فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

منابع غیر کتابی - نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ یکشنبه ۱٧ آذر ۱۳۸٧ توسط نمایه

منابع غیر کتابی

نوشته : محسن حاجی زین‌العابدینی

منابع غیرکتابی، به منابعی اطلاق می‌شود که یا شکل فیزیکی کتاب را ندارند و یا در شمارگانی بسیار محدود تکثیر شده‌اند. پاره‌ای از صاحبنظران، فراورده‌های الکترونیکی را جزء این دسته نمی‌دانند (5: ذیل واژه)، اما برخی دیگر به هر منبع اطلاعاتی دیگری، غیر از کتاب و مجله و جزوه، ماده غیرکتابی می‌گویند (4: ذیل واژه). بر این اساس منابع کتابخانه‌ای را می‌توان به دو دسته کتابی و غیرکتابی تقسیم کرد. انواع مهم منابع غیرکتابی عبارتند از: پایان‌نامه، نقشه، عکس‌، تمبر، پوستر، سند، بریده جراید و بخش‌های مجزای نسخه‌های خطی ؛ و منابع دیداری - شنیداری مانندفیلم، نوار ویدئو،اسلاید، نوارهای صدا، و لوح‌های فشرده(سی دی).

قدمت پاره‌ای از منابع غیرکتابی، مانند نقشه به دوران باستان می‌رسد. منابع دیداری - شنیداری جدیدترند، مثلا قدمت فیلم حدود 100 سال و ویدئو 50 سال است؛ برخی نیز مانند صفحات فشرده حاصل تحولات فناوری نوین است و قدمت آنها به یکی دو دهه اخیر می‌رسد. منابع غیرکتابی را می‌توان به گروه‌های زیر تقسیم کرد :

1. منابع غیرکتابیِ کاغذی. شامل پایان‌نامه‌ها، جزوه‌ها و گزارش‌ها، بریده جراید، نقشه، عکس، اعلامیه‌ها، پارتیسیون‌های موسیقی، پوستر، و بخش‌های مجزای نسخه‌های خطی؛

2. منابع غیرکتابیِ غیرکاغذی که می‌توان آنها را به سه گروه دیداری، شنیداری، و دیداری - شنیداری تقسیم کرد:

2-1. دیداری. این گروه که مخاطب از راه دیدن با آنها ارتباط برقرار می‌کند. ضمن ایجاد تصور عینی و ذهنی روشن در بیننده علاقه او را به یادگیری افزایش می‌دهند، درک مطلب را تسریع کرده و حافظه وی را تقویت می‌کنند. انواع اصلی منابع دیداری عبارتند از: اسلاید، شفاف‌برگه، ریزفیلم، ریزبرگه، کره جغرافیایی، نمونه‌ها، مدل‌ها و برش‌ها، نمونک (ماکت)، کپی آثار عتیقه، طرح‌ها (رسم فنی)، و نمودارها (چارت)؛

2-2. شنیداری. مخاطب از راه شنیدن با این گونه منابع ارتباط برقرار می‌کند. این منابع ضمن ایجاد تصور ذهنی در شنونده، علاقه او را برای دریافت اطلاعات در زمینه مطالب مزبور افزایش می‌دهند، درک مطلب را سریع‌تر کرده و حافظه او را فعال می‌کنند. مهم‌ترین منابع شنیداری عبارتند از: صفحه، نوارهای مغناطیسی شنیداری، و لوح‌های فشرده شنیداری؛ و

2-3. منابع دیداری - شنیداری. این گروه، پیام و اطلاعات را به‌طور همزمان از راه دیدن و شنیدن به مخاطب انتقال می‌دهند. مهم‌ترین منابع دیداری و شنیداری عبارتند از: انواع فیلم‌های تصاویر متحرک، نوارهای مغناطیسی دیداری - شنیداری (ویدئوها)، و لوح‌های فشرده دیداری - شنیداری.

سازماندهی. از آنجا که اکثر منابع دیداری - شنیداری (غیرکتابی) به‌صورت قفسه بسته نگهداری می‌شوند، و دیگر آنکه بازشنیدن و بازبینی آنها در اکثر موارد نیاز به دستگاه و ابزار و تجهیزات دارد و استفاده از آنها همانند کتاب به راحتی امکان‌پذیر نیست، فهرستنویسی آنها اهمیت بسیار دارد؛ بدین معنی که در مورد آنها اطلاعات کتابشناختی بیشتری داده می‌شود و عمومآ خلاصه‌ای به‌صورت توصیف کوتاه، در رکورد کتابشناختی این مواد، درج می‌شود. همچنین از قواعد و استانداردهای جهانی (مانندAACR2  و قواعد فدراسیون‌های بین‌المللی آرشیوها) برای فهرستنویسی آنها استفاده می‌شود. در پردازش مواد غیرکتابی ممکن است از قواعد نمایه‌سازی نیز استفاده شود.

رده‌بندی آنها نیز، به‌نظر پاره‌ای از متخصصان، ضرورتی ندارد، زیرا سیستم بسته است. در هرحال می‌توان از هر نظام رده‌بندی کتابداری یا طرح موسوم به روسو که بر اساس شماره ثبت است در رده‌بندی آنها استفاده کرد. نکته دیگر در سازماندهی منابعی مانند جزوه‌ها، گزارش‌ها، پایان‌نامه‌هاست که کتابخانه‌ها عمومآ آنها را به‌صورت ساده فهرستنویسی می‌کنند یا از نظام‌های نمایه‌سازی برای ذخیره و بازیابی اطلاعات آنها استفاده می‌کنند (3: 191).

حفاظت و نگهداری. حفاظت منابع غیرکتابی هم به هنگام استفاده و هم به هنگام سازماندهی، توسط کارکنان اهمیت دارد. در حفاظت و نگهداری آنها لازم است این موارد درنظر گرفته و رعایت شود:

1. پاره‌ای از منابع غیرکتابی نسخه منحصر به‌فرد هستند (مانند پایان‌نامه‌ها، نسخه‌های فیلم‌ها، ویدئوها، و عکس‌ها در پاره‌ای از آرشیوها)؛ از این‌رو بهتر است به‌صورت سیستم بسته اداره شوند؛

2. میزان دما و رطوبت در سیستم‌های بسته طبق استانداردهای مراقبت و ایمنی رعایت شود؛

3. ماده سازنده بعضی از آنها نیاز به توجه خاص دارد. مانند فیلم و اسلاید که در معرض خطر رنگ‌پریدگی، خرد شدن، تاب برداشتن، و جز آن قرار دارند؛ و یا نوارهای مغناطیسی که در معرض ریختگی هستند؛

4. پاره‌ای از آنها، مانند نقشه، جاگیر هستند و نیاز به فضا و تجهیزات خاص دارند؛ و

5. امانت این منابع نیز باید به‌صورت محدود و کنترل شده باشد. دیجیتالی کردن و به‌صورت ریزنگار درآوردن، بسیاری مسائل حفاظت از این منابع را حل می‌کند (2: 221-228؛ 3: 147، 150-151).

تجهیزات. تجهیزات موردنیاز برای بهره‌گیری منابع غیرکتابی عبارتند از: 1) پروژکتور برای انداختن تصاویر و فیلم روی پرده، دیوار، و جز آن؛ 2) اوپک، برای انعکاس بزرگ‌تر تصاویر چاپی کوچک کاغذهای غیرشفاف بر روی دیوار، پرده و مانند آن؛ 3) اُورهد، برای انعکاس تصاویر نوشته شده روی شفاف‌برگه؛ 4) اسلایدنما؛ 5) نورافکن ویدئویی؛ 6) گرامافون؛ 7) ضبط‌صوت؛ 8) ریزبرگه‌خوان و ریزفیلم‌خوان؛ 9) ویدئو؛ 10) رایانه؛ و 11) دیسک‌گردان نوری.

کاربرد منابع غیرکتابی. منابع غیرکتابی جای مهمی در خدمات کتابخانه‌ای دارند. استفاده از این منابع عمدتآ در آموزش، چه رسمی و چه غیررسمی، بسیار مؤثر است، زیرا تجارب واقعی و عینی را در اختیار استفاده‌کنندگان قرار می‌دهند. خدمت به معلولان یکی از مهم‌ترین کارکردهای این دسته از منابع است، مانند تل - بریل برای نابینایان و ناشنوایان، تجهیزات و نرم‌افزارهای درشت‌کننده برای کم‌بینایان، و مانند آنها.

دلایل عدم توسعه و پیشرفت منابع غیرکتابی. درباره علل عدم‌توسعه منابع غیرکتابی در کتابخانه‌ها عوامل متعددی ذکر شده است، مانند 1) وجود زمینه تاریخی طولانی کتاب و مواد نوشتاری به‌عنوان رسانه اصلی اطلاعات مدون؛ 2) توجه به نقش کتابداران که تنها به گردآوری و نگاهداری کتاب می‌پرداختند و نگهدارنده کتاب بودند، نه اطلاعات به هر شکل ممکن؛ 3) اعتقاد قوی به اینکه کتاب یک نیروی آموزشی به‌شمار می‌آید در حالی که سایر منابع غیرکتابی فاقد این ویژگی هستند و آنها تنها منابع نوظهوری هستند که هنوز مفید بودن آنها به اثبات نرسیده است؛ 4) قیمت بالا و آسیب‌پذیر بودن منابع غیرکتابی (2: 26)؛ 5) ضرورت تربیت نیروی انسانی ماهر برای استفاده و نگهداری از آنها؛ 6) دشواری حفاظت و سازماندهی آنها(1: 212)؛ 7) عدم‌آشنایی و استقبال استفاده‌کنندگان از این منابع؛ 8) عدم تجهیزات و فضای اختصاصی برای ارائه خدمات از طریق این مواد؛ و 9) وجود و استقرار واحدهای دیداری و شنیداری در دانشکده‌ها، سازمان‌ها، و ادارات که جایگاه این منابع را از کتابخانه به‌جای دیگری انتقال داده است.

مآخذ:

 1) عماد خراسانی، نسرین‌دخت. خدمات عمومی کتابخانه و شیوه‌های آن. تهران: نشر کتابدار، 1379؛

 2) فوترگیل، ریچارد؛ بوچارت، یان. مواد غیرکتابی در کتابخانه‌ها. ترجمه کاظم خادمیان. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1379؛

 3) مرادی، نورالله. مدیریت آرشیوهای دیداری ـ شنیداری. تهران: نشر کتابدار، 1380؛

4) Pearce-Moses, Rechard. Glossary of Archival Terminology. S.V. "Non-Book Materials". [On-line]. Available: http://www. archivists.

org/glossary[30Oct.2004];

 5) Reitz, Joan M. Online Dictionary for Library and Information Science (ODLIS). S.V. "Nonbook".

 [On-line]. Available: http://lu.com/odlis/ odlis_N. cfm. [22Apr.2006].

 


.: Weblog Themes By Pichak :.





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
فال حافظقالب وبلاگقالب وبلاگگالری عکسفاگالری عکس آلامتو