاب‌ها در آن چیده می‌شد. کتاب‌های آن متنوع و از هر باب و علمی بود و تصانیف مهم و مشهوری نیز در میان آنها وجود داشت. چنانکه از صرف و نحو و لغت و حدیث و تاریخ و علوم غریبه و شیمی در آنجا یافت می‌شد. وسعت کتابخانه مزبور چنان بوده که در نتیجه دسته‌بندی و جدا ساختن کتاب‌های هر موضوع چندین کتابخانه مستقل پدید می‌آمد (17: 78). این کتابخانه یا توسط مستنصر، خلیفه عباسی برای جیره ترکان فروش رفت و یا به جهت خالی بودن خزانه، به‌عنوان مواجب، به افراد لشکر و دیوان داده شده؛ چنانکه در 461ق.، بیست و پنج بارِ شتر کتاب از خزانه به منزل وزیر ابوالفرج مغربی منتقل شد. در سایر نقاط جهان اسلام نیز وضع به‌همین گونه بود. به‌طور مثال کتاب‌های کتابخانه خلیفه اموی اندلس، حکم بن عبدالرحمن (350- 366ق.)، به‌اندازه‌ای بود که فهرست آنها به 44 مجلد می‌رسید (16: ج 2، ص 2177). حَکَم ملقب به المستنصر بالله به جمع‌آوری کتاب علاقه فراوانی داشت. وی اندلس را به بازار بزرگ با رونقی تبدیل کرد که علم و ادب از هر ناحیه‌ای به آن وارد می‌شد. در قصر حَکم چندین اتاق به استنساخ، تهذیب، و صحافی کتاب اختصاص یافته بود. کتاب‌هایی که در زمان او فراهم شد، در خاور و باختر بی‌نظیر بود. وی در قرطبه 27 دبستان برای اطفال، فقرا، و مردم بی‌بضاعت تأسیس کرد که به دانش‌آموزان کتاب هم امانت می‌داد. به گفته مراکشی (581-647ق.)، در ناحیه شرق قرطبه یکصدوهفتاد زن به نوشتن قرآن به خط کوفی اشتغال داشتند (1: 90-91). شوق جمع‌آوری کتاب‌ها، به عصر حَکَم منحصر نبود، بلکه بسیاری از بزرگان و دانشمندان آنجا نیز کتابخانه‌هایی برای خود تأسیس کرده و کتاب‌های نفیسی را گردآورده بودند. حتی برخی زنان درس خوانده برای خود کتابخانه‌های مستقلی داشتند. یکی از آنها عایشه بنت احمد بن قادم بود که در علم و ادب و شعر، از داناترین زنان عصر خود به‌شمار می‌رفت و کتابخانه او از غنی‌ترین کتابخانه‌های شخصی بود. گردآوری کتاب‌ها در اندلس به مسیحیان و یهودیان نیز سرایت کرده بود. یکی از مشهورترین کتابخانه‌های شخصی اندلس کتابخانه یوسف بن اسماعیل بن نغزاله یهودی، وزیر بادیس، امیر غرناطه بود.

برخی پژوهشگران بر این باورند که پس از مرگ حَکم، دانشگاه این شهر که از مهم‌ترین مراکز علمی اسلامی در مغرب زمین به‌شمار می‌آمد، دچار انحطاط شد. در زمان حکومت شانزده ساله حَکم بر قرطبه، در این مرکز علمی ریاضیات، نجوم، و طب تدریس می‌شد (13: 496، 865). در قرطبه و سیسیل نیز پس از ورود مسلمانان کتابخانه‌های مهم ایجاد شد. در غرناطه، از شهرهای دیگر اسپانیا، نیز 70 باب کتابخانه عمومی برپا بود (18: 19).

رشد و توسعه کتابخانه‌ها در شرق جهان اسلام، چون شبه قاره هند هم چشمگیر بود. در دربار امرای مسلمان هند، کتابخانه‌های نفیسی وجود داشت که مهم‌ترین آنها کتابخانه سلطنتی پادشاهان تیموری، گورکانی، و یا بابری هند بود که به‌مدت بیش از سه قرن پابرجا بود. در این کتابخانه‌ها فعالیت‌هایی از قبیل تذهیب، استنساخ، صحافی، و مرمت انجام می‌شد. در این دوران کتابخانه‌های هند به چند دسته تقسیم می‌شدند: اول، کتابخانه‌های سلطنتی بودند که ناموران و کتابشناسان متخصص، پیوسته درصدد گردآوری آثار گرانبها برای آن بودند؛ دوم، کتابخانه‌های متعلق به مدارس و مراکز تعلیم و تربیت بود؛ سوم، کتابخانه‌های مساجد، خانقاه‌ها، و تکایا بود؛ و چهارم کتابخانه‌های شاهزادگان، امرا و صدراعظم بود که هر کدام از آنها مجموعه گرانبهایی را شامل می‌شدند. این کتابخانه‌ها در سراسر زمین پهناور هند پراکنده بودند؛ کتابخانه ولایتی مدرس،آصفیه، سالار جنگ، و کتابخانه نظام حیدرآباد، کتابخانه نواب رامپور، مهاراجه جیپور، و کتابخانه لکهنو از آن جمله‌اند (7: 98-100).

پس از استقلال پاکستان از هند، کتابخانه‌های بزرگ لاهور، مرکز ایالت پنجاب، از موقعیت و جایگاه ویژه‌ای در شبه قاره هند برخوردار بودند، اما این استقلال سبب قطع ارتباط و همکاری میان کتابخانه‌های اسلامی دو کشور شد که زیان‌های فراوانی به‌دنبال داشت (6: ج 1، ص 547-548).

بسیاری از مورخان قدیم و جدید روند روبه‌رشد کتابخانه‌های اسلامی را در سده پنجم هجری با یورش ترکان غُز، یا حملات سلطان محمود غزنوی خاتمه یافته می‌پندارند. چنانکه مؤلف مجمل‌التواریخ والقصص درباره حمله سلطان محمود به ری می‌نویسد: "... و بسیاری دارها بفرمود زدن و بزرگان دیلم را بر درخت کشیدند و بهری را در پوست گاو دوخت و به غزنین فرستاد و مقدار پنجاه خروار کتاب و دفتر روافض و باطنیان و فلاسفه از سراهای ایشان بیرون آورد و در زیر درخت‌های آویختگان بفرمود، سوختن" (3: 8).

برخی دیگر از مورخان، یورش مغولان را مانع پیشرفت و گسترش کتابخانه‌ها می‌دانند، اما بعدآ مغولان، با تدبیرِ وزرای دانشمندِ ایرانی چون خواجه نصیرالدین طوسی، خواجه رشیدالدین فضل‌الله، و خواجه غیاث‌الدین موفق شدند با ایجاد یک امپراتوری منسجم و نیرومند، وحدت سیاسی بی‌نظیری در سراسر قلمرو خود ساخته و عصر فرهنگی درخشانی ایجاد کنند (5: 41). رَبع رشیدی و رصدخانه مراغه از مهم‌ترین مراکز دوره حاکمیت مغولان است. در کتابخانه ربع، چنانکه خود خواجه رشیدالدین می‌نویسد بالغ بر 60000 جلد کتاب وجود داشت (3: 9). در دوره تیموریان ایران، علیرغم وجود جنگ‌ها و درگیری‌های گوناگون، کتابخانه‌ها شکوفا شدند. شاهان و شاهزادگان تیموری، تنها حامی و پشتیبان هنر و هنرمندان نبودند، بلکه خود نیز غالبآ هنرمند و ادیب و عالم بودند. بایسنقر میرزا (802-838ق) ــ که در غرب به شاهزاده کتاب‌دوست مشهور است ــ کتابخانه‌ای عظیم در محله باغ سفید شهر هرات بنا نهاد که به گفته دولتشاه سمرقندی "چهل کاتب خوشنویس در کتابخانه او به کتابت مشغول بودندی" (2: 96). در مجموع می‌توان گفت که در طول سده‌های گذشته، کتابخانه‌های مجدالدوله دیلمی در ری، ابن سوّار در بصره، شاهرخ گورکانی و فرزندش و بایسنقرمیرزا در هرات، پیرمحمد بن عمر شیخ بن تیموری گورکانی در فارس، خلیل‌السلطان در تاشکند، و شاه عباس و شاه سلطان حسین صفوی در اصفهان، از مهم‌ترین کتابخانه‌های سده‌های میانی جهان اسلام به شمار می‌روند. اغلب دانشمندان، علما، و ادیبانی که از تمکن مالی برخوردار بودند برای استفاده خویش کتابخانه‌هایی داشتند؛ برخی از آنان در دستگاه خلفا و امرا مقامی داشته‌اند (11: 79).

انواع. کتابخانه‌های جهان اسلام را می‌توان به انواع زیر تقسیم کرد:

1. کتابخانه‌های سلطنتی، که معمولا توسط خلفا، پادشاهان، و فرمانروایان دانش‌دوست ایجاد می‌شد (1: 131)، که از جمله این کتابخانه‌ها می‌توان به کتابخانه حکم در اندلس، کتابخانه فاطمیان در مصر، کتابخانه نوح بن منصور در خراسان، و کتابخانه عضدالدوله دیلمی در شیراز اشاره کرد؛

2. کتابخانه‌های شخصی، که متعلق به افراد عالم و دانشمند بود مانند کتابخانه فتح بن خاقان، ابوداود سجستانی، جاحظ، اسماعیل بن اسحاق، ابن عمید، و صاحب بن عباد (1: 148)؛

3. کتابخانه‌های تخصصی، که عمده‌ترین آنها کتابخانه‌ها، رصدخانه‌ها، و کتابخانه‌های بیمارستانی بود که کتابخانه رصدخانه مراغه از مشهورترین آنهاست. گروهی از سفرنامه‌نویسان مسلمان مانند مقدسی، یاقوت حموی، و استخری از وجود کتابخانه‌های بیمارستانی خبر داده‌اند.

4. کتابخانه‌های عمومی که معمولا با خرید مستقیم کتاب یا با هدیه و وقف برپا می‌شدند. کتابخانه‌های شیراز، قرطبه، و قاهره از مهم‌ترین کتابخانه‌های این گروه به حساب می‌آمدند. و

5. کتابخانه‌های مدارس، که نمونه‌های آن را باید در مدارس نظامیه دوره سلجوقی جست‌وجو کرد. ایجاد این مدارس مدیون تدبیر و اقتدار خواجه نظام‌الملک طوسی وزیر آلب ارسلان و ملک شاه سلجوقی بود. وی در شهرهای نیشابور، هرات، اصفهان، ری، مرو، بلخ، و بغداد، و جز آن اقدام به ایجاد مدارس بزرگی به‌نام نظامیه کرد. منابع کتابخانه‌ای این مدارس بیشتر شامل فقه، تفسیر، حدیث، و اندکی فلسفه بود (15: 91).

مآخد:

 1) آیتی، محمدابراهیم. آندلس یا تاریخ حکومت مسلمین در اروپا. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، 1366؛

 2) امیرخانی، غلامرضا. "تألیف و تدوین کتاب در کتابخانه‌های دوره تیموری". فصلنامه کتاب. دوره یازدهم، 1 (بهار 1379): 96-102؛

 3) انصاری، محمدابراهیم. "گزارشی از نظام کتابخانه‌های عمومی کشور". پیام کتابخانه. س.اول، 2 (تابستان 1370): 7-10؛

 4) بابازاده، شهلا. "کتابخانه صاحب بن عباد". فصلنامه کتاب. دوره سیزدهم، 3(پاییز 1381): 110-115؛

 5) حائری، عبدالهادی. ایران و جهان اسلام. مشهد: آستان قدس رضوی، 1368؛

 6) خورشید، انیس. "پاکستان، کتابخانه‌های". ترجمه علی مزینانی. دائره‌المعارف کتابداری واطلاع‌رسانی. ج. 1، ص 547-549؛

 7) رادفر، ابوالقاسم. "کتابخانه مرکزی دانشگاه عثمانیه در حیدرآباد هند". کتابداری، دفتر سی‌وهشتم (1381): 97-114؛

 8) رجبی، محمدحسن. کتابخانه در ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1381؛

 9) زرین‌کوب، عبدالحسین. تاریخ ایران بعد از اسلام. تهران: امیرکبیر، 1363؛

 10) زیباکلام، صادق. ما چگونه ما شدیم؟ ریشه‌یابی علل عقب‌ماندگی در ایران. تهران: روزنه، 1373؛

 11) سباعی، محمدمکی. نقش کتابخانه‌های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی. ترجمه علی شکویی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1372؛

 12) عش، یوسف. کتابخانه‌های عمومی و نیمه عمومی عربی در قرون وسطی (بین‌النهرین، سوریه و مصر). ترجمه اسدالله علوی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1372؛

 13) عنان، محمد عبدالله. تاریخ دولت اسلامی در اندلس. ترجمه عبدالمحمد آیتی. تهران: کیهان، 1366؛

14) فرخ‌زاد، محمد. "بنیاد کتابخانه‌ها در جهان اسلام". در مجموعه مقالات کنگره بین‌المللی کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1379، ص 504-518؛

 15) فرشاد، مهدی. تاریخ علم در ایران. تهران: امیرکبیر، 1365؛

 16) "کتابخانه". دایره‌المعارف فارسی ]مصاحب[. ج 2، ص 2176-2177؛

17) "کتابخانه‌های اسلامی". در کاظم مدیر شانه‌چی. کتاب و کتابخانه در اسلام ]مجموعه مقالات[. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1374، ص 63-83؛

 18) موکهرجی، اجیت کومار. تاریخ و فلسفه کتابداری. ترجمه اسدالله آزاد. مشهد: آستان قدس رضوی، معاونت فرهنگی، 1368.

منبع : http://www.tebyan.net


نوشته شده در تاريخ سه‌شنبه ٢٦ آبان ۱۳۸۸ توسط نمایه

هفته کتاب

بر تمام کتاب خوانان ، کتابداران و کتاب دوستان

 بویژه اصحاب نمایه

مبارک باد.

 


نوشته شده در تاريخ شنبه ٢٤ امرداد ۱۳۸۸ توسط نمایه

برنامه ریزی استراتژیک

رویکردی برای  مدیریت وب سایت کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی

بخش دوم و پایانی

نویسنده : لیلا دهقانی

دانشجوی کارشناسی ارشد علوم کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه شیراز

 

معماری اطلاعات

معماری اطلاعات شامل روشهای سازماندهی اطلاعات درسایت می باشد به نحوی که بتوان با بهترین روش به ارائه خدمات و پاسخگویی به نیازهای کاربران پرداخت . دو سطح کلی برای معماری اطلاعات در محیط وب وجود دارد :

1)     سازماندهی اطلاعات در سایت به طور کلی .

2)      سازماندهی اطلاعات در هر صفحه خاص از وب سایت .

معماری اطلاعات این دو سطح را با هم تر کیب می کند و ساختار سایت را به وجود می آورد و به سازماندهی اطلاعات می پردازد .

    ساختار کلی وب سایت و یا هر صفحه از وب سایت کتابخانه می تواند بر اساس  هر یک از ساختارهای زیر و یا ترکیبی از آنها به وجود آید :

-   ساختار خطی

-   ساختار درختی یا سلسله مراتبی ( از کل به جزء )

-   ساختار منطقی

-   ساختار جغرافیایی

-   ساختار تاریخی ( جدید به قدیم یا قدیم به جدید )

-   نظم موضوعی

-   نظم الفبایی

-   نظم ترتیبی اعداد ( از کم به زیاد یا از زیاد به کم )

-   توالی رده بندی دیویی و یا سایر رده بندی ها ( کلاید ،2000 ،103)

مهممرین ویژگی در انتخاب هر یک از این ساختارها ، کارا بودن و راحتی کار با آن ساختار برای کاربران کتابخانه یا مرکز اطلاع رسانی است . البته خط مشی وب سایت نیز در انتخاب ساختار و معماری اطلاعات سایت عاملی مهم و مؤثر است . توجه کنید که هر صفحه فرعی[22] حداکثر سه سطح پایین تر از صفحه خانگی قرار گیرد ؛ قرار گرفتن صفحات در بیش از سه لایه سبب می شود که بعضی صفحات سایت از دید کاربران دور بماند ( ریان ،2003 ،212) . ضمن انتخاب هر یک از این ساختارها ، برای راهنمایی و هدایت بیشتر کاربران صفحه ای تحت عنوان “ راهنمایی ”[23] برای کاربران در نظر بگیرید و اطلاعات نسبتاً مختصری در مورد نحوه طراحی و ساختار سایت ارائه کنید . البته وجود علائم راهنما ، فهرست مندرجات سایت ، درخت موضوعی[24] ، نقشه سایت و تور مجازی[25] نیز در  آشنایی و هدایت کاربران مؤثر و مفید خواهد بود .

 
محتوا
     عناصر تشکیل دهنده محتوای وب سایت کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی با توجه به نوع کتابخانه ، نیازهای متفاوت کاربران انواع کتابخانه ها ، خط مشی و اهدافی که طی فرآیند برنامه ریزی برای وب سایت در نظر گرفته شده ، مشخص می شود . 

گرچه هیچ سایتی نمی تواند تمام نیازهای کاربران بالقوه خود را برآورده سازد ،  اما توجه به نیازهای اساسی کاربران ضرورت دارد و مدیر سایت همچنین باید به مسأله حق مؤلف در محیط   چاپی و الکترونیکی توجه نماید ( هیل و فیشر،2001 ، 29) .

به هرحال ،  عناصری که در اغلب وب سایت کتابخانه ها قرار داده می شوند ، از این قرارند :

   -     اطلاعات کلی کتابخانه شامل : عنوان و نشانی کتابخانه ، تاریخچه کتابخانه و اهداف و برنامه های  جاری و آتی کتابخانه ، ساعات کار کتابخانه ، شرایط عضویت ، مدت زمان امانت منابع ، پوشش موضوعی و محتوایی کتابخانه ، تصاویر و نقشه کتابخانه به همراه فهرست کامل از بخش های مختلف کتابخانه و پیش بینی صفحه راهنمای کاربران و یک تور مجازی ، شماره تلفن های تماس با کتابخانه و آدرس پست الکترونیک کتابخانه[26] و نیز خبرنامه داخلی کتابخانه .

   -    ارائه اطلاعات مربوط به کتابداران و سایر کارکنان کتابخانه و ذکر شماره تلفن و آدرس پست الکترونیک هریک از آنها .

   -     پیامی از مدیر سایت با این محتوا که “ کتابداران ماهر همواره آماده راهنمایی شما در دنیای گسترده اطلاعات هستند .” و آدرس پست الکترونیک وی به منظور ارتباط با کاربران .

    -      فهرست کامپیوتری کتابخانه (OPAC ( [27]و آموزش چگونگی از آن .

    -      پاسخ به پرسش های متداول و معمولی که به اختصار  FAQ [28] نامیده می شوند ( منصوریان ،وب ،1380 ،24 -25) .

    -      میز مرجع مجازی[29].

    -     برقراری فراپیوند با سایر منابع اینترنتی از جمله موتورهای جستجوی عمومی ، دایرکتوری های اختصاصی و… و نیز وب سایت سایر کتابخانه ها و پایگاه های اطلاعاتی ( هیل و فیشر،2001 ،29) .

   -     صفحه آموزش ویژه کاربرانی که برای نخستین بار از اینتر نت استفاده می کنند و آموزش چگونگی جستجو در اینترنت و پایگاه های اطلاعاتی .

    -نشانی اینترنتی ( URL )[30] کتابخانه  و تاریخ ویرایش هر صفحه وب سایت ( منصوریان ، وب1380 ،24-25) .

 
فراپیوندها
     اغلب کتابخانه ها بوسیله برقراری فراپیوندها با سایر منابع اینترنتی خارج از سازمان خود ( سایر کتابخانه ها ، موتورهای جستجو ، راهنماها و پایگاه های اطلاعاتی ) به توسعه و گسترش مجموعه و نیز ایجاد مجموعه های مجازی[31] می پردازند . این گونه اقدامات برای غنی سازی و توسعه محتوای وب سایت کتابخانه ها توصیه می شود . مدیر سایت باید این سایت های مفید را شناسایی و انتخاب کند و به نگهداری و ارزیابی آنها بپردازد ؛ البته کتابخانه ها در مقابل محتوای این سایت ها هیچ مسؤولیتی ندارند ولی باید متناسب با خط مشی مجموعه سازی کتابخانه ، این سایت ها و مجموعه های مجازی را تهیه نمایند ( ریان ، 2003 ،214 ) . بدین ترتیب سایت کتابخانه می تواند با برقراری فرا پیوندها با سایر منابع اینترنتی ،کاربران را به سمت تأمین نیازهایشان هدایت کند . هم اکنون با گسترش انواع پایگاه های اطلاعاتی از جمله : نمایه نامه ها ،چکیده نامه ها ، دایره المعارف ها و  واژه نامه های الکترونیکی و نیز ژورنال ها ی الکترونیکی تمام متن و کتابهای الکترونیکی ؛ اغلب کتابخانه های دانشگاهی و تحقیقاتی از طریق برقرارکردن فراپیوند با سایت ناشر یا کارگزار و پرداخت هزینه اشتراک از این منابع بهره می برند .  توجه داشته باشید عناوینی که برای هر فراپیوند در نظر گرفته می شود باید گویای منظور و محتوای سایت مورد نظر باشد . از جملات کوتاه یا واژه هایی که افراد را به برقراری ارتباط با این سایت ها ترغیب می کند ، استفاده نمایید . فراپیوندها را می توانید به صورت موضوعی یا الفبایی یا بر اساس انواع سایت ها تنظیم کنید ( منصوریان ، پیام کتابخانه : 1380 ، 14) . 

 
نگهداری و روزآمدی

     برای داشتن یک وب سایت کارا و موفق ، توجه به نگهداری و روزآمدکردن محتویات سایت لازم و ضروری است . خط مشی نگهداری و روزآمدی سایت از طریق فرآیند برنامه ریزی استراتژیک مشخص می شود . نگهداری سایت کتابخانه ها یک کار مشکل و وقت گیر است ، زیرا روزانه 10درصذ اطلاعات سایت تغییر می یابد و کهنه می شود و  از وظایف مدیر سایت است که این تغیرات را شناسایی کند و به اصلاح و روزآمدی آنها بپردازد . 90 درصد دیگر نیز باید هر شش ماه یک بار  مورد تجدید نظر قرار گیرد و روزآمد شود ( کلین ،2003 ، 28) .  فراپیوندها نیز باید به طور ماهیانه مورد ارزیابی قرار گیرند ( ریان2003 ،214) ؛ زیرا بنا به دلایل متعدد آدرس سایت ها تغییر می کند . بعضی از مدیران وب سایت ها از بسته های نرم افزاری کنترل کننده خودکار فراپیوندها [32] استفاده می کنند تا پیوندهای شکسته[33] و یا مرده [34]را شناسایی کنند . این نرم افزارها به صورت کاملاً خوکار  بوده و به حضور نیروی انسانی برای انجام کار نیاز ندارند . ( جکسو ، 59 : 2000 ) .

اما برای کنترل تناسب محتوای فراپیوندها با اهداف سایت ، مدیر سایت باید خود به بررسی  بپردازد . پس مدیر سایت باید :

 -  فراپیوندها را به طور منظم بررسی کند .

 -  فراپیوندهای جدید را اضافه نماید .

 - مانند وجین کردن کتابها ، به وجین کردن فراپیوندها بپردازد ( مینکل ،1999 ،27) .

مدیر سایت همچنین باید به نگهداری و روزآمدی نرم افزارها و سخت افزارهایی که وب سایت کتابخانه را حمایت می کنند توجه نماید و نکات ایمنی  را برای جلوگیری از فعالیت های مخرب هکرها رعایت نماید ( ادوین ،2003 ،279) . 

 
ارزیابی
     مدیر سایت باید به ارزیابی میزان موفقیت سایت در دستیابی به اهداف مورد نظر بپردازد .برای ارزیابی سایت کتابخانه می توان از روشهای مختلف بهره گرفت :

   -     استفاده از دانش پایه ، مطالعات وبرسی های انجام شده در این زمینه که توسط افراد متخصص خود سازمان  و یا خارج از سازمان انجام شده است ( کلاید ،2000  ،106) .

   -انجام جستجوهای پیش فرض توسط کتابدار و بررسی نتایج حاصل .

   -     مصاحبه با کاربران سایت ، به صورت حضوری و یا از طریق قرار دادن فرم های نظرسنجی در سایت کتابخانه . البته می توان از برنامه ریزی استراتژیک به عنوان راهنمایی در تهیه سؤوالات مناسب و تجزیه و تحلیل آنها و میزان دستیابی به اهداف استفاده کرد ( ریان ،2003 ،215)  .

   -     آدرس پست الکترونیک مدیر سایت در سایت کتابخانه گذاشته شود و از کاربران خواسته شود که  نظرات و پیشنهادات خود را ارسال نمایند ( منصوریان ،وب ،1380 ، 27) .

   -     استفاده از آمارهای بسته های نرم افزاری که ورود و خروج کاربران رابه سایت کتابخانه کنترل می کنند[35] ؛  بعضی از این نرم افزار ها مدت زمان استفاده کاربر و بعضی حتی میزان استفاده از منابع کتابخانه و یا سایت هایی که از  طریق فراپیوندها با سایت کتابخانه در ارتباط هستند را نیز مشخص می کند . البته این نرم افزارها نیز دارای محدودیتهایی هستند ، از جمله اینکه آنها نمی توانند رکورد بعضی از صفحات را ثبت کنند و یا اینکه عمل کلید هایی که صفحات را به جلو[36] یا عقب[37] می برند را نیز به عنوان رکورد جدید ثبت می کنند و این مسائل سبب می شود که صحت آمارهایی که ارائه می دهند ، کاهش یابد (Library Technology Report ، 2002 ،  2) .

مدیر سایت باید :

       محتوای وب سایت کتابخانه را برساس نیازهای کاربران مورد ارزیابی قرار دهد .

       میزان روزآمدی محتوای کتابخانه رابسنجد .  

       میزان استفاده از وب سایت رابسنجد .

      وب سایت کتابخانه را بر اساس میزان استفاده از فناوری های جدید در تکنولوژی اطلاعات به طور کلی و منابع اینترنتی به طور خاص ، ارزیابی نماید .

       رتبه سایت کتابخانه را در لیست نتایج موتورهای جستجو بررسی نماید ( کلاید ، 2000  ،105 ) .

     به هرحال ، هر روشی که مدیر وب سایت برای ارزیابی وب سایت کتابخانه به کار می برد ، باید وی را قادر سازد که  میزان دستیابی به اهداف اصلی سایت کتابخانه راتعیین نماید و به ارائه راه کارهایی برای توسه آینده سایت و نیز چرخه جدیدی برای فرآیند برنامه ریزی استراتژیک بپردازد .

 
 نتیجه گیری

     وب سایت هر کتابخانه یا مرکز اطلاع رسانی ، فصلی جدید  در ارائه خدمات نوین و تحولی گسترده در نوع روابط کتابخانه با کاربران خود و نیز با سایر کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی محسوب می شود و مدیریت وب سایت کتابخانه که موقعیت جدیدی برای کتابداران به شمار می آید ، به خوبی از طریق برنامه ریزی استراتژیک قابل انجام است ؛ زیرا مدیریت وب سایت نیاز به سرمایه گذاری وسیع در هزینه ، زمان و نیروی انسانی دارد و برنامه ریزی استراتژیک کمک می کند تا این سرمایه گذاری ها به سود کتابخانه یا مرکز اطلاع رسانی تمام شود . پس دنبال کردن گام به گام مراحل فرآیند برنامه ریزی  ، اندازه گیری میزان دستیابی به اهداف برنامه و توجه به بازخورد آن عملی پیوسته در فرآیند برنامه ریزی است که باید مورد توجه قرار گیرد . مدیر سایت می تواند با کسب مهارتهای لازم و دانش تخصصی ، شناخت کاربران و نیازهای اطلاعاتی آنها و تهیه خط مشی جامع برای وب سایت و اجرای آن ؛ کتابخانه یا مرکز اطلاع رسانی را در دستیابی به اهدافش  یاری نماید .  


 
 
 یادداشتها:

[1] Web site
[2]
 ( Political , Economic , Sociological  and Technological ) Factors
[3] Strenghts , Weaknesses , opportunities , Threats
[4] mission
[5] purpose
[6] objectives
[7] information architecture
[8] hyperlink
[9] webmaster
[10] web team members
[11] Technical webmaster
[12] content webmaster
[13] The Coolest Job
[14] hypertext markup language
[15] Software packages
[16] browsers
[17] server
[18] home page
 
[19] user friendly
[20] metadata
[21] directory
[22] Sub-page
[23] Help
[24] Subject Trees
[25] virtual tour
[26] E-mail
 
[27] Online Public Access Catalogue
[28] Frequently Asked Question
[29] virtual reference desk
[30] Uniform Resource Locator
[31] virtual collection
[32] link checking software
[33] broken links
[34] dead links
[35] server log
[36] forward
[37] back


منابع و مآخذ :

1.   پیرس ، جان ؛ رابیتسون ، ریچارد .“ برنامه ریزی و مدیریت استراتژیک .”

ترجمه سهراب خلیلی شورینی . تهران ، یادواره کتاب : 1377 .

2.    کورال ، شیلا . “ برنامه ریزی استراتژیک برای خدمات کتابخانه ای و اطلاعاتی . ” ترجمه مجید امیدوار . تهران : مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران ، 1380.

3.    منصوریان ، یزدان . “ رهنمودهایی در طراحی وب سایت کتابخانه های عمومی .”  وب . 19. دی ماه 1380 : 24-27 .

4.    منصوریان ، یزدان . “ ویژگی های سایت کتابخانه ها در اینترنت . ”  پیام کتابخانه . 10 (4 )  زمستان 1380 : 10-16 .


 
5.
  Clay , Edwin S. “content management and library web site .” Public library . 42( 5 ) . Sep/Oct 2003 . 278-279
6.
 Clyde , Laurel A . “ A Strategic Planning Approach to Web Site Management 
Tht Electronic Library .18 ( 2 ) : 97-108
7.
 Hill , Ann ; Fisher , Julieta Dias . “ The  ABCs of Web Page Design . ” 
Library Talk ..14 ( 5) . Nov / Dec2001 : 28-29
8.Jacso , peter . “ Developing and Maintaining Your Web Pages .” Computers in Libraries . 20 ( 9) . Oct2000 : 58-61
9. Klein , Leo Robert
  . “ Mixing up Web Site 
management . “ library Journal .128 ( 7 ) . Spring 2003 : 28-29
10.
 
“ Library Web Site Analysis .” Library Technology Report . May/June2002 : 22-35
11. Minkel , Walter
 
. “ Keeping up Appearances .“ School library Journal . 45 ( 12 ).Dec99 : 27
12.
 
Minkel , Walter . “ Remaking Your Web Site in Seven Easy Step .“ School library Journal . 48 ( 5 ) . May2002 : 46-50
13.
 
Ryan , Susan M . “ Library Web Site Administration : A Strategic Planning Model for the Smaller Academic library . “ Journal Academic Librarianship . 29 ( 4 ) . Jul2003 . 207-218
14.
 Saunders-McMaster 
, laverna . “The Coolest Job in the Library . “Computers in libraries . 17 ( 2 ) . Feb97 : 37
15.Stueart , Robert D. “ Library and Information Center management .”fifth edition . Endewood , Colorado : Libraries Unlimited ;INC ,1998 .

 

 

 


نوشته شده در تاريخ شنبه ۱٠ امرداد ۱۳۸۸ توسط نمایه

زن 91 ساله، فعال‌ترین عضو کتابخانه در بریتانیا

به گزارش خبرگزاری فارس به نقل از روزنامه گاردین، این زن 91 ساله یکی از ساکنان شهر استرانرائر در جنوب غرب اسکاتلند است.

هنگامی که چندی پیش این زن برای امانت گرفتن کتاب به یک کتابخانه در این شهر رفته بود، مسئولان کتابخانه متوجه سابقه این زن و تعداد کتاب‌هایی که به امانت گرفته بود، شدند.

این زن بیش از 25 هزار کتاب از این کتابخانه امانت گرفته است.

این زن 91 ساله که لوئیس براون نام دارد، اولین کتاب خود در سال 1946 از کتابخانه داگلاس کَسل به امانت گرفته بود.

او می گوید: در هفته بیش از 12 کتاب می خواند.

لوئیس براون کتاب‌هایی از ژانرهای مختلف می‌خواند. عاطفی، جنگی ، تاریخی و هیجان‌انگیز از جمله ژانرهایی هستند که او به خواندن آنها علاقه‌مند است.
او همچنین به عنوان خوشنام‌ترین عضو این کتابخانه و تمام کتابخانه‌های بریتانیا شناخته شده است.

براون در کارنامه خود هیچ جریمه‌ای برای دیر پس دادن کتاب ندارد.

یکی از مسئولان این کتابخانه می‌گوید: با وجود چنین عضوی در کتابخانه ما، کارمندان همواره روزشماری می‌کنند تا این زن برای امانت گرفتن کتاب به آنها مراجعه کند.


نوشته شده در تاريخ شنبه ۳ امرداد ۱۳۸۸ توسط نمایه

 

فاصله ی چشم تا کتاب، قوس طبیعی کمر، دمای اتاق، سروصدا و... از مهمترین مواردی است که در کار خواندن و نوشتن تأثیر دارد. مطلب حاضر این موارد را از دید پزشکان مورد بررسی قرار داده است.
توصیه هایی برای مطالعه

 

دماسنج:
دمای 20 درجه را بیشتر کارشناسان، مناسب ترین دما برای مطالعه می دانند.


ساعت:
پس از آن که در مکان مطالعه قرار گرفتید، فوراً مطالعه را شروع کنید و به هیچ عنوان وقت را به بهانه انجام کارهای دیگر تلف نکنید.

لباس:
هنگام مطالعه لباس راحت بپوشید. لباسی که نه زیادی زبر باشد و نه زیادی نرم، نه بسیار گشاد و نه بسیار تنگ.


وضعیت بدن:

بهترین حالت برای مطالعه، حالت نشسته است و بعد از آن حالت ایستاده و بدترین حالت، حالت خوابیده یا درازکش است. مطالعه در حالت هایی نظیر درازکش روی شکم، به پشت خوابیدن، در حال راه رفتن، تکیه زدن به دیوار و امثال این ها به هیچ وجه توصیه نمی شود، چرا که مطالعه کننده در چنین موقعیت هایی به سختی می تواند تمرکز حواس خود را حفظ کند.


کمر:
هنگام مطالعه باید قوس طبیعی ستون فقرات حفظ شود. مطالعه در حالت خمیده به جلو، به ویژه برای یک مدت طولانی، با خطر ایجاد تغییر شکل در ستون فقرات و کمردرد همراه است. نگذارید خم شدن کمر به شکل عادت درآید.


پا:
بهترین وضعیت پاها به هنگام مطالعه، وضعیتی است که فشار کمتری روی عضلات پا وارد شود. به همین دلیل توصیه می شود که در وضعیت ایده آل مطالعه (که همان وضعیت نشسته است)، ترجیحاً از یک صندلی راحت استفاده شود که پاهای مطالعه کننده روی آن راحت باشد و بتواند کمی هم به سمت جلو مایل شود. بهتر است در فواصل مطالعه که به چشمتان استراحت می دهید، وضع نشستن خود را تغییر دهید تا خون در پاهایتان حرکت داشته باشد.

رعایت آداب و رسوم خواندن و نوشتن، کیفیت آنها را بالا می برد.

استفاده همیشگی از چراغ مطالعه خوب نیست، زیرا نور موضعی چشم ها را خسته می کند.


صندلی:
از آن جا که فرایند یادگیری یک فرایند شرطی است، هر کسی می تواند خودش را به محیط یا زمانی خاص عادت بدهد و به اصطلاح، خودش را شرطی کند. عادت های تمرکز هر شخص هم با اشخاص دیگر متفاوت است. صندلی می تواند یکی از همین عادت های تمرکزی باشد، به نحوی که هر وقت روی صندلی مخصوصتان نشستید، تمرکزتان برای مطالعه و یادگیری افزایش پیدا کند. اما یادتان باشد که صندلی تان نباید خیلی هم راحت باشد، چرا که صندلی های بسیار راحت باعث لمیدن، چرت زدن و احساس خواب آلودگی می شوند.
خودکار، کتاب و وسایل مورد نیاز:

عادت کنید تمام آنچه را که برای مطالعه نیاز دارید، از ابتدا فراهم کنید و هر کار متفرقه ای را که دارید قبل از مطالعه انجام دهید و پس از این که نشستید، فوراً شروع کنید به مطالعه.


تنفس:
در جایی که مطالعه می کنید، حتماً باید هوا به خوبی جریان داشته باشد و تنفس در آن محیط، راحت صورت گیرد.


چشم:
نور متوسط ، برای مطالعه مناسب تر است. نور اطراف و قسمت هایی که در زاویه ی دید چشم ها هستند باید یکنواخت باشد. پس استفاده ی همیشگی از چراغ مطالعه خوب نیست، زیرا نوری که فقط روی کتاب می افتد، باعث خستگی چشم می شود. نور لامپ های مهتابی به خاطر این که نوسان دارد، برای مطالعه مناسب نیست. بهترین فاصله ی کتاب تا چشم نیز حداقل 30 سانتی متر است.


سر:
ممکن است حواس پرتی شما ناشی از گرسنگی و تشنگی شدید، بی خوابی، خستگی یا علل درونی دیگر باشد. در چنین مو