فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

فهرست نویسی در دورۀ اسلامی - نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳۸۸ توسط نمایه

فهرست نویسی در دورۀ اسلامی

(بخش اول)

دکتر رضا مصطفوی سبزواری *

چکیده:

                                                کتاب و تعلیم در تمدّن اسلامی پایگاهی رفیع دارد . از قول امام جعفر صادق(ع) نقل کرده اند « جان و روح انسان برنبشتار تکیه کرده و بدان آرام می گیرد» تردیدی نیست که در کشور کهن سال ایران کتاب و کتابت عمری به درازایی تاریخ و تمدّن آن دارد. گزارشگران تعداد کتابهای موجود در کتابخانه های مراغه و بغداد و قاهره را از هشتاد هزار نسخه تا یک میلیون و حتی چهار میلیون نسخۀ کتاب  یاد کرده اند . فهرست نامه های فراهم آمده حکایت از آن دارد که دانش دوستی بدان پایگاهی رسیده بود که ضرورت تـدوین آنها را جـهت استـفاده ایـجاب میکرد. برخی از آنها فهرست ابن الندیم، تألیف 377 هـ . ق ، کشف الظنون حاجی خلیفه (م 1068 هـ . ق) ایضاح المکنون و هدایۀ العارفین، تألیف اسماعیل پاشا بغدادی (م 1339 هـ . ق ) ارشاد القاصد از ابن اکفانی (م 749 هـ . ق ) مرآت الکتب علی آقا ثقۀ الاسلام (م 1330 هـ . ق)، مفتاح السعاده و مصباح السیاده از طاشکبری زاده (م 968 هـ . ق ) ، الذریعه الی التصانیف الشیعه از آقا بزرگ تهرانی و فرزندش ع.منزوی، فهرست مؤلفان علمی و فنّی فارسی قرون چهارم و پنجم هجری از دکتر غلام حسین صدیقی ، فهرست کتابهایی چاپی فارسی، تألیف خان بابا مشار در پنج مجلد از آغاز صنعت چاپ تا 1345 ش می باشند. باید متذکّر گردیم که در کلّیه کشورهای منطقه صد ها فهرست نامه ها به زبانهای فارسی، عربی، انگلیسی و اردو و ترکی تدوین ومنتشر گردیده که در سراسر جهان ، مورد استفادۀ محافل علمی و فرهنگی و پژوهشی می باشند که به بعضی از آنها  اشارت شده .

***

                                                کتاب یکی از تجلّیات مبارک تمدن بشری در درازای زندگی و تکامل معنوی اوست که در ایران زمین سابقه ای بسیار طولانی دارد. از پیش از اسلام آگاهی کافی نداریم ولی در دورۀ اسلامی از کتاب وفهرست نویسی برای کتابخانۀ ها اطلاعاتی مستند به دست داریم. «کتاب» و « تعلیم » در تمدّن اسلامی پایگاهی رفیع دارد تا بدان اندازه که نخستین پیام پروردگار به رسول اکرم(ص) با «اقراء » آغاز می گردد و در آن به آموختن و تعلیم سفارش می شود (1) . نیز در کلام الهی «قلم» یعنی وسیلۀ کتابت مورد سوگند قرار می گیرد (2) و حدود سیصد و بیست بار واژۀ کتاب و مشتقات آن به کار می رود (3) جانشیان پیامبر اکرم(ص) نیز برای کتاب ارجی فوق العاده قائل بودند. مولای متقیان «کتابها» را یعنی در حقیقت کتابخانه را گردش گاه دانشمندان می دانستند(4) و نیز از قول امام جعفر صادق نقل کرده اند که : « جـان و روح انـسان بـر نبشتار تکـیه کـرده و بـدان آرام میگیرد».(5) از سویی دیگر ایرانیان نیز خود تمدنی بسیار قدیمی داشتند، متخصّصان خط شناس نخستین خطی را که در ایران باستان سابقه ای تاریخی داشته، خط « دین دبیره» دانسته اند که کتاب اوستا به آن نگارش یافته و طبق اسناد معتبر اختراع آن را دو هزار سال پیش از میلاد مسیح دانسته اند (6). پیدایی خط ، وجود اسناد مکتوب را تایید می کند علاوه بر کتاب اوستا بسیاری کتابها و نوشته های دیگر حداقل مانند فرمانهای حاکمان ونامه ها ی فرمانروایان وقت و همچنین کتابهایی در زمینه های سیاست و ارشاد مردم وغیره وجود داشته است وشکی نیست که این نوشته ها و کتب به پیش از اختراع کاغذ برمیگردد و ما شواهد و اسناد معتبری نیز از نوشتن بر روی الواح گل پخته یا پوست درخت یا گاو و سنگ وغیره در دست داریم (7)که بسیاری از آنها تاکنون نیز باقی مانده است (8). مثلاً نوشته اند : زردشت در سال سی ام پادشاهی گشتاسب اوستا را با خطی زرین بر روی دوازده هزار پوست گاو برگشتاسب عرضه داشت(9). شکی نیست که در کشوری کهن سال و باستانی چون ایران کتاب و کتابت عمری به درازای تمدن و تاریخ آن دارد و به گفته رودکی :

تا جهان بود از سر آدم فراز

 

کس نبود از راه دانش بی نیاز

مردمان بخرد اندر هر زمان

 

راه دانش را به هر گونه زبان

گرد کردند و گرامی داشتند

 

تا به سنگ اندر همی بنگاشتند (10)

                                                باتوجه به دو نکته اخیر توجه به کتاب و کتابخانۀ و کتابت در دورۀ اسلامی حداقل در ایران روشن می گردد ، چه از سویی سابقۀ دیرینۀ علاقه به خط و کتابت در سرزمین باستانی ایران و از سویی دیگر عنایت و حمایت خاص پیشوایان دینی ما در دورۀ اسلامی سبب گردیده تا کتاب و کتاب خوانی از رونق خاصی برخوردار گردد. در نخستین متنهای پارسی دری بجا مانده از روزگاران پیشین شواهدی داریم که تایید می کند تألیف و تدوین کتاب دست کم تا زمان نوشتن آن متن ها مراحل ابتدایی را پشت سرگذاشته بوده و چنان پایگاهی یافته که باید « هفت چیز» را به جای می آورده اند:

                                                در مقدمۀ شاهنامۀ ابومنصوری که بعد از دو یا سه متن قدیمی بازمانده از روزگاران کهن ، باید آن را قدیم ترین نثر فارسی موجود به حساب آورد و به نیمۀ نخستین سـدۀ چـهارم هـ . ق و سـال 346 مربوط میگردد،روش تألیف «کتاب» یا برابر فارسی آن «نامه» چـنین بیان میگردد:

                                                «پس دانایان که نامه خواهند ساختن ایذون سزد که هفت چیزی به جای آورند، مر نامه را یکی بنیاد نامه یکی فرنامه سدیگر هنرنامه چهارم نام خداوند نامه  پنجم مایه و اندازۀ سخن پیوستن ششم نشان دادن از دانش آن کس که نامه از بهر اوست هفتم درهای هر سخنی نگاه داشتن...»(11)

                                                تعداد کتابهای موجود در کتابخانۀ های مسلمانان به نقل بعضی از مؤرّخان با درنظر گرفتن کمی کاغذ و لوازم التحریر در آن زمان بسیار شگفت انگیز می نماید: جرجی زیدان محقق مسیحی عرب ( بیروت 1816 – 1914 قاهره) کتابهای کتابخانۀ سلطنتی قاهره را یک میلیون مجلّد و کتابهای کتابخانۀ « بیت الحکمه » بغداد بزرگترین کتابخانه و مرکز تحقیقات ادبی و علمی دورۀ عباسیان را چهار میلیون مجلّد و کتابهای موجود در کتابخانۀ رصدخانۀ مراغه را نیز چهار میلیون مجلد ذکر می کند (12) ابن جوزی (متوفی به 597 هـ . ق ) تعداد کتابهای مدرسۀ نظامیۀ بغداد را شش هزار مجلّد ذکر کرده که دایم به تزاید بوده و کتابهای «خزانۀ الکتب » مدرسه مستنصریه بغداد را هشتاد هزار مجلد نفیس یاد کرده اند (14).

                                                متون معتبر ادب فارسی به مناسبت از وجود کتابخانۀ های گرانبهای دیگری در ایران خبر می دهد. مثلاً  ابن فندق نویسندۀ تاریخ بیهقی در شرح حال ابوالفضل بیهقی و تاریخ بیهقی می نویسد :« و آن همانا سی مجلد منصف زیادت باشد ، از آن مجلدی چند در کتابخانۀ سرخس دیدم و مجلدی چند در کتابخانۀ مهد عراق و مجلدی چند در دست هر «کسی» (15) و اصولاً نفس استعمال الفاظ  کتابخانه «کتبخانه »، «دارالکتب » و  «کتاب خوان » و الفاظ مشابه دیگر در متون یاد شدۀ قدیمی فارسی بر وجود آنها در قرون اولیۀ اسلامی حکایت دارد (16)

                                                همچنین از کتابخانۀ های شخصی علما و دانشمندان دورۀ اسلامی و دیگر کتابخانۀ هایی که متون یاد شده از وجود آنها خبر می دهد . می توان به عنوان نمونه کتابخانۀ های زیر را یاد کرد.  

                                                کتابخانۀ صاحب بن عباد (وزیر دانشمند ایرانی که گفته اند در ری بوده و صدو هفده هزار مجلد کتاب داشته و چهار صد شتر آن را می کشیده است ) – کتابخانۀ جاحظ – کتابخانۀ الکندی – کتابخانۀ فتح بن خاقان معروف به خزانۀ الحکمۀ – کتابخانۀ وزیر آل بویه در ری – کتابخانۀ علم الهدی سید مرتضی (17) کتابخانۀ ابو الوفاء بن سلمه در همدان – کتابخانۀ رشید وطواط در خوارزم - کتابخانۀ مدرسۀ صابونی در نیشابور – کتابخانۀ آل خجند در اصفهان – کتابخانۀ عضد الدوله دیلمی در شیراز (18) – کتابخانۀ نوح بن منصور در بخارا (19)(که مورد استفادۀ ابو علی سینا قرار میگرفته است ) کتابخانه های مدارس نظامیه در نیشابور و بغداد – کتابخانۀ رامهرمز (20) و کتابخانۀ ری (21) ( که فهرست آن ده مجلد بوده است ) و کتابخانۀ الموت (22) کتابخانۀ غزنه (23) – کتابخانۀ تیموریان در هرات (24) – کتابخانۀ بقعه شیخ صفی الدّین اردبیلی در اردبیل – کتابخانۀ خاندان شوشتری در شوشتر(25) – کتابخانۀ مسجد عتیق اصفهان (26) – دارالکتب رستم بن علی در طبرستان (27) – کتابخانۀ های مسجد کمالیه و عزیزیه در مرو (28) – کتابخانۀ ربع رشیدی (بنای ربع رشیدی از یادگارهای خواجه رشید الدّین فضل الله همدانی ( 718 – 645 هـ . ق ) دبیر با لیاقت سلطان محمد خدا بنده است و چنانکه از دو نامۀ او به پسرانش مستفاد می گردد، به منزلۀ دانشگاهی بوده همه علوم  آن روزگار در آنجا تدریس می شده و شش هزار دانشجو داشته، خواجه رشید تعداد کتابهای آنجا را شصت هزار نوشته است (29) – کتابخانۀ مسجد جامع گواشیر در بردسیر (30) – کتابخانۀ بوطاهر خاتونی در ساوه (31) کتابخانۀ مشهد رضا (ع) – کتابخانۀ رکنیه در یزد (32) – کتابخانۀ مسجد قطبیه در کرمان (33) – کتابخانۀ مسجد جامع منیعی نیشابور (در سال 548 در حملۀ غزان ویران گردید) – کتابخانۀ دار السنه نیشابور (تأسیس در سال 330 به همت ابوالعباس محمد بن الحسن ایوب صبغی) – کتابخانۀ بیهقی در بیهق (34) – کتابخانۀ شمس المعالی ابوالمظفر امیر اسماعیل گیلکی در طبس – کتابخانۀ خاندان بلعمی – کتابخانۀ امام حسن بن محمد قطان در مرو نیز کتابخانۀ علی بن مطهر در مرو (35) – کتابخانۀ شجری در نیشابور ( مؤسس ، مسعود بن ناصر الشجری متوفی به سال 477) – کتابخانۀ ابو حامد محمد عزالی در طوس (36) ، کتابخانۀ سرخس (37) – کتابخانۀ مدرسه خاتون مهد عراق (38) – کتابخانۀ مدرسه سعیدیه (یا سعدیه) نیشابور (39) – کتابخانۀ مدرسۀ بیهقیۀ نیشابور که پیش از نظامیۀ آنجا ساخته شده است. کتابخانۀ اسفراینی نیشابور  (40) – کتابخانۀ ابو سعید نیشابور (41) . بعضی دانشمندان ایرانی نیز تعداد تألیفات شان به اندازه ای بوده که خود فهرستی بـرای آنها تنظیم می کرده اند از آن جمله میتوان کتاب «فهرست کتابهای رازی و نامهای کتابهای بیرونی » (42) تألیف ابوریحان بیرونی را نام برد.

                                                فهرست نامه ها و مجموعه های فراهم آمده از نام کتابها در دورۀ یاد شده حکایت از آن دارد که دانش دوستی و عنایت به کتاب بدان پایگاهی رسیده بود که ضرورت تدوین فهرست نامه هایی را ایجاب می کرد که فهرست نامه های زیر که به عنوان نمونه ذکر می گردد ، اندکی از بسیار هاست .

الفهرست : یا فهرست العلوم تألیف ابوالفرج ابن اسحاق بن یعقوب الندیم بغدادی تألیف سال 377 هـ . ق که در آن فهرست کتب همراه با شرح حال مختصر مؤلفان آنها با ترتیبی موضوعی در ده مقاله تدوین یافته است .

         دانشمندان اروپایی از سدۀ هفدهم میلادی الفهرست را می شناخته اند و برای آن ارزش و اعتبار قائل بوده اند . فلوگل خاورشناس مشهور آلمانی نسخه های آن را که در وین و لیدن و پاریس موجود بود مقابله کرد تا برای چاپ آماده کند، امّا پس از پانزده سال کار بر روی آن درگذشت و کتاب زیر نظر هرمان ردیگر H.Roediger واوگوست مولر A.Muller به سال 1871 در لایپزیک در 1360 صفحه به چاپ رسید.

 

کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون : تألیف حاجی خلیفه شامل نام کتابهای فارسی ، عربی و ترکی تا زمان مؤلف (فوت 1068 هـ. ق ) و نیز تعریفهایی از علوم مختلف است که مکرّر در لایپزیک و استانبول به چاپ رسیده است. این کتاب الفبایی و در بردارندۀ کتابهای دورۀ اسلامی و مؤلفان آنهاست که نویسندۀ آنها را در کتابخانۀ های عثمانی دیده بوده و شامل حدود بیست و پنج هزار نام کتاب با مشخصات آنهاست . این فهرستنامه همراه با فهرستها و ملحقاتی وسیله فلوگل به چاپ رسیده است.

 

ایضاح المکنون فی الذیل علی الکشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون :

تألیف اسماعیل پاشا بن محمد امین البابانی مشهور به بغدادی (م1339 هـ . ق ) ، به همان شیوۀ کشف الظنون است و بر ذکر نام حدود پانزده هزار نام کتابی که در کشف الظنون نیامده و یا بعد تألیف گردیده ، اشتمال دارد.

 

هدایۀ العارفین (اسماء المؤلّفین و آثار المصنّفین ) در دو مجلّد از همان اسماعیل پاشا که سالهای 5 – 1951 زیر نظر رفعت بیگله و محمد کمال اینال در استابنول به چاپ رسیده است .

 

ارشاد القاصد الی اسنی المقاصد : از ابن اکفانی سنجاری(متوفی 749 هـ . ق ) این فهرستنامه شامل نام کتابهای مهم هر یک از علوم است و به سال 1318 هـ . ق در هند و به سال 1908م در بیروت زیور طبع یافته است .

 

مرآت الکتب : از میرزا علی آقا ثقۀ الاسلام (م 1330 هـ . ق ) شامل هفت مجلّد در شرح حال و آثار علمای شیعه است (43)

 

مفتاح السعاده و مصباح السیاده : از عصام الدّین ابی الخیر احمد بن مولا مصلح الدّین مصطفی ملقب به طاشکبری زاده (م 968 هـ. ق ) اصل کتاب به عربی است که وسیلۀ فرزند مؤلف کمال الدّین به ترکی نیز ترجمه گردیده است. مفتاح السعاده در سالهای 1328 تا 1356 هـ . ق در سه مجلد در حیدرآباد هند به چاپ رسیده است .

 

الذریعه الی تصانیف الشیعه : از شیخ آغا بزرگ تهرانی و فرزندش ع. منزوی در ذکر کتابهای فارسی یا عربی مؤلفین شیعه یکی دیگر از امّهات فهرست نامه های کتابهای دورۀ اسلامی است.

 

فهرست مؤلفان علمی و فنی فارسی : متعلق به قرون چهارم و پنجم هـ. ق از دکتر غلامحسین صدیقی در مقدمۀ قراضۀ طبیعیات از انتشارات انجمن آثار ملّی ، سال 1332 ش شامل نام حدود نود و پنج کتاب، یکی دیگر از این فهرست نامه ها است.

                                                فهرست کتابهای چاپی فارسی تألیف خان بابا مشار در سه مجلد شامل نام کتابهای فارسی از آغاز صنعت تا پایان سال 1345 ش همراه با مشخصات آنها از انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب . سال 1352 ش.

                                                علاوه بر فهرست نامه های یاد شده ، مجموعه های پراکنده بسیار دیگری نیز در سالهای اخیر به صورت مستقل و یا به پیوست دیگر کتابها انتشار یافته است و فهرست نامه های نسخه های خطّی فارسی یا عربی موجود در کتابخانۀ های مختلف ایران و جهان و همچنین فهرست کتابهای چاپی کتابخانۀ های ایران که درنیم قرن اخیر تدوین یافته نیز جزو همین فهرست نامه های مفیدی است که بر روی هم نقش حساس و زیر بنایی پژوهشهای مربوط به کتاب و کتابشناسی را به عهده داشته است.

 

تدوین وتألیف کتاب به زبان فارسی و عربی به محدوده جغرافیایی ایران کنونی محدود نمیگردد و در دیگر کشورهای اسلامی نیز گسترش کم سابقه ای داشته که از آن جمله شبه قاره هند، یکی از بزرگترین این مراکز به شمار می رود و در آن خِطۀ پهناور شعر و ادب فارسی یکی از پایه های اصلی «کمالیات » همواره مورد توجه خاص دولتمردان گورکانی محسوب می گردید و هر شاه یا حاکمی که می خواست براریکه قدرت تکیه زند باید «ادبیات » می آموخت و در حقیقت ادب مفهومی وسیع به معنای «فرهنگ» داشت. در چنین شرایطی تألیف کتاب و فراهم آوردندیوانها و مجموعه های شعری و تذکره ها (49) و تاریخ ها (50) و لغت نامه های فارسی (51) و نهایتا «فهرستنامه نویسی برای آنها رونقی تمام داشت.

                                                نگاهی به فهرست چاپخانه های شبه قاره (52) در شهرهای زیر که بعضی از آنها جمعیت زیادی هم نداشته ، نشان می دهد که چاپ کتابهای فارسی، عربی و اردو (که زبان رسمی مسلمانان شبه قاره محسوب می گردد) تا چه اندازه رونق داشته است . محل چاپخانه های شبه قاره بر اساس پشت جلد کتابهایی که در آن شهرها به چاپ رسیده ، شهرهای زیر بوده است:

آگره، اله آباد، امرتسر، اکبر آباد، اورنگ آباد، بریلی، بمبئی ، بنارس، بهوپال ، بهاولپور، پتنا(عظیم آباد)، حیدرآباد، دیوبند، دهلی، راولپندی، رامپور، سهارنپور، علیگر، کانپور، کراچی، کلکته، گورکهپور، لاهور، لکهنو، مدراس، مرشدآباد، ملتان ، میروت ، مرادآباد...

فهرست نویسی کتب فارسی ، عربی و اردو چه خطی یا چاپی در دورۀ اسلامی در هند رواج داشت و به عنوان نمونه می توان فهرستهای زیر را نقل کرد:

 

کشف الحجب والاستار عن اسماء الکتب و الاسفار: از مولانا سید اعجاز حسین نیشابوری (م 1268 هـ. ق ) که نام 3414 کتاب از مولفین شیعه امامیه را در بردارد . این کتاب به سال 1330 هـ . ق جزو انتشارات انجمن آسیایی کلکته به همت محمد هدایت حسین انتشار یافته است .

 

تألیف القلب الالیف فی فهرست مؤالیف : که در قرن یازدهم هجری قمری وسیله شیخ عبدالحق دهلوی تألیف گردیده است .

 

الثقافه الاسلامیه فی الهند : تألیف عبدالحی حسنی لکنهوی دربردارنده نام کتابها و دانشمندان علوم مختلف که به سال 1341 هـ . ق در دمشق به چاپ رسیده .

محبوب الالباب : از خدابخش خان عظیم آبادی که شامل فهرست کتابهای نادری است که در اختیار خود او بوده است .

 



 

* - استاد دانشگاه علامه طباطبایی – تهران 


.: Weblog Themes By Pichak :.





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
فال حافظقالب وبلاگقالب وبلاگگالری عکسفاگالری عکس آلامتو