فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

درآمدی بر فهرست نویسی نسخ خطی (6) - نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ یکشنبه ۳٠ فروردین ۱۳۸۸ توسط نمایه

درآمدی بر فهرست نویسی نسخ خطی (بخش ششم و  پایانی)

دکتر محمود یزدی مطلق ( فاضل )

 

وقف کتاب

یکی از کارهای بسیار خوبی که عده­ای از خیرخواهان به خاطر رضای پروردگار به­جا می­آورند ، وقف کتاب است که علاوه بر اجر معنوی و ثواب اخروی ، نام نیکی است که بعد از مرگشان از خود به جای گذاشته و یاد آنها در تاریخ برای همیشه می­­ماند و کتابها نیز از خطر زوال و نابودی مصون و محفوظ است . در تاریخ وقف کتاب نمونه­هایی بسیار دارد که از آن جمله موارد زیر را می­توان یاد کرد : اباالمجد بن ابی الحکم طبیب ، از پزشکان معروف سدۀ 6 ه است که در بیمارستان بزرگی که نورالدین محمود بن زنگی در دمشق ساخته بود ، کار می­کرد . او هر روز سه ساعت در ایوان بزرگ و مفروش این بیمارستان می­نشست و کتب و منابع مربوطه را بر دانشجویان پزشکی می­خواند و توضیحاتی می­داد . همۀ کتابهای پزشکی این بیمارستان را نور­الدین زنگی وقف کرده بود (62)مهذب بن دخوار طبیب ( متوفی 628خ ) کتابها و منزلش را وقف پزشکان کرده بود . (63)محمد بن ابی نصر حمیدی اندلسی ( متوفی 488 ه ) تمام کتابهایش را وقف کرد و مردم بهره بسیاری از آنها بردند (64)

ابن جوزی در شرح حال ابی­الحسن منتخب بن عبد الله دوامی مستظهری ( متوفی 509 ه ) آورده که او کتابهایی بر محدثین وقف کرد که از آن جمله مسند احمد بن حنبل بوده است . حسن بن ابراهیم مالقی نحوی ( متوفی بعد از 520 هجری ) در نیشابور کتابهای خود را بر اهل علم وقف کرد (65)عبد الله بن احمد بن حمدویه بزاز از مردم مرو ( متوفی 539 ه ) از مرو به غزنه سفر می­کند و مدتی در آن جا می­­ماند و کتابهای زیادی خریداری می­کند . پس از چندی به مرو بر­ می­گردد از مال شخصی خود کتابخانه­ای جهت محدثین و طلاب علم الحدیث می سازد و تمام کتابهایش را وقف آن کتابخانه می­کند (66)علی بن عساکر بطایحی مقری ( متوفی 572 ه ق ) نیز کتابهایش را وقف کرده است (67)

وقف کتاب بحثی طولانی دارد که در خور این گفتار نیست ، چون در هر دوره و عصری ، در شهرهای مختلف این گونه افراد فرهنگ دوست بوده­اند و هستند ، و ما در حال حاضر نمونه های بسیاری در ایران می­بینیم . مثلاً ملامحمد باقر سبزواری از علمای برجستۀ خراسان ( متوفی 1090ه ق .) کتابهای خود را وقف طلاب مدرسۀ باقریه در مشهد مقدس کرده است که دارای نسخه­های نفیس و اررزنده ای می­باشد .

ملا محمد امین استر آبادی ( متوفی 1053 ه ) کتابهایش را وقف کرده است .

علامه مجلسی ، محمد­باقر بن محمد­تقی ( متوفی به سل 1111ه )، فاضل خانم و شوکة الملک ملکی ، مرحوم سرابی ، مرحوم حاج سید سعید و بسیاری دیگر از نیکوکاران هستند که در مشهد مقدس کتابهای خود را وقف کرده­اند . مرحوم صاحب ذریعه صورتی از کتابهای مربوطه را آورده است .

کتاب سوزی

شاید بتوان گفت که یکی از زشت­ترین آفاتی که دامنگیر عالم کتاب گردیده ، کتاب سوری است . چون در طول تاریخ هولناکتر و زیانبارتر از این فاجعه نداشتیم . زیرا در یک لحظه ، هزاران کتاب نفیس و ارزنده نابود شده است . تنها چیزی که می­تواند شعله­های آتش را شعله­ورتر سازد ، جهالت ، گمراهی ، تعصبات جاهلانه و بی توجهی مردم به کتاب است .

اگر بخواهیم آنچه را که در این باب آمده است ، بیان داریم ، سخن به درازا می­کشد و ما را از مطلوب خود باز می­­دارد . مضافاً که از توان این ناچیز خارج است . لذا برای نمونه به ذکر اندکی از بسیار و قطره­ای از دریا و مشتی از خروار اکتفا می­کنیم .

ابن جوزی خیبر می دهد که در سال 595 هجری در جامع اصفهان آتش سوزی پدید آمد و حدود 500 قرآن نفیس در این آتش سوزی سوخت و از میان قرآن به خط ابی ابن کعب بود . (68)

کتابخانۀ دارالعلم بغداد نیز همین سرنوشت را داشته است . این کتابخانه در سال 383ه توسط ابو نصر شاپور بن اردشیر وزیر صمصام الدوله و بهاء ­الدوله دیلمی تأسیس گردید . مردی که سیاستمدار و ادیب بود و از این روی تاریخ نام او را جاوید ساخت . ابوالنصر در سال 393ه خانه­ای را در بهترین محلات کرخ بغداد خریداری کرد و تعمیر و باز سازیش نمود و نامش را « دار­العلم » نهاد و وقف دانشمندان و دانش­دوستان نمود ، و کتابهای زیادی که گرد ­آورده و خریداری کرده بود و به دارالعلم منتقل کرد ، و فهرستی برای کتابها تنظیم نمود . این کتابخانه شامل ده هزار و چهارصد جلد کتاب نفیس بود که از آن جمله تعداد 100 نسخه قرآن کریم به خط بنی­­مقله بود . این کتابخانه محل تردد علماء و محققین و ادبا بود . از جمله شاعر فیلسوف ابوالعلاء معری ( متوفی 449 ه ) و دیگران به آن ­جا رفت و . آمد می­کردند . جبرائیل بن عبید ­الله بن یختیشوع ( متوفی 369 ه ) کتاب کناشه در طب را در 5 مجلد نگاشت و نسخه­ای از آن را وقف دارالعلم بغداد کرد .

ابواحمد عید­السلام بن حسین بصری لغوی ( متوفی 405 ه ) که از دوستان بسیار نزدیک ابوالعلماء معری بود ، ریاست این کتابخانه را بله عهده داشت . ابو منصور محمد بن علی کاتب ( متوفی 218ه ) کتابدار دارالعلم بود . ولی متأسفانه بیش از هفتاد سال از تأسیس آن کتابخانه نگذشته بود که بعد از تسلط سلاجقه بر بغداد در سال 251 ه طعمه آتش شد (69)

تصویر و‌تزیین نسخه­های خطی

یکی از ظریفترین و زیباترین موضوعاتی که پیرامون نسخه­های خطی نفیس خطی بحث می­شود ، آرایش و تصویر آنهاست ، که با قلم توانای نوابغی از نگارگران پدید آمده است و این خود بیانگر تاریخ و تطور این هنر بر­جسته در اسلام می­باشد . هنرمندان چیره­دستی که آثار ارزشمند خود را برروی سفالها ، چوبها ، پارچ­ها ، مس ، آهن ، دیوار و بالاخره برروی کتابهای خطی پدید آورده­اند و آن آثار دست به دست گشته و برخی از آنها به عللی نابود و اندکی از آنها به ما رسیده است که در کتابخانه­ها و موزه­ها محفوظ می­‌باشند .

چون موضوع بحث ما در این بخش تصویر و تزیین کتابهای خطی می­باشند ، لذا به مقداری که مناسب باشد در این باره سخن خواهیم گفت . اندکی از مردم به نقاشی توجه دارند و از آن لذت می­برند . ولی اغلب نسبت به این هنر ارزنده بی اعتنا می­باشند و متشرعه هم در ذهن خود تصویری زشت از آن دارند و نقاشی را از گناهان بزرگ می­دانند که اسلام آن را نهی کرده است ، و دیگران را از آن منع می­کنند . چون در برخی از روایات از آن نهی شده است . علت نهی روایات از نقاشی آن است که در صدر اسلام ، اذهان مردم هنوز از بت­پرستی خالی نشده بود . لذا بیم آن می­رفت که صورتگری باز آنها را به بت­پرستی بکشاند . بدین جهت از آن نهی شده است .

در قرن اوائل هجری صورتگری شروع به فعالیت کرد و تدریجاً اذهان مردم به آن خو گرفت و رشد یافت و نوابغی در این هنر پدید آمدند و این هنر را به اوج اعتلای خود رساندند و بنیانگذار سبکهای جدیدی شدند . به­طوری که بسیاری از مورخین بر این باور هستند که صنعت نقاشی در اسلام ، پایه و اساس این هنر در ایتالیا بوده است . چنان که اشاره شد نقاشی اسلامی ، بسیار گسترده و دارای بحث مفصلی می­باشند و ما پیرامون تصویر کتابهای خطی و تزیین آرایش آنها بحث می­کنیم و آن را در باب خلاصه می­کنیم :

1 - عکسها و تصاویر پزشکی

گرچه این امر در روزگاران گذشته معمول بوده است ؛ لکن آنچه به ما رسیده ، اندک می­باشد . برخی از این نسخه­ها ، شکل گیاهان دارویی را ترسیم کرده­اند و دسته ­ای دیگر اعضاء داخلی بدن و عروق و اعصاب را تشریح کرده­اند و یا عضوی را تشریح و صورت آن را ساخته­اند و جمله­ای از آنها صورت ابراز و آلات جراحی را کشیده­اند و بعضی هم دستگاههای شیمیایی­گری را نقاشی نموده­اند و بالاخره گروهی طرز ساختن داروها و جوشاندن آنها و ... را به تصویر کشیده­­اند . در کتابخانه مبارکه رضوی از این نمونه­­ها باید متعدد باشد که چه خوب است مقاله­ای تحقیقی در این زمینه نگاشته شود و به طور دقیق هر یک از این کتابها با تصاویرش معرفی گردد .

در کتابخانه دانشکده الهیات مشهد کتاب التشریح بالتصویر به فارسی از قرن 9 هجری و کتاب تشریح البلدان به فارسی باز مانده از سده 12ه ق . موجود است 3 نمونه از این کتابها را ادوارد براون در کتاب تاریخ طب اسلامی نشان داده است .

نسخه­ای کهن از کتاب « تشریح العین » تألیف حنین بن اسحاق ، ( تاریخ 592 ه ق . ) در مجموعه نفیسی در ترکیه ( کتابخانۀ تیمور ) موجود است .

نقشه­های جغرافیایی

که شامل نقشه­ها ، پیمایش زمین ، خطوط مرزبندی کشورها ، تصویر شهرها و اقالیم می­شود . تاریخ پیدایش نقشه­کشی را از اوائل قرن 3 هجری می­دانند که ابوعبد الله محمدبن موسی الخوارزمی معاصر مأمون عباسی ( متوفی 218 ه ق . ) و دستیارانش که بالغ بر90 نفر می­شدند ، به دستور مأمون نقشۀ آسمان و زمین را ترسیم کردند . اینان نیز موفق به اندازه‌گیری پیرامون زمین شدند . پس از او ابوزید احمد بن سهل بلخی ( متوفی 332ه ق .) کتابی در جغرافیا نوشت به نام صور التعالیم السبعه که از قدیمی‌ترین صورتهای جغرافیایی پس از خوارزمی می­باشد . نسخۀ خطی این کتاب به شماره / 199 جغرافیا در دارالکتب مصر موجود است و یاقوت در سال 607 ه ق . نسخه ­ای از آن در اختیار داشته است .

ابن خرداد که از اخلاف یک نفر زردشتی بوده است ، در سالهای 230 تا 234ه ق . کتاب المسالک و الممالک را نوشت و در سال 340 اصطخری کتاب الاقالیم را‌تألیف کرد و هر ناحیه فصل و هر فصل نقشه رنگین مخصوص به خود دارد .

سفرنامه­ها

جهانگردان مسلمان نیز برخی از دیدارهای مهم خود را به تصویر کشیده­اند ؛ مانند کتاب نخبة الدهر دمشقی که در آن اشکال برخی از ماههای عجیب و غریب و دستگاههای عطر­گیری ، کره زمین ، ساختمانهای مهم چین و آسیابهای بادی سیستان و غیره را کشیده است . لیکن این کتاب که در پاریس چاپ شده است ، قابل اعتماد نیست . دیگر زاد الزائرین ، که سفرنامۀ حج است از مشهد مقدس ، که تمام اماکن مذهبی را با طرز با شکوهی نقاشی کرده است و ... نسخۀ خطی ان در کتابخانه دانشکدۀ الهیات مشهد موجود می­­باشد .

4 - تصاویر میدانهای جنگ

اعم از جنگهای مذهبی یا ملی ، مانند شاهنامه­های مصور و فتحنامه­ها و ... که در آنها نوع آرایش صفوف ، اسامی و اعداد سپاه ، انواع وسائل و مرکبهای جنگی ، ابراز­های دفاعی ، دژهای دفاعی ، سنگرها ، منجنیق­ها ، و ... را به ما نشان می­دهد .

5 - تصاویر هندسی و مکانیکی

تصاویر مکانیکی در کتابهای زیر به چشم می­خورد : میزان الحکمه خازنی ( قرن 5 ه ) که نمونه­هایی از ترازو را نشان می­دهد . کتاب الساعات و العمل بها تألیف رضوان بن محمد خراسانی که تصویر ساعت خورشیدی بزرگی را به ما نشان می­دهد . کتاب الحیل الجامع بین العالم و العمل نوشته لابی العزیز اسماعیل رزاز جزری ( تألیف سال 602ه ) که ساعتهای آبی و ظرفهای آن مانند طشت ، ابریق حوضها ، و فواره­ها و اسبابهای بالابرنده آب را به تصویر کشیده است .

6 - کتابهای ادبی و تاریخی

کتابهای ادبی و تاریخی مانند کلیله و دمنه و الف لیل و لیله و الاغانی ، کتابهای موسیقی و نغمات ، و نیز کتابهای که در زمینه جفر نوشته شده است ، دارای تصویر هستند . نسخه­هایی از این نوع کتابها همراه با تصاویر بسیار زیبا در کتابخانه عالم موجودند .

7 - کتابهایی که دارای تصاویر علمی هستند

از جمله کتابهایی که حاوی صورتهای علمی هستند ، عبارتند از : عجایب المخلوقات قزوینی و حیاة الحیوان دمیری که هر دو چاپ شده­اند و نسخه­های مصور آنها در کتابخانه جهان موجود است . کتاب صور الکواکب صوری ، کتاب نهایة الادراک در علم هیأت و دائرة المعارفها نیز برخوردار از تصاویر علمی هستند  .


فهرست منابع

احسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم ، تألیف مقدسی ، شمس الدین محمد بن احمد ، لیدن ، 1885 میلادی .

الأنساب ، سمعانی ، عبد الکریم بن محمد ، لیدن ، چاپ مرجلیوس ، 1912م .

بغیة الوعاه فی طبقات اللغویین و النحاة ، جلال­الدین سیوطی ، مصر ، مطبعة السعاده ، 1326ه .

البلدان ، تألیف یعقوبی ، احمد بن أبی یعقوب ، لیدن ، 1892م .

تاریخ بغداد أو مدینة السلام ، تألیف خطیب بغدادی ، احمد بن علی . قاهره ، 1349 ه

تاریخ فخری = الفخری . تألیف فخر­الدین محمد بن طباطبا ، به کوشش اهلوارت ، آلمان ، 1860 .

تذکرة السامع و المتکلم فی ادب العالم و المتعلم ، تألیف ابن جماعه ، محمد بن ابراهیم ، تحقیق سید محمد هاشم ندوی ، حیدر آباد ، 1353ه .

ترتیب القاموس المحیط علی طریقة المصباح المنیر و اساس البلاغه ، از طاهر احمد زاوی ، / القاهره / عیسی بابی الحلبی ، 1973م .

الحضارة الاسلامیة فی القرن الرابع الهجری ، تألیف آدم متز ، تعریب محمد عبد الهادی ابوریده .

الحوادث الجامعة و التجارب النافعة فی المائة السابعة ، تألیف ابن فوطی ، عبد ارزاق بن احمد ، بغداد ، 1351ه

خط شام ، تألیف محمد بن عبد الرزاق محمد کرد علی ، دمشق ، 1346ه .

خطط مقریزی = المواعظ و الاعتبار ذکر الخطط و الآثار ، تألیف احمد بن علی مقریزی ، قاهره ، نیل ، 1324ه  496


صبح الأعشی ، تألیف احمد بن علی قلقشندی ، قاهره ، 1340ه

الصلة فی تاریخ أئمة الأندلس ، تألیف ، ابن بشکوال ، خلف بن عبد الملک ، مادرید ، 1883م .

صلة تاریخ الطبری ، تألیف قرطبی ، عریب بن سعد کاتب ، ( ضمیمه تاریخ طبری ) مصر ، 1327ه .

العبر و دیوان المبتدا و الخبر فی ایام العرب = تاریخ ابن خلدون ، تألیف عبد­الرحمن بن محمد ، بولاق ، 1284ه .

عیون الأنباء فی طبقات الأطباء ، تألیف ابن أبی اصیبعه ، احمد بن قاسم ، بیروت ، 1965ه .

فرهنگ فارسی ، تألیف دکتر محمد معین ، تهران امیر کبیر ، 1353ش .

فرهنگ نظام ، تألیف سید محمد علی داعی الاسلام ، تهران ، دانش ، 1364ش .

الفهرست ، تألیف ابن ندیم ، محمد بن اسحق ، لیبزیک ، 1871م و چاپ قاهره 1992م .

فوات الوفیات ، تألیف ابن أثیر جزری ، علی بن محمد ، بیروت ، 1358ه .

الکامل فی التاریخ ، تألیف ابن أثیر جزری ، علی بن محمد ، بیروت ، 1385 ه .

مجلة المشرق ، ( مقاله استاد حبیب زیات ) بیروت ، جلد 41 ، سال 1947م .

المدخل = مدخل الشرع الشریف علی المذاهب الاربعة ، تألیف ابن حاج فاسی ، محمد بن محمد ، مصر ، 1320ه .

معجم الادباء = ارشاد الأریب ، تألیف یاقوت حموی ، یاقوت بن عبد الله ، چاپ مرجلیوس / 1909 - 1916م /

مفتاح السعاده و مصباح السیاده ، تألیف طاش کبری­زاده ، احمد بن مصطفی ، حیدر آباد کن ، 1329ه .

مقدمه ابن خلدون ، تألیف عبد الرحمن بن محمد ، بولاق ، 1274ه  497


مناقب بغداد ، تألیف ابن جوزی ، عبد­الرحمن بن علی ، بغداد ، 1324ه ، چاپ محمد بهجة اثری .

المنتظم ، تألیف ابن جوزی ، عبدالرحمن بن علی ، حیدرآباد کن ، 1358ه .

النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و قاهره ، تألیف ابن تغری بردی ، یوسف بن سیف­الدین ، دارالکتب مصر ، 1358ه .

وفیات الأعیان ، تألیف ابن خلکّان ، احمد بن محمد ، بولاق ، 1257ه .

یتیمة الدهر فی شعراء أهل العصر ، تألیف ثعالبی ، عبدالملک بن محمد ، قاهره ، صاوی  498


پانوشت ‏ ها :

1- .ترتیب ­القاموس، 3/ 530.اول صفحه

2- .فرهنگ نظام، 4/77.اول صفحه

3- .فرهنگ معین، ذیل ما دّ ه «فهرست نویس».اول صفحه

4- بحار­الانوار، ج 1.اول صفحه

5- الانساب، سمعانی، چاپ لیدن، 1912 م.، برگ 579 .اول صفحه

6- ترتیب القاموس، فیروز آبادی، ذیل مادّۀ مورد نظر.اول صفحه

7- الفهرست، 111.اول صفحه

8- عیون­الانباء، ص 260.اول صفحه

9- الفهرست، ص 158.اول صفحه

10- انساب سمعانی، 579.اول صفحه

11- همان کتاب، 580.اول صفحه

12- همان جا.اول صفحه

13- .معجم الادبا، 4/238.اول صفحه

14- .عیون الانباء، 568.اول صفحه

15- الأنساب، 580.اول صفحه

16- معجم الادباء، 18/205.اول صفحه

17- همان جا.اول صفحه

18- الانساب، 579.اول صفحه

19- همان جا، 580.اول صفحه

20- همان کتاب، 580.اول صفحه

21- همان جااول صفحه

22- وفیات الاعیان، 2/312.اول صفحه

23- الفهرست، 322.اول صفحه

24- اخبار الحکماء، 361.اول صفحه

25- معجم الادباء، 11/184.اول صفحه

26- همان کتاب، 17/226.اول صفحه

27- یتیمه الدهر، 4/510.اول صفحه

28- عیون الانباء، 550.اول صفحه

29- وفیات الاعیان، 1/442.اول صفحه

30- تاریخ بغداد، 3/121.اول صفحه

31- .المنتظم، 7/183.اول صفحه

32- معجم الادباء، 8/146، به نقل از تاریخ بغداد.اول صفحه

33- فوات الوفیات، 2/309.اول صفحه

34- همان کتاب، 1/81.اول صفحه

35- همان کتاب 2/319.اول صفحه

36- معجم الادباء، 20/34.اول صفحه

37- عیون الانباء، 2/236اول صفحه

38- خط مقریزی، 2/255 و 334 .اول صفحه

39- العبر (= تاریخ ابن خلدون ) 4/146.اول صفحه

40- .تذکره السامع، 163 -193.اول صفحه

41- المدخل، 4/79 – 92.اول صفحه

42- مقدمه ابن خلدون، 305 – 306اول صفحه

43- .مفتاح السعاده و مصباح السیاده، 2/231 – 232اول صفحه

44- .صبح الاعشی، قلقشندی، 2/430 – 477.اول صفحه

45- صبح الاعشی، 2/487 – 440.اول صفحه

46- الفهرست، 21.اول صفحه

47- صله تاریخ الطبری، حاشیه، ص، 90اول صفحه

48- الفهرست، 10.اول صفحه

49- مقدمه ابن خلدون، 792 – 791.اول صفحه

50- همان کتاب، 803.اول صفحه

51- مقدمه ابن خلدون، 841 – 844.اول صفحه

52- .الکامل فی التاریخ، 11/370.اول صفحه

53- .الحوادث الجامعه، 1/332.اول صفحه

54- .صله ابن بشکوال 1/304.اول صفحه

55- .البلدان، 2456اول صفحه

56- .مناقب بغدادی، 36اول صفحه

57- .تلخیص مجمع الالقاب، 254-255اول صفحه

58- .خطط مقریزی، 3/165-166اول صفحه

59- .المنتظم، 10/98اول صفحه

60- .معجم الادباء 11/194.اول صفحه

61- .همان کتاب ،7/216.اول صفحه

62- .تاریخ فخری، 2اول صفحه

63- .عیون الأنباء، 2/ 155.اول صفحه

64- .النجوم الزهراء 6/ 277اول صفحه

65- .الکامل، 10/173اول صفحه

66- .المنتظم،9/183.اول صفحه

67- .همان کتاب، 10/ 133.اول صفحه

68- .همان کتاب، 10/ 267.اول صفحه

69- .همان کتاب، 9/224.اول صفحه

70- .همان کتاب، 8/ 22، 246؛ الکامل، حوادث سال 383هاول صفحه

356


.: Weblog Themes By Pichak :.





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
فال حافظقالب وبلاگقالب وبلاگگالری عکسفاگالری عکس آلامتو