فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

فهرست نویسی نسخ خطی(1) - نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ٧ اسفند ۱۳۸٧ توسط نمایه

درآمدی بر فهرست نویسی نسخ خطی (بخش نخست)

دکتر محمود یزدی مطلق ( فاضل )

دانشکده الهیات ، دانشگاه فردوسی مشهد

 نشریه دانشکدۀ الهیات مشهد ـ شمارۀ 41 و 42 ، پائیز و زمستان 1377

چکیده

در این گفتار از أهم وظائف فهرست­نویسی و انواع فهرست­نویسی و روش تنظیم فهرست بحث شده است . و نیز به تاریخچه فهرست­نویسی از آغاز تا به امروز اشاره گردیده است و از وَرّاق و وِراقه ، لوازم تحریر فروشی و ابزار و ادوات کتابت در گذشته سخن به میان آمده است .

همچنین در این مقاله با صحّافی و اقسام آن ، روکش جلد و تزیینات جلد انواع جلد­ها ، تاریخ جلد­های اسلامی ، خرید و فروش کتاب ، وقف کتاب و نیز کتاب سوزی بحث شده است ؛ چون آگاهی از آن­ها هر فهرست نگاری را مفید فائده خواهد بود .

سرانجام در این نوشتار تصویر و تزیین نسخه­های خطی – عکسها و تصاویر پزشکی ، نقشه­های جغرافیایی ، سفرنامه­ها ، تصاویر میدانهای جنگی و تصاویر هندسی مکانیکی - که در نسخه­های خطی دیده می­شود - آشنا می­شوید .

 

 

فهرست­نویسی نسخ خطی نفیس

فهرست ، معّرب فهرس (1)و به معنی جدولی است شامل ابواب و فصول کتاب در ابتدا یا انتهای آن و به معنی صورت اسامی چیزی نیز آمده (2)است  .فهرست نویس ، یعنی نویسندۀ فهرست ، صفت فاعلی است که در گذشته بر مأمور دولت که به نوشتن فهرست اسامی موظّف بود ، اطلاق می­شد ؛ چنان که در مرآ­البلدان آمده : «... میرزا محمد علی سررشته­دار و فهرست نویس خزانه نظام (3)».

امروزه فهرست نویسی به فن یا علم توصیف کتاب به معنی گسترده­یی اطلاق می­شود که شامل پژوهش پیرامون جنبه­های مادی و معنوی کتاب و مقاله و نشریه و گزارش ، فیلم و عکس ، نقشه ، اسناد ، تصویرهای تاریخی و ... اعم از چاپی و خطّی می­شود . برخی فهرست نویسی را از مقوله علوم دانسته و گروهی جزو فنون . حق آن است که فهرست نویسی آمیزه­ای است از علم و فن ، یعنی از آن جهت که فهرست نویسی به گردآوری ، برشماری ، توصیف ، ضبط و تنظیم کتابها می­پردازد ، فن است ، و از آن جهت که جنبه مادی و معنوی کتاب مورد بررسی و تحلیل قرار می­گیرد ، علم است .

خلاصه آن که فهرست نویسی ، فنی است متکی به روشهای علمی .

وظایف فهرست نویس

فهرست نویس ، نخست باید با دقت و بی طرفی و امانت ، اطلاعات مربوط به هر اثری را ضبط نماید . بنا به گفته­های آقای دانش­پژوه ، هر کتاب شناسی باید ، دانش شناس هم باشد ؛ یعنی فهرست نویس باید تا حدودی به علومی که درباره آن­ها ، در نسخه­های خطی آمده آشنا باشد . مثلاً فقه را از اصول فقه ، فلسفه را از منطق صرف را از نحو ، رمل را از جفر و غیره بتواند تشخیص دهد ، گرچه لازم نیست که فقیه یا اصولی ، فیلسوف و منطقی ، ادبی و ... باشد ؛ بلکه هر نسخه­ای را که می­بیند نباید خالی­الذهن و ناآگاه باشد .

هر فهرست نویسی کارش ، تحلیل و توصیف نسخه است با استفاده از روشها و شیوه­های خاص ، و وقتی می­تواند از عهده این امر برآید ، که بر موضوع آن تسلط  داشته باشد . فهرست نویس ، هم باید کتاب شناس باشد و هم نسخه شناس . فهرست­نویس علاوه بر آگاه بودن از شیوۀ کتابشناسی ، باید از رموز نسخه شناسی هم اطلاع کافی داشته باشد . چون در مورد نسخه شناسی نکات دقیق­تر و تخصصی­تر وجود دارد که رعایت آنها بسیار لازم است . فهرست نویس باید به متن ، موضوع ، زبان ، و اصطلاحات نسخه تسلط داشته باشد . کاغذ شناس ، مرکب و رنگ شناس ، جلد شناس ، خط شناس و خطاط شناس باشد و تزیینات نسخه و فنون کتاب سازی را خوب بشناسد . او با احاطه علمی و تبحر و سعی خود ، می­تواند مجهولات نسخه را حل کند و نسخه­های مجهول را معلوم سازد .

انواع فهرست نویسی

از میان تمامی اسامی فهرست­ها ، امروزه دو نوع آن معمول و متداول است :

فهرست نویسی فشرده و کلی

که به منظور نظام­دهی به مجموعۀ دستنوشته­های یک کتابخانه و تسهیل دسترسی محققین به آنها و اطلاع رسانی به پژوهشگران ، به تعیین هویت و توصیف اجمالی مواد یک کتابخانه می­پردازد . فهرست نویس در این گونه فهرست ، تنها به نام کتاب و مؤلف آنها و احیاناً موضع و شماره راهنما و نوع خط و تاریخ کتابت می­پردازد ، بدون توصیف و تحلیل بیشتر . معمولاً اینگونه فهرست­ها در مواردی تهیه می­شود که یا مواد کتابخانه بسیار است ، و نیاز به سازماندهی دستنوشته­ها فراوان و فوری و فرصت تهیه فهرست توصیفی اندک می­باشد ؛ و یا آن­که مجموعه خطی مورد بررسی در شهرستان و یا کشور دیگری است که فهرست نگار نمی­تواند برای یک سال یا بیشتر در آن­جا توقف کند و به تجزیه و تحلیل نسخه­ها بپردازد و اگر به تحقیق دقیق آنها مشغول شود ، اندکی از نسخه­ها را شناسایی می­کند ، لذا یک فهرست دستی و فشرده از تمام آن مجموعه تهیه می­کند ؛ و یا آن­که فهرست نگار اطلاعاتش اندک است و بیشتر نمی­تواند کتابها را بررسی کند . یعنی در بخش کتابشناسی نکات لازم را نمی­داند ، توانایی تجزیه و تحلیل درست را از یک نسخه ندارد ، به جزئیات اهمیت نمی­دهد ، به متن و موضوع و اصطلاحات نسخه تسلط ندارد ، کاغذ را نمی­شناسد ، از مرکب و رنگ­سازی ، و انواع جلد و خط و خطاطان اطلاعی ندارد و بالاخره به تزیینات نسخه و فنون کتابسازی و سایر نکات لازم احاطه ندارد .

فهرست توصیفی و تحلیلی

که کتاب­شناس به توصیف شکل مادی کتاب و محتوای فکری آن می­پردازد و همه شرایط یاد شده را تا حدی دارا می­باشد . در این­گونه فهرستها ، لازم است فهرست نویس به بررسی دقیق تک تک نسخه­ها بپردازد و آنها را از آغاز تا انجام وارسی کند تا ببیند که این کتاب حاوی یک اثر است یا چند اثر ؟ و هر یک را با حوصله کامل شناسایی کند . بسا نیاز باشد که برای اطلاع پیرامون یک اثر ، به منابع کتاب شناسی دیگر مراجعه کند .

مرحلۀ تدوین فهرست

هر اندازه که فهرست نویس به کارش بیشتر مسلط باشد ، دامنۀ موضوع و محدودۀ کارش را بهتر مشخص می­کند و سپس به گرد­آوری اطلاعات پیرامون یک اثر می­پردازد . پیدا کردن نام صحیح اثر یا نامهای مشهور آن ، به دست دادن موضوع صحیح و سایر اطلاعات لازم ، جامع بودن مطالب و رعایت حجم و نوع یادداشتها و رعایت حال استفاده­کنندگان از این فهرست ، و نیازهای ضروری آنها و تعیین دقیق زمان و مکان هر اثری و ضبط دقیق اسامی از اهم وظایف فهرست نویس می­باشد .

روش تنظیم فهرست

فهرست نگار پس از جمع­آوری و تدوین شناسنامه لازم برای هر نسخه خطی ، می­تواند آنها را به یکی از گونه­های مختلف تنظیم نماید که اهم آنها به شرح زیر است :

تنظیم بر اساس نام مؤلف

در این روش ، مدخلها بر حسب نام مؤلفین به ترتیب حروف الفبایی تنظیم می­شود . گرچه این روش ، قدیمی­ترین و پر­سابقه ­ترین روشهای فهرست نگاری بوده است ، و نسبت به سایر شیوه­های فهرست نویسی ، تا حدی آسان و راحت است ، لکن این عیب را دارد که ارتباط بین موضوعها ، نادیده انگاشته شده است .

2 - تنظیم بر حسب موضوع

در این روش کتابها به حسب موضوع فهرست می­شوند ؛ بصورتی که مدخلهای هر موضوع کنار یکدیگر قرار می­گیرند و میان آنها ارتباط منطقی بر قرار است ، که خود دارای اهمیت بسیاری می­باشد .

معمولاً تقسیم­بندی موضوعات ، وابسته به مجموعه­ای است که فهرست نگاری روی آنها کار می­کند و می­تواند موضوعات خود را برابر شرایط موجود ، مطابق سلیقۀ خود تنظیم کند ، و سر عنوانهای هر موضوعی را به ترتیب الفبایی مرتب نماید ، و پس از آن کتابهای هر موضوع را به شیوۀ الفبایی منظم کند .

گاهی کتابی در موضوع خاص نگارش می­یابد که غالباً در چنین آثاری ، زیر نام هر مؤلفی ، آثارش آمده است ؛ مثلاً تاریخ حکماء­الاسلام ، تألیف ظهیر­الدین بیهقی ، متوّفی 565 ه . ق ، طباقات­الاطباء ، اثر ، ابن ابی اصیبعه ، متوفی 668 ه . ق ؛ صِوان­­­الحکمة ، تألیف ابو سلیمان منطقی بجستانی ، متوفی بعد از سال 391 ؛ بغیة­الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة ، تألیف جلال­الدین عبد­الرحمن سیوطی شافعی ، متوفی 911 ه . ق ؛ طبقات­الشعراء ، اثر دعبل خزایی شاعر اهل بیت ( ع )، متوفی 246 ه . ق ، ( در سن 98 سالگی )؛ طبقات­القراء ، تألیف صدر­الحفاظ حسن­بن احمد همدانی ، متوفی 569 ه . ق ، طبقات­الرجال ، اثر ابی جعفر احمدبن محمدبن خالد برقی ؛ و کتاب­الایرانیون و الادب­العربی ، تألیف قیس آل قیس شاعر و ادیب معاصر و ...

برخی از فهرستها جامع موضوعات مختلف هستند از قبیل : فهرست استوری به نام ادبیات فارسی و فهرست کارل بروکلمان موسوم به تاریخ­الادب العربی و فهرست سزگین به نام تاریخ­التراث العربی و فهرست نسخه­های خطی فارسی اثر احمد منزوی و فهرست مشترک او و فهرست آستان قدس رضوی و فهرست ابن یوسف ( سپهسالار تهران )، فهرست کتابخانه ظاهریه دمشق ، فهرست خدیویه مصر ، فهرست آصفیه حیدرآباد دکن ، فهرست مجلس ، فهرست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و ....

3 – تنظیم بر حسب نام کتاب

در این شیوه ، مدخلها برحسب نام کتاب به ترتیب حروف الفباء تنظیم می شود . در این روش مناسب است که فهرست نگار ، مشخصات هر اثر را به دو بخش جداگانه تهیه کند که در یک بخش کتاب شناسی و در بخش دیگر نسخه شناسی باشد و هر یک را مطابق قواعد ذکر شده در آغاز این بحث فراهم آورد .

این روش جهت کتابخانه­ها و مجموعه­های بسته مناسب است که کتاب دیگری بر آن مجموعه اضافه نمی­شود . اما اگر کتابخانه­ای که نسخه­های خطی آن فهرست می­شود ، کتابخانه­ای فعال و پیوسته در حال تزاید و اضافه شدن کتابها باشد ، بهتر آن است که کتابها بر حسب شماره ورود به کتابخانه از 1 تا ... فهرست شود . لکن جهت سهولت بازیابی و آگاهی از محتویات در آخر آن ، فهرست الفبایی از نام کتاب و نام نویسنده و موضوع و .... را تهیه و ضمیمه نمایند . مانند : کشف­الحجب والاستار عن­ اسماء الکتب و الاسفار ، تألیف سید اعجاز حسین نیشابوری کنتوری ، متوفی 1240 ه ق ؛ فهرست الذریعه الی التصانیف الشیعه ، تألیف علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی ، متوفی 1388 ه . ق ؛ کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون ، تألیف کاتب چلپی ، مصطفی بن عبد­الله ، متوفی 1067 ه . ق ، و ذیل آن به نام ایضاح المکنون فی­الذیل علی کشف الظنون ، تألیف اسماعیل پاشا بغدادی ؛ فهرست گوهر شاد و فهرست کتابخانه آیت­الله مرعشی و غیره . البته شیوه­های دیگری از فهرست نویسی هست که جهت اجتناب از اطاعۀ سخن از ذکر آنها خودداری شده است .


.: Weblog Themes By Pichak :.





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
فال حافظقالب وبلاگقالب وبلاگگالری عکسفاگالری عکس آلامتو