فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

درآمدی بر فهرست نویسی نسخ خطی (2) - نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ۱٤ اسفند ۱۳۸٧ توسط نمایه

درآمدی بر فهرست نویسی نسخ خطی (بخش دوم)

دکتر محمود یزدی مطلق ( فاضل )

نگاهی به تاریخچۀ فهرست نویسی

شاید قدیمی­ترین فهرست کتابخانه­ها ، فهرست کتابخانه آشور بانی پال در نینوا باشد و نخستین فهرست موضوعی که از آن خبر داریم ، فهرست کتابخانه اسکندریه در قرن سوم پیش از میلاد بوده است . در حوزۀ اسلامی فهرست ، در ابتدا به صورت سیاهه­ای از اسمی اشخاص بوده است که در جنگها شرکت کرده­اند ؛ مثلاً کسانی که در جنگ بدر یا خندق یا خیبر یا ... شرکت کرده­اند . گویا نخستین کسی که فهرستی از اسامی اشخاص تهیه کرده است ، عبد­الله بن ابی رافع کاتب حضرت علی - علیه­السلام - بوده است که در حدود سال چهلم هجری نام عده­ای از اصحاب حضرت رسول اکرم ( ص ) را که در رکاب حضرت امیر مؤمنان علی – علیه الاسلام - در بصره و صفین و نهروان جنگیده­اند ، گردآورده است و پس از او در سده­های دوم و سوم فهرست نویسانی پدید آمدند که به شرح احوال و آثار علمی افراد پرداختند و آثار علمای امامیه را گردآوری کردند ، که از آن جمله هستند : ابن جبله ، ابن فضال ، ابن محبوب ، و ... در قرن چهارم هجری ابن الغضائری ؛ ابو­الحسین احمد ابن حسین به عبید­الله ، دو کتاب دربارۀ مؤلفان شیعه نگاشت که حاوی مصنفّات و اصول بوده است ، که متأسفانه آن کتابها از بین رفته است و نیز فهرست ابن عبدون و غیره . محمد بن حسن ، شیخ طوسی ( متوفی 460 ه . ق ) از آنها خبر داده است و گوید :

« انی رایت جماعة من شیوخ طائفتنا من اصحاب الحدیث عملوا فهرس کتب اصحابنا و ما صنّفوه من التصانیف و رووه من الاصول ، ولم یکن مستوفاة و استوفاها ابوالحسین احمد ( ابن الغضائری ) علی مبلغ ما قدر علیه فی کتابین احد هما فی المصنفات والاخر فی­الاصول و اهلک الکتابان بعد موت المولف ...». یعنی : چون دیدم که گروهی از بزرگان شیعه و از مشایخ امامیه ، فهرست کتابهای امامیه را تدوین کرده­اند ، لکن هیچ یک از آنها ، مشتمل بر همه آثار مؤلفین شیعه تا آن تاریخ نبوده است ، و تنها به ذکر آن چه خود روایت کرده­اند و یا در کتابخانه خویش داشتند پرداخته­اند و کسی که فهرست نسبتاً جامه­ای گردآورد ابن الغضائری بوده است که دو کتاب در این زمینه تألیف کرد ، که متأسفانه هر دو کتاب نابود شده است . فهرست مهم دیگری که در این دوره پدید آمد ، فهرست ابن ندیم است که در سال 377 ه . ق ، تألیف شده است و این کتاب یکی از جامع­ترین فهرستها می­باشد ، که نام کامل آن الفهرست فی اخبار العلماء المصنفین من­القدما و المحدثین و اسماء کتبهم است . این کتاب ، شامل فهرست کتابهای تألیف شده تا زمان مؤلف در موضوعهای مختلف و کتابهای منقول از زبانهای یونانی و ایرانی و هندی به عربی است ؛ که خود یکی از اسناد فرهنگ و تمدن اسلامی است و آنچه درباره بعضی ادیان و مذاهب آورده از قبیل دین زردشت ، مزدک ، مانی ، صابئه و غیره از اسناد معتبر است . این کتاب تنها کتاب اسلامی است که در آن به تفصیل درباره قسمت مهمی از انواع خطوطی که در ایران پیش از اسلام به کار می­رفته بحث شده است و حتی شکل بعضی از آنها رسم گردیده است . قسمت مربوط به مانی این کتاب با ترجمه آلمانی و حواشی و تعلیقات فلوگل در 1868 میلادی در لیپزیک چاپ و منتشر شده است .  در نیمه اول قرن پنجم هجری قمری ، مهم­ترین فهرستهای موجود تا این تاریخ در شیعه پدید آمد . نخستین این فهرستها کتاب اختیار معرفه الرجال از شیخ طوسی ( متوفی 460 ه . ق ) است که گزیده و تهذیب کتاب معرفه الناقلین عن­الائمه الصادقین یا رجال کشی ، تألیف شیخ ابو عمر و محمد کشی ( متوفی نیمه قرن چهارم هجری ) می­باشد .

دیگری کتاب الفهرست یا فهرست شیخ طوسی است که قدیمی­ترین سند و فهرستی است در خصوص کتابهای شیعه که تا کنون برای ما باقی مانده است . این کتاب در میان اهل سنت نیز دارای شهرت و اعتبار خاصی می­باشد . در این فهرست بیش از نهصد تن از مؤلفین و بالغ بر دو هزار جلد کتاب تألیف شده تا آن دوره به ترتیب حروف الفبا بر اساس نام مؤلفین معرفی شده است .

سومین فهرست در این تاریخ ، فهرست نجاشی است تألیف ابو­العباس احمد بن علی نجاشی ( متوفی 450 ه . ق .) که پس از فهرست طوسی تألیف شده است .

در قرن ششم هجری کتاب معالم العلما فی فهرست کتب الشیعه و­اسماء المصنفین منهم قدیما و حدیثاً ، تألیف رشید­الدین ابو عبد­الله محمدبن علی­بن شهر آشوب مازندرانی ساروی ( متوفی 588 ه . ق ) ساخته شد .

این کتاب به عنوان تتمۀ کتاب الفهرست شیخ طوسی نوشته شده است و جمیعاً شامل 1021 مؤلف و آثارشان هست که از آن میان 143 تن از مؤلفینی که در فهرست طوسی از قلم افتاده است در این جا ذکر شده ، به غیر از شعرا که فصل آخر کتاب مخصوص ایشان است . این فهرست برای اولین بار در سال 1353 ه . ق . در تهران چاپ شد و سپس در سال 1381 ه . ق . با مقدمه­ای به قلم سید صادق بحر­العلوم در نجف به طبع رسیده است . در این چاپ تعداد 31 ترجمه با آثارشان بر آن افزوده شده است .

فهرست دیگری که در این دوره پدید آمد فهرست شیخ منتجب­الدین است به نام فهرست اسماء علماء الشیعه و مصنفیهم ، تألیف شیخ منتجب­الدین ابو­الحسن محمد­بن عبد­الله بن حسن ­بن ­حسین ­بن بابویه رازی ( متوفی حدود 610 ه . ق ). وی او را برای عز­الدین یحیی از سادات و رؤسای امامیه و نقیب قم و ری ( مقتول به سال 592 ه به دست تکش خوارزمشاهی ) بین سالهای 573 تا 592 ه تألیف نموده است . در این کتاب ، نام پانصد و چهل و چهار تن از علماء و مصنفین که از آن میان 43 تن غیر امامی هستند آمده و مصحح کتاب هم 9 تن دیگر بر آنها افزوده است . بنابراین تعداد کل صاحبان ترجمه در این فهرست به 553 نفر می­رسد . شیخ منتجب­الدین در این فهرست نام کسانی را که پس از شیخ طوسی یا معاصر او بوده­اند و ذکرشان در کتاب الفهرست طوسی نیامده است آورده و در واقع این کتاب ، ذیلی است بر فهرست شیخ طوسی که به خطا شهرت مؤلف ، بسیار مورد توجه و مراجعه و اطمینان علماء تاکنون بوده است . این کتاب برای اولین بار در آغاز مجلد بیست و پنجم بحار­الانوار به قطع رحلی و پس از آن در سال 1406 ه . ق . در بیروت به طبع رسیده است .

در قرن هفتم ه . ق . سید جمال­الدین ابوالفضائل احمد­بن موسی­­بن طاووس حسنی حلی ( متوفی 763 ه . ق .) فهرستی تألیف کرد به نام حل­الاشکال فی معرفه الرجال و درآن تمام آثار مؤلفین شیعه تا عصر خود گرد آورد . از این کتاب نسخه­ای به خط مؤلف نزد شهید ثانی ، زین­الدین بن علی­بن احمد شامی عاملی ( مقتول به سال 966 ه . ق .) بوده است ، چنان که در اجازه­ای که شهید ثانی به شیخ حسین­بن عبد­الصمد در سال 941 ه داده به این عمل اشاره کرده است . پس از آن ، این کتاب از طریق ارث نزد فرزند شهید ، یعنی شیخ حسن صاحب معالم ( متوفی 1011 ه . ق ) بوده است . و چون صاحب معالم این نسخه را در معرض نابودی دیده و نسخه دیگری هم از این کتاب به دست نیاورده است ، لذا کتاب التحریر الطاووسی را از روی آن ساخته است تا فهرست سید­بن طاووس محفوظ بماند . مرحوم علامه مجلسی ، محمد باقر­بن محمد تقی ( متوفی 1111 ه . ق ) در ذکر منابع کتاب بحار­الانوار (4)تصریح می­کند که کتاب حل­الاشکال را در اختیار داشته باشد . پس از مرحوم مجلسی دیگر از نسخه کتاب اطلاعی در دست نیست . مرحوم صاحب ذریعه گوید که من در فهرست نسخه­های خطی کتابخانۀ راجه سید محمد مهدی در ضلع فیض آباد هند کتابی دیدم به نام رجال ابن طاووس که اگر این کتاب همان کتاب حل­الاشکال تألیف احمدبن موسی­بن طاووس باشد ، خود یکی از گرانبهاترین گوهرهای فرهنگی جهان خواهد بود ؛ گرچه احتمال می­رود که این نسخه همان کتاب التحریر الطاوسی تألیف صاحب معالم باشد که نسخه­های متعددی از آن در دست هست . پس از سید جمال­الدین احمد­بن موسی­بن طاووس ، دو شاگردش از او پیروی کردند و به جمع­آوری آثار شیعه پرداختند . یکی از آنها علامه حلی ، حسن­بن یوسف­بن مطهر حلی ( متوفی 726ه . ق .) است که کتاب خلاصه ­الاقول فی معرفه ­الرجال را در سال 693 ه . ق . در دو بخش و یک خاتمه ساخته و در آن به احوال و آثار علمای شیعه پرداخته است و دیگری شیخ تقی­الدین حسن­بن داوود حلی ( متولد سال 647 ه . ق .) که رجال ا­بن داوود را در همین زمین نگاشته است . پس از این دو تن ، سید علی­بن عبد­الحمید نیلی ( متوفی 841 ه ق ) به همین شیوه کتابی نوشت و به دستور جلال­الدین ابن اعرج عمیدی ، علماء متأخر را بر آن افزود . سپس مرحوم شهید ثانی ( مقتول به سال 966 ه ق .) در آثار خود به گرد­آوری فهرست آثار شیعه پرداخت و بعد از او صاحب معالم کتاب التحریر الطاوسی را نگاشت و شیخ حر عاملی ، محمد­بن حسن ( متوفی 1104 ه ق .) کتاب امل­الامل را تألیف کرد پس از آن میرزا عبد­الله افندی اصفهانی در همین قرن کتاب ریاض­العلماء و حیاض­الفضلاء را در ده مجلد تحریر کرد و بالاخره کتاب هدیه­العارفین ، اسماء­المؤلفین و آثار المصنفین را اسماعیل پاشا بغدادی نوشت و خیر­الدین زرکلی الاعلام را در تراجم رجال و نساء مشهور جاهلیت و اسلام تألیف کرد و صاحب ذریعه کتاب مصفی­المقال فی تراجم مصنفی­الرجال و نیز کتاب طبقات­ اعلام الشیعه در حدود 15 جلد تألیف کرد و میرزا محمد باقر خوانساری ( متوفی1313 ه ق .) کتاب روضات الجنات فی­الاحوال العلماء و السادات را در هشت مجلد تألیف کرد و علامه محمد علی مدرس ( متوفی 1373 ه ق .) کتاب ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه و اللقب را در هشت جلد نگاشت و مرحوم سید حسن صدر برای کتاب امل­الامل شیخ حر عاملی ، تکلمه­ای ساخت و شیخ عبد­النبی قزوینی تتمیم امل­الامل را نوشت و خان بابا مشار مؤلفین کتب چاپی را در شش جلد و سید محسن امین ( متوفی1371 ه . ق . ) کتاب اعیان الشیعه را در یازده جلد بزرگ نوشت . چنان که گفتیم همۀ این کتابها به شیوه الفبایی و بر حسب نام مؤلفین تنظیم شده است و جز اینها کتابهای دیگری نیز هست که ذکر آنها در این مختصر نگنجد .

 


.: Weblog Themes By Pichak :.





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
فال حافظقالب وبلاگقالب وبلاگگالری عکسفاگالری عکس آلامتو