فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

کتاب و کتابداری در چین (بخش نخست) - نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ شنبه ٩ خرداد ۱۳۸۸ توسط نمایه

کتاب و کتابداری در چین (١)

نویسنده: سابقی، علی محمد

چین همواره در تاریخ، آوازه‏ای بلند در حکومت، فرهنگ و تمدن داشته است.

لازمه حکومت، فرهنگ و تمدن، خط بوده تا به ثبت و ضبط فرآورده‏های هر دوره بپردازد و میراث گذشتگان را به آیندگان برساند و براندوخته‏های بیشتری برای پیشرفت و تکامل بیافزاید. چین از نظر کتابت به تبع ابداع خط خاص در میان فرهنگها و تمدن‏ها از جمله پیشتازان است.

علی محمد سابقی که سالیانی را در پکن، سمت رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران را داشته است، گزارشی تاریخی از جریان ابداع خط، کتابت، همراه با جریان کتابداری و ایجاد شکل‏های مختلف کتابخانه از دوره بوستان تا امروز تدوین کرده است که مطالعه آن مفید است، گرچه این گزارش عصاره‏ای است از وضعیت فرهنگ کتاب و کتابداری در کشور کهنسال چین که جریان تاریخ آن بسیار با فراز و نشیب همراه بوده است.

از گذشته‏های دور گفته شده است، که کتاب نردبان پیشرفت بشریت است و به همین سبب، کتابت و کتاب، هر محتوا و شکلی که داشته باشد بیانگر رشد و خلاقیت و اندیشه‏مندی و توسعه فرهنگ هر ملتی است. بنابراین، توسعه فرهنگ کتابداری و کتابخانه نیز درهر کشوری بازتابی از تاریخ و تمدن آن قوم و ملت محسوب می‏گردد.

فرهنگ کتابت در چین

مردم سرزمین چین را باید جزء ملت‏هایی به شمار آورد که از آغاز دوره احساس نیاز انسان به انتقال ایده و اندیشه خود به دیگران از طرق مختلف، به فکر کشف راه‏هایی پرداخت که بتواند از طریق ثبت اندیشه‏ها، خود را جاودان سازد.

طبق اسناد و مدارک به اثبات رسیده و مورد قبول باستانشناسان، قدیمی‏ترین دستنوشته‏های بشری که به وضوح و طبق قاعده و قانون در بردارنده پیام است، در جنوب عراق و بین‏النهرین کشف شده که متعلق به 5200سال قبل است. ساکنان این منطقه با اختراع یک نوع خط یا تصویرنگاری و علایم نوشتاری برای انتقال ایده و اندیشه‏های خود به دیگران، آنان را بر روی لوح‏های سفالین و گلی حک کرده‏اند که در کاوش‏های باستانی به عمل آمده از این منطقه به دست آمده است.

گفته می‏شود که کتابت در چین 2000سال پس از کشف و مورد استفاده قرار گرفتن علایم نوشتاری در بین‏النهرین آغاز شده است، یعنی حدود 3000سال پیش، مکتوب‏های اولیه چینی تحت عنوان Jiagu Wenکه در واقع حروف تصویری هستند و برروی کاسه لاک‏پشت‏ها حکاکی شده‏اند، متعلق به دوران سلسله شانگ است که در قرن‏های 11-16 قبل از میلاد، حکمفرمایی می‏کرده‏اند.

ولی کشفیات اخیری که از منطقه‏ای به‏نام Jiahuبه دست آمده است اگر از سوی دانشمندان مورد تأیید قرار گیرد، تاریخ کتابت و استفاده از علایم نوشتاری انسان‏های اولیه در چین به 8600سال قبل برخواهد گشت که در آن‏صورت قدمت نوشته‏های کشف شده از Jiahu3000سال بیشتر از آثار منطقه بین‏النهرین خواهدبود.

منطقه باستانی Jiahuکه برای اولین بار در سال 1962 م. کشف شده از سال 1983تا 1987م. از سوی دو تیم باستانشناسی چینی و آمریکایی به‏صورت جدی مورد کاوش قرار گرفت. درا ین کاوش‏ها نگاشته‏هایی که برروی استخوان حیوانات و لاک‏پشت‏ها نوشته شده به دست آمد، که متعلق به خیلی قبل از زبان نوشته‏های Jiagu Wenبوده و کربن‏های به دست آمده از این منطقه، متعلق به 7000سال تا 5800سال قبل از میلاد است.

اگر چه کشفیات منطقه Jiahuهنوز مورد توافق اکثر باستانشناسان قرار نگرفته و مباحثات داغی را بین دانشمندان دامن زده است، ولی این اختلافات و مباحثات، چیزی از اهمیت و ارزش تاریخی مکتوبات به اثبات رسیده تاریخ باستان چین نمی‏کاهد و بلکه تأکیدی بر جدی بودن این ایده که فرهنگ کتابت در چین از یکی از قدیمی‏ترین پدیده‏های جهان بوده و مردم این سرزمین جزء اولین انسان‏هایی بوده‏اند که از علایم نوشتاری برای انتقال پیام خود استفاده کرده‏اند، خواهد بود.

فرهنگ جمع‏آوری کتاب در چین

براساس مدارک موجود، تاریخ جمع‏آوری و نگهداری کتاب در چین بسیار طولانی است و این سنت حسنه که قدمت آن به سه هزار سال پیش و به دوران حکمفرمایی سلسله «جو» باز می‏گردد، مراحل مختلفی چون: توسعه، تقویت، موفقیت‏ها و فرود و فرازها و دگرگونی‏های متعددی را پشت سرگذاشته است.

جمع‏آوری کتاب در چین که ابتدا از اهتمام دربار امپراطوران مختلف چین به امر جمع‏آوری و نگهداری آنان به عنوان یک گنج ثروت و در اختیار داشتن علوم و آگاهی‏های روز آغاز شده بود، رفته‏رفته به سایر قشرهای جامعه از قبیل برخی از شخصیت‏های علمی و اندیشمندان درباری، روحانیان معابد مختلف، مراکز نشر و گسترش علوم و معارف و در نهایت مجموعه‏داران خصوصی ثروتمندی که برای به دست آوردن یک جلد کتاب حاضر بودند بخش مهمی از ثروت خود را بپردازند، تأثیر گذاشته و بدین‏صورت فرهنگ کتاب‏اندوزی در جامعه سطح متوسط به بالای چین از هر قشر و گروهی نهادینه گردید و مجموعه کتب با ارزش قدیمی موجود در کتابخانه‏های مهم امروزین چین و جهان که به عنوان ذخایر تمدن و فرهنگ چین به‏شمار می‏آید، بخشی از همان مجموعه‏های شخصی، درباری و معابدی علاقه‏مندان به جمع‏آوری کتاب در چین باستان است، که بخش عظیم‏تر آن براثر جنگها و آتش‏سوزی‏ها و بلایای طبیعی و کینه و عداوت‏های قومی و قبیله‏ای و شخصی از بین رفته است.

ایجاد کتابخانه‏های سنتی و یا «برج کتاب» در چین

در کنار فرهنگ جمع‏آوری و نگهداری کتاب، کم‏کم سیستم‏ها و شبکه‏های خاص نسخه‏برداری، توزیع، خرید و فروش، شناسایی کتب معتبر و از همه مهمتر حفاظت از این کتاب‏ها نیز، شکل گرفته و توسعه یافت. تأسیس کتابخانه‏های شخصی، یا برج‏های کتاب که برای مدت 2500سال از دوران پیش از حکمرانی سلسله چین ز Qinس تا اواخیر قرن نوزدهم ادامه یافت نیز در همین راستا بوده است. در طول تاریخ، این کتابخانه‏ها در واقع صرفاً محل جمع‏آوری کتاب بوده و هدف از احداث برج‏های کتاب، ایجاد محلی برای محافظت از آنان و احیاناً استفاده صاحب کتابخانه، یا افراد مورد تأیید وی بوده است نه ارایه خدمات کتابداری به علاقه‏مندان به مطالعه و افراد عادی و معمولی. به همین سبب، تقریباً در تمامی برج‏های کتاب، قوانین و مقررات سختی به اجراء گذاشته می‏شد و از ورود افراد متفرقه و غیرمجاز و زنان عموماً به کتابخانه‏ها ممانعت به عمل می‏آمد و امانت بردن کتاب نیز ممنوع بود. در این کتابخانه‏ها مقرر بود که کتب موجود پس از مرگ صاحب اصلی، نباید بین وراث تقسیم شود و حتی نسخه‏هایی از آن به خارج از کتابخانه منتقل شود و تنها افراد مجاز آن‏هم در ساعاتی معین و در داخل همان برج‏ها می‏توانستند از ذخایر موجود در آن استفاده کنند. حتی گفته می‏شود دختری که بسیار علاقه‏مند به مطالعه کتاب بود و نمی‏توانست از کتاب‏های موجود در برج کتاب استفاده کند برای رسیدن به مقصود و دسترسی به کتاب با پسر صاحب کتابخانه ازدواج کرد ولی درعین حال تا آخر عمر نتوانست به کتابخانه برود و از آن استفاده کند. مقررات مربوط به برج‏های کتاب، به سختی اجراء می‏شد و تخطی‏کنندگان از مقررات، در ملأ عام و به سختی مجازات می‏شدند. این مقررات هم‏اکنون نیز در کتابخانه‏ای که قدمت 400ساله دارد به‏نام برج کتاب «فان‏جین» در شهر نینگبو، اجراء می‏گردد و برخی از این برج‏ها به واسطه داشتن کتاب‏های نفیس و متنوع و اجرای سخت مقررات، از شهرت زیادی برخوردارند.

بررسی‏های صورت گرفته درخصوص توسعه فرهنگ گردآوری کتاب و نگهداری آنان در برج‏های مخصوص و به دور از دسترس بیگانگان و علاقه‏مندان به مطالعه‏ای که اجازه ورود بدانها را نداشتند، نه تنها چگونگی و وضعیت سیستم جمع‏آوری کتاب در دوران باستان چین را مشخص می‏کند، بلکه نشانگر تاریخ تحولات و فراز و نشیب‏های فرهنگ کتابت و کتابداری و نقش این پدیده در شکل‏گیری فرهنگ مکتوب چین و علاقه و جدیت برخی از افراد در نگهداری و حفاظت از آثار مکتوب است و در حقیقت، چین میراث فرهنگ مکتوب خود را مدیون مجموعه‏داران دولتی و غیردولتی کتاب و صاحبان برج‏های کتاب می‏داند و پدیده برج کتاب، آیینه تمام‏نمای فرهنگ مکتوب و جمع‏آوری کتاب و بنیان‏های اولیه تشکیل کتابخانه‏های عمومی امروزین این کشور به حساب می‏آیند که سنت جمع‏آوری کتاب را نسل به نسل تا به نسل امروز چین انتقال داده‏اند.

کار گردآوری کتاب بویژه برای مجموعه‏داران خصوصی کتاب هیچوقت سهل و آسان نبوده است، بلکه برخی اوقات با خطرات جدی جانی و مالی روبرو می‏شدند ولی درعین حال به دلیل علاقه شخصی و رویکرد اجتماعی همه این خطرات را به جان خریده و با عشق و علاقه عمیق به این فعالیت‏ها ادامه می‏دادند، و جمع‏آوری کتاب برای آنان فراتر از یک عادت و علاقه شخصی بود.

از این‏رو وقتی «خوانگ جونگشی» یکی از اندیشمندان تاریخی چین وارد یکی از مراکز قدیمی نگهداری کتاب به نام «برج تیان یی» شد، گفت:«خواندن کتاب‏های این مجموعه آسان نیست،ولی گردآوری و نگهداری آنان به مراتب مشکل‏تر بوده است.

به همین سبب، بسیاری از مجموعه داران و صاحبان برج‏های کتاب برای جمع‏آوری برخی از نسخه‏های قدیمی کتاب‏های با ارزش بعضاً تمام دارایی و ثروت خود را از دست می‏دادند و در صورت نداشتن پول کافی به تهیه کپی یا نسخه بدل آن مبادرت می‏ورزیدند. از این جهت به تدریج گاهی شیوه افراطی جمع‏آوری کتاب را پیش گرفته و به هر قیمتی که بود می‏خواستند نسخه مورد نظر را به دست آورند و حتی بعضی اوقات برای تحقق خواسته خود، مرتکب جرم و جنایات و دزدی و غارت می‏شدند.

گرچه این افراط کاری‏ها در برخی از موارد موجب از بین رفتن تمامی آثار جمع‏آوری شده، می‏گردید، و یا آثار به دست نااهلان می‏افتاد ولی این مشکلات هرگز از شدت علاقه و تلاش مجموعه‏داران که تا حد پرستش به این امر مبادرت می‏ورزیدند، نمی‏کاست.

صدور فرمان کتابسوزی

اولین امپراطور سلسله چین " Qinس زمانی که به قدرت رسید، برای پایان دادن به اختلافات فکری و سیاسی و قومی و ایجاد وحدت و یکپارچگی در سراسر چین، تنها راه چاره را ممنوعیت هرگونه فکر و اندیشه که به گذشته تعلق دارد،بویژه آنچه که مربوط به اندیشه‏های فکری و فرهنگی کنفوسیوس بود، دانست. لذا بنا به توصیه نخست وزیر خود به نام «لی سی» با صدور فرمان بربریت «کتاب‏ها را بسوزانید و طرفداران و تبلیغ کنندگان اندیشه‏های کنفوسیوس را دفن کنید» فاجعه عظیم فرهنگی به بار آمد که با سوزاندن کتاب‏های غیر قابل شمار و انهدام و به آتش کشیدن محل‏های نگهداری کتاب و برج‏های کتاب، خسارت غیرقابل جبرانی برمیراث مکتوب چین و گنجینه فرهنگی این کشور و ضررهای غیرقابل احصایی برگنجینه داران و صاحبان مجموعه‏های کتاب وارد آمده و در این حرکت ضد بشری، بسیاری از کتاب‏های ارزشمند و گرانبهای چین در آتش کینه و نفرت حکام وقت سوخت. دراین دوران، بسیاری از مجموعه داران برای حفاظت از کتاب‏ها آنها را درکوهها، و یا دربین شکاف دیوار منازل، یا مناطق دور افتاده پنهان و دفن کردند که پس از مدتی، بسیاری از این آثار در اثر رطوبت و عوارض طبیعی از بین رفت. درهمین گیر و دار نسل نهم از فرزندان کنفوسیوس، تعدادی از آثار متعلق به وی را از جمله «قطعات ادبی»، «کتاب تاریخ» و ... را در دیوار خانه محل سکونت کنفوسیوس پنهان کردند و این مجموعه تا دوران حاکمیت سلسله «هان» در آنجا پنهان نگهداشته شد، تا این که مجدداً کشف و مورد استفاده قرارگرفت.

احیای مجدد روندگردآوری کتاب

در دوران حکمرانی سلسله تانگ، با توجه به رشد اقتصادی و ثبات اجتماعی موجود، تلاش برای جمع‏آوری کتاب و ایجاد برج‏های نگهداری آثار مکتوب افزایش یافت وسیستم طبقه‏بندی کتاب‏ها براساس موضوعات تاریخی، فلسفی و ادبیات شکل گرفت. در دوران ایجاد موءسسات مختلف نگهداری کتاب درسطوح دولت‏های محلی نیز توسعه یافت و فهرست برداری و ثبت کتاب‏های موجود به عنوان اموال دولتی آغاز گردید.

همزمان با تلاش‏های مقامات دربار و حکومت‏های منطقه‏ای برای جمع‏آوری و نگهداری کتاب، معابد و صومعه‏های بودایی و تائویی نیز به جمع‏آوری و حفاظت از کتاب‏ها مذهبی که بیشتر از سوی هانک‏ها و راهبان بزرگ در مورد این آئین‏ها نگاشته می‏شد روی آوردند و از این طریق، انحصار جمع‏آوری کتاب توسط درباریان شکسته شد و معابد نیز، قدم‏های بزرگی در ایجاد کتابخانه‏های مذهبی، آن‏هم فقط جهت استفاده هانک‏های بزرگ داشتند. با توجه به شیوع مکاتب مختلف فلسفی و نظری دراین دوران، براساس فلسفه «بگذار صد گل شکفته شود» که درحقیقت، همان آزادی فکر و اندیشه است و ایجاد مدارس و مراکز مختلف آموزشی متعدد که هر کدام وابسته به یک مکتب خاص فلسفی بود. ایجاد کتابخانه در کنار این مدارس نیز، امر رایجی گردید. و بدین شکل، گروه سومی نیز به امر جمع آوری و نگهداری کتاب اهتمام ورزیده و فرهنگ علاقمندی به کتاب را به سطوح متوسط جامعه کشاندند که به عنوان نمونه می‏توان از مدرسه‏های «آهوی سفید» و «یوئه‏لو» اشاره کرد که با جدیت تمام اقدام به جمع‏آوری کتاب و تاسیس کتابخانه نمودند و همچنین مکاتبی از قبیل «یوشان» که در استان جه جیانگ واقع شده و از شهرت زیادی برخوردار بود نیز به امر جمع‏آوری کتاب پرداخت.

با گسترش فرهنگ اجتماعی و با سواد شدن تعداد بیشتری از مردم، رفته رفته عادت و علاقه به جمع‏آوری کتاب توسط مجموعه داران خصوصی نیز رایج و افراد با سواد پولدار بخش خصوصی به جهت تفنن، یا تظاهر و بعضاً نیز برای مطالعه شخصی و خانوادگی خود، اقدام به جمع‏آوری کتاب نموده و از این طریق پایه چهارم اجتماعی فرهنگ گردآوری کتاب شگل گرفت و مجموعه‏داران خصوصی نیز به عنوان رقیب دولت و معابد و مدارس وارد بازار جمع‏آوری کتاب شده و فرهنگ آثار مکتوب، رونق بیشتری گرفت.

با عنایت به مطالب فوق، می‏توان چنین نتیجه گرفت که اولین تلاش‏های اصولی برای جمع‏آوری و نگهداری کتاب و ایجاد مکان‏های مناسب برای حفاظت از آنان، ابتدا در دوران حکمرانی سلسله «چین» توسط مقامات دولتی و درباری صورت گرفت و به تدریج به معابد و صومعه‏های بودایی و تائویی راه یافت و سپس در دوران سلسله‏های «هان» «وی» «چین» و نیز به دلیل پیدایش و رواج آموزش‏های فردی و فلسفی به مکاتب و مدارس آموزشی راه پیدا کرد و درنهایت با ورود مجموعه‏داران خصوصی به این عرصه فرهنگ جمع‏آوری کتاب به اوج شکوفایی خود رسید و این روند تا رسیدن به این مقطع، فراز و نشیب‏های فراوانی را پشت سرگذاشت و سختی‏ها و مشقت‏های فراوانی را تحمل کرد.

گفته می‏شود که «می جی»؛ اندیشمند برجسته چینی دوران سلسله‏های «هم ستیز» همیشه در سفرهای خود،چندین صندوق کتاب برای مطالعه و یاد دادن به دیگران با خود حمل می‏کرده است که بیانگر اهتمام بیش از حد نخبگان جامعه چین به امر کتاب، آموزش و مطالعه است.

فرایند فرهنگ گردآوری کتاب در دوران حاکمیت سلسله‏های «یوان»، «مینگ» و «چینگ» با توجه به گرایش عموم مردم و حمایت امپراطوران وقت و تنوع وگستردگی مکاتب فکری و اندیشه‏های فلسفی از ابداعات خود و تجربیات گروههای دیگر، روز به روز سیستم جمع‏آوری، نگهداری، حفاظت و استفاده از گنجینه‏های پر ارزش جهانی کتاب افزوده و آن را شکوفاتر ساختند و درعین حال، مقررات سخت و پیچیده استفاده از آنان از جمله ممنوعیت استفاده افراد متفرقه و زنان را همچنان تا همین اواخر حفظ کردند و تدوین مجموعه‏های بزرگ تاریخی، فلسفی، ادبی، هنری، مذهبی و دایرة‏المعارف‏های بزرگی همچون «یونگلی» و تأسیس برج بزرگ کتاب «ون‏یوان» که از لحاظ کمی و کیفی در سطح بسیار بالایی قرارداشت، محصول و دستاوردهای بزرگ همین دوران محسوب می‏شوند. منطقه جنوب و جنوب شرقی چین به عنوان ثروتمندترین مناطق این کشور که از طریق دریا و بنادر مختلف با جهان خارج نیز در ارتباط بودند، در زمینه جمع‏آوری کتاب و ایجاد برج‏های بزرگ نگهداری آثار مکتوب، پیشتاز سایر مناطق به شمار می‏آیند و براساس اسناد تاریخی، تنها در شهر جنوبی و بندری «نینگبو» در استان جه‏جیانگ بیش از یکصد باب کتابخانه دولتی و خصوصی فعال بود که هنوز هم برخی از آنان به فعالیت خود ادامه می‏دهند.

-قلم سیاه فهرستی از پانزده کتابخانه قدیمی چین که همچنان به فعالیت خود ادامه می‏دهند.


.: Weblog Themes By Pichak :.





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
فال حافظقالب وبلاگقالب وبلاگگالری عکسفاگالری عکس آلامتو