فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

اخلاق حرفه ای در کتابداری و اطلاع رسانی - نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ۳٠ بهمن ۱۳۸٧ توسط نمایه

اخلاق حرفه ای در کتابداری و اطلاع رسانی

پگاه اشرفی

در سال 1980 صاحبنظران کتابداری امریکا، مجموعه قواعدی مقدماتی فراهم آوردند که درونمایه آن را سه موضوع اصول اخلاقی در پژوهش، اصول اخلاقی در تدریس اطلاعرسانی، و اصول اخلاقی در کار اطلاعرسانی تشکیل میداد (1: 23-24). در موضوع اخلاق در پژوهش، مباحثی نظیر نادرستی سرقت اندیشه در پژوهشهای اطلاعرسانی، اعتباربخشی نابجا به همکاران آشنا، و زمینههای ممنوعالتحقیق مطرح شده است؛ در مسئله اخلاق در تدریس به مشکل تدریس سوگرفته و روش تدریس با تکیه بر مسائل ویژه پرداختهاند ؛ و درباب اخلاق در کار اطلاعرسانی، از مطالبی چون استفاده - یا سوءاستفاده - از تسهیلات کار جهت مقاصد شخصی، لزوم محرمانه ماندن اطلاعات، پالایش نتایج دادهها و اطلاعات بنابه مقاصد خاص، مشکلات میانجیان اطلاعرسانی و فروشندگان اطلاعات پیوسته، و پیامدهای سوءاستفاده سیاسی از اطلاعات بهمنزله منشاء قدرت سخن رفته است.

در انگلیس، توجه حرفه کتابداری به این موضوعها منجر به انتشار بیانیه انجمن کتابداران انگلیس در سال 1963 درباره سانسور شد. این سند یک سال پس از نوشته داگلاس فاسکت با عنوان >اعتقاد کتابدار: نه جهتگیری سیاسی، نه جانبداری دینی، نه تحکّم اخلاقی<[6]  (1962) که اغلب از آن نقل قول میشود ظاهر شد. مقوله سانسور به موضوع‌های اخلاق حرفهای بسیار نزدیک است؛ همانگونه که به آزادی اطلاعات نیز وابسته است. شاید به همین سبب بوده است که انجمن کتابداران انگلیس برای دوره کوتاهی گروههایی را مأمور بررسی هر سه موضوع کرد. نتیجه آن شد که، پس از بحث و مشاوره بسیار، انجمن کتابداران انگلیس قواعد اخلاق حرفهای را در سال 1983 تصویب کرد (5: 59).

در دهه 1980، این موضوع مجددآ مورد توجه ویژه قرار گرفت. در آن زمان، بنا به گفته وسپر[7] ، حرفهها بر مسائل اخلاقی تأکیدی ویژه داشتند. انجمن کتابداران سنگاپور نیز در این هنگام در قوانین خود تجدید نظر کرد و نوشتههای آن دوره حاکی از اشاراتی به اخلاق حرفهای جوامع دیگری مانند فرانسه، افریقای جنوبی، اسکاندیناوی، لهستان، و ایالات متحده امریکاست. در سالهای 1993 و 1994 این موضوع دستور کار انجمن کتابداران سوازیلند بود (5: 60).

مسائل عمده اخلاقی که کتابداران و اطلاعرسانان با آن روبهرو هستند با پیشرفتهای سیاسی، اقتصادی، و فنآورانه پیچیدهتر شده است. در سال 1996، مفاهیم اخلاقی فنآوری اطلاعات با توجه به دنیای کمتر پیشرفته، توسط تابر مورد بحث قرار گرفت. معرفی نظریات بازار آزاد، مانند رقابت اجباری برای خدمات منجر به تهیه پیشنویس قواعد جدید اخلاقی برای حکومتهای محلی شد که چنین موضوعی را تحت عنوان استانداردهای حرفهای، محرمانه بودن، نوع روابط، رفتار مناسب، و ضمانت مالی پوشش میدهد (5: 60).

زمینههای مورد توجه. قواعد اخلاق حرفهای مقرراتی را جهت تأمین حد مطلوب ارائه خدمات به کاربران وضع میکند و دستوراتی را برای روابط داخلی حرفه مقرر میدارد. تعدادی از زمینههای مورد توجه را میتوان چنین مشخص کرد: صلاحیت کتابدار یا اطلاعرسان، مراعات احترام برای مسائل محرمانه کاربران، استقلال حرفهای و آزادی هوشمندانه، بیطرفی، رعایت اصول اخلاقی در امور مالی، و درستکاری اعضا. بهعلاوه، توجه به اصول اخلاق حرفهای سبب میشود که هر فرد مجموعهای از مسئولیتها و رابطهها را کشف کند، که برخی عبارتند از: رابطه فردی با مراجعهکننده، کارفرما، یا مدیر؛ رابطه اعضا و کارکنان با خدمات کتابداری و اطلاعرسانی؛ رابطه با تهیهکنندگان مواد کتابخانه، اتحادیههای تجاری، ناشران، و سازمانهای تجاری؛ و رابطه فردی با حرفه خویش. همچنین لازم است که زمینههای تعارض شخصی مانند نظامهای ارزشی دینی و حرفهای نیز مورد توجه قرار گیرد.

برخی صاحبنظران مسائل اخلاقی اطلاعرسانی را در چارچوب امور مربوط به تولید، اشاعه، و کاربرد اطلاعات بهبحث می‌گذارند و لزوم پایبندی به اصول اخلاقی را در این زمینهها گوشزد میکنند (4: 114-117). از دیدگاه برقراری ارتباط و در ملاحظه نتایج تحقیقات، پدیدآورندگان اطلاعات اخلاقآ در برابر درستی و عینی بودن دستاوردهای خود مسئولاند. راستی و درستی از سویی بهمعنای جستوجوی شرافتمندانه حقیقت و از سوی دیگر آزادی نقد و سنجش است. برای رسیدن به این هدف باید از مجهزترین و بهترین ابزارهای اطلاعرسانی موجود بهره جست. این نکته میتواند به تضادهای اخلاقی گوناگونی بینجامد؛ بهویژه زمانی که چنین ابزارهایی در انحصار فرد یا افرادی خاص باشد، یا در دسترس قرار نگیرد، و یا افراد بنا به اهدافی از پیش طراحیشده آشکارا از آنها محروم شده باشند. در مورد کار عملی اشاعه اطلاعات به سه اصل اشاره میشود: 1) اطلاعات، بهویژه اطلاعات تخصصی، باید در اختیار همگان باشد؛ به شرطی که محدودیتهای سیاسی، اقتصادی، و جز آن مدّ نظر قرار گیرد؛ 2) اطلاعات و دادههای شخصی مربوط به تولیدکنندگان و استفادهکنندگان باید محافظت شود. این اصل به انواع دخل و تصرفهای غیرمجاز در امور شخصی کار استفادهکنندگان از سوی تولیدکنندگان پایگاههای دادهها نیز مربوط است؛ و 3) تبعیض قائل نشد در تهیه تام و تمام اطلاعات، یا انتخاب سوگرفته آن از سوی تولیدکنندگان که به گمراهی استفادهکنندگان میانجامد. تولیدکننده پایگاه دادهها مسئول درستی محتوا نیست، بلکه فقط درباب کمال و درستی تهیه دادهها و بازتولید صحیح آنها مسئولیت دارد. محدودیتهای این اصل به مشکلاتی چون گزینشی بودن و ارزیابی دانش و آنچه آلودگی اطلاعات* نام دارد مربوط است. از آنجا که هنگام جستوجوی اطلاعات، استفادهکنندگان اهدافی چندگانه دارند، مسائل اخلاقی مربوط به کاربرد اطلاعات نیز متنوع است. درست بودن اطلاعات مفهومی برابر "پایایی" یا اعتبار علمی دارد؛ و این مهم باید اهداف نظری و عملی مربوط به دستکاری اطلاعات را دربر گیرد. از جمله تضادهای اخلاقی موجود در این زمینه میتوان از پالایش نتایج جستوجو و نیز سوءاستفاده از اطلاعات و تسهیلات اطلاعرسانی، بنا به مقاصد مختلف، نام برد.

برخی دیگر از صاحبنظران مسائل اخلاقی را به دو بخش اساسی و متمایز "مسائل اخلاقی کلان" و "مسائل اخلاقی خرد" تقسیم کردهاند (7: 8-13). دیدگاه کلان به مشکلاتی اشاره دارد که گروهی، در رویارویی با جامعه، با آنها مواجه میشوند و در رشته کتابداری و اطلاعرسانی، بیشتر به پیامدهای کلی اجتماعی، و بهویژه مسئله بازیابی اطلاعات وابسته است. رئوس مطالب این مبحث عبارت است از: دشواری جامعه فراصنعتی، ارتباط میان کشورهای فقیر و غنی از نظر اطلاعاتی، مشکلات جریان آزاد اطلاعات، حریم خلوت فردی و رسانهها، و جز آنها. بهطور مثال، دسترسی به اطلاعات، بهویژه دانش فنی مورد استفاده در بخش تجارت و صنعت، از مشکلات طرحشده در این حوزه است. تضادهای سیاسی و اقتصادی موجود در کار شکلگیری جامعه اطلاعاتی* از یک سو، و مشکل تصمیمگیریهای بجا و درست مبتنی بر اطلاعات از سوی دیگر، مستلزم توجه خاص به اصول اخلاقی است. در دیدگاه خرد، به مواردی توجه میشود که از درون گروهها ناشی میگردد، که در حرفه کتابداری و اطلاعرسانی گروههای عمده دستاندرکار اطلاعات عبارتند از: استفادهکنندگان، تولیدکنندگان، و توزیعکنندگان اطلاعات. برخی مسائل اخلاقی مطرح برای این گروهها عبارت است از مشکلات دستیابی به اطلاعات؛ امنیت اطلاعات؛ مبانی اخلاقی پژوهش، تدریس، کار اطلاعرسانی، حقمؤلف؛ و جز آنها. بهطور مثال، در روابط متقابل میان تولیدکننده پایگاه دادهها و پدیدآورنده و ناشر، تولیدکننده پایگاه باید به بازتولید صحیح اسناد بپردازد و ناشران نیز باید آثار خود را بهطور مرتب ارسال دارند. تولیدکنندگان پایگاه دادهها نیز باید تحت، شرایطی که آشکارا بیان میشود، پایگاهها را برای میزبانان منتخب فراهم سازند؛ یا اگر بهطور کلی به تولید میپردازند، محصولات خود را، تحت شرایطی یکسان، به همه میزبانان عرضه دارند. میزبانان نیز، از سوی دیگر، باید خدماتی مطلوب، مداوم، مستمر، و اطمینانبخش ارائه کنند. درباب استفاده از اطلاعات، تولیدکننده باید اصل محرمانه بودن را رعایت کند. فروشندگان اطلاعات باید اجازه داشته باشند که از نسخههای مطالب جستوجو شده، جهت نمایش آنها در رسانههای ماشینخوان، ذخیرهای موقتی تهیه کنند؛ اما آنان نیز نباید این نسخهها را بدون داشتن مجوز از تولیدکنندگان دادهها به فروش برسانند. تولیدکننده پایگاه دادهها باید اطمینان یابد که استفادهکنندگان میتوانند به مدارک موجود در پایگاه دادهها دسترسی یابند و فرصتهایی نیز برای کارآموزی لازم جهت بهرهبرداری از آنها فراهم گردد. استفادهکننده نیز باید بتواند از اطلاعات بهره کامل ببرد، به شرط آنکه تولیدکننده را از لغزشهایی که در پایگاه دادهها مییابد مطلع سازد. میانجیان اطلاعرسان نیز باید اصول اخلاقی را رعایت کنند: باید مشتریان را از اصول و فنون بهکار رفته در تهیه رسانههای اطلاعاتی آگاه سازند؛ سفارشهایی را بپذیرند که از نظر حرفهای در تهیه آنها صلاحیت و شایستگی دارند؛ محرمانه ماندن اطلاعات درخواستی را تضمین کنند؛ از رمزواژهها، سوای آنچه بدان منظور تعیین شده، برای مقاصد دیگر استفاده نکنند؛ اطلاعات شخصی را محرمانه تلقی کنند؛ و هزینهها را در حدی معقول دریافت دارند. انجمن اطلاعرسانی امریکا*[8] نیز این موارد را بهعنوان مسائل اخلاقی خود مورد تأکید قرار داده است که در آنها ارزشهای حرفهای و اخلاقی نقشی بزرگ ایفا میکنند (3: 8-10).

 

مآخذ:

1) آزاد، اسدالله. "لزوم پایبندی به اصول اخلاقی در اطلاعرسانی". اطلاعرسانی. دوره یازدهم، 1 (زمستان 1373): 22-29؛

2) ژکس. فلسفه اخلاق: حکمت عملی. ترجمه ابوالقاسم پورحسینی. تهران: سیمرغ، 1355؛

3) Blixurd, Julia C.; Sawyer, Edmond. "A Code of Ethics for ASIS: The Challenge befor US". ASIS Bulletin. (Oct. 1984): 8-10;

4) Capurro, Rafael. "Moral Issues in Information Science". Journal of Information Science. 11 (1985): 113-123;

 5) "Code of Professional Conduct". International Encyclopedia of Information and Library Science, PP. 59-61;

 6) Holley, Edward G. "American Library Association (ALA)". World Encyclopedia of Library and Information Science, PP. 46-52;

7) Ladd, J. "The Quest for a Code of Professional Ethics: an Intellectual and Moral Confusion", in Ethical Issues in the Use of Computers. Wadsworth: Belmont, 1985, PP. 8-13.

 

 

 


[1]. Professional ethics

[2]. Mary W. Plummer

[3]. Pratt Institute

[4]. Library Bill of Rights

[5]. Freedom to Read Statement

[6]. Creed of the Librarian No Politics, No Religion, NoMorals

[7]. Vosper

[8]. American Society for Information Science (ASIS)

 


.: Weblog Themes By Pichak :.





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
فال حافظقالب وبلاگقالب وبلاگگالری عکسفاگالری عکس آلامتو