فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

بهره وری در کتابداری و اطلاع رسانی - نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ٢٧ امرداد ۱۳۸٩ توسط نمایه

بهره وری در کتابداری و اطلاع رسانی

مسعود بهمن آبادی

آفتالیون در ۱۹۱۱، بهره وری را "رابطه میان میزان تولید در مدتی معیّن و عوامل دخیل در جریان تولید" تعریف کرده است (۲: ۴۰). در این تعریف، آنچه را کالا، محصول، یا خدمت تولیدشده (فرآورده[۱] ) می نامیم با عوامل مولّد آن(فرآورنده[۲] )محاسبه می شود و سیر این جریان، تولید (فرآوری[۳] ) تلقی می گردد. نسبت میان فرآورندگان و فرآورده همان است که اصطلاحآ باروری، بازدهی، یا به تعبیر رایج تر بهره وری[۴] خوانده می شود. بیان ساده سنجش بهره وری تقسیم ستاده بر داده یا داده هاست (۶: ۱۷۳)، یعنی نسبت میان آنچه مصرف کرده ایم با آنچه به دست آورده ایم.

این رابطه هرگز محدود به جریان ویژه ای نبوده و منحصرآ در بخش خاصی نظیر اقتصاد، کشاورزی، یا صنعت به کار نرفته است، و الزامآ مترادف با سودآوری نیست (۱: ۵۰). چنین رابطه ای در مورد هر نظامی صادق است؛ زیرا نظام (سیستم) چیزی نیست جز مجموعه ای از عناصر متعامل که در محیطی عمل می کنند تا هدفی را تحقق بخشند؛ و عینی ترین شکل نظام همان مجموعه ورودی، پردازش، خروجی، و باز خورد مرتبط با آنهاست. از آنجایی که منطق نظام ایجاد دگرگونی در ورودی به قصد تولید خروجی خاصی است، هر کجا نگرش سیستمی حاکم باشد، بحث بهره وری نیز مطرح است. چون بهره وری در محیط تولید معنی می یابد.

هر نظام اطلاع رسانی، خرد یا کلان، سیستمی است که مجموعه ای از عناصر و فرایندها در تبدیل ورودی های آن به خروجی های قابل انتظار دخالت دارند. آنچه از این فرایندها حاصل می شود اطلاعات یا خدمات اطلاعاتی است. و آنچه در بحث بهروری در حوزه کتابداری و اطلاع رسانی مطرح است این است که آیا مجموعه عناصر و فرایندهایی که در تولید اطلاعات یا خدمات اطلاعاتی دخیل بوده اند توانسته اند محصول مورد نظر را عرضه کنند. پاسخی که می توان به چنین پرسشی داد آن است که معیارهای سنجش این محصول چیست و چگونه می توان آن را ارزشگذاری کرد. آیا باید با محصولات مشابه مقایسه کرد؟ آیا با رضایت شخص مصرف کننده قابل سنجش است؟ یا با کاربرد آن در یک نظام اولویت بندی کلان ارزیابی می شود؟ سطوح مختلف بهره وری از همین جا معنی می یابد. سطوحی که از خرد به کلان می توان به بهره وری سازمانی، بهره وری بخشی، و بهره وری ملی تقسیم کرد (۵: ۳۶-۳۷(.

بهره وری سازمانی حاصل نسبت ستاده های کتابخانه یا واحد اطلاع رسانی بر داده های آن است. اما این سنجش نیز خود دو سطح خرد و کلان را دربر می گیرد. در سطح خرد می توان به سنجش بهره وری هریک از عناصر یا فرایندهای کتابخانه پرداخت. غرض از عناصر، مجموعه ای از عینیت ها از قبیل فضا، تجهیزات، لوازم، فن آوری، مواد، و نیروی انسانی است؛ و منظور از فرایندها در نظری کلی همان مجموعه سازی، سازماندهی، و خدمات یا به تعبیر دیگر ورودی، پردازش، و خروجی است.

اگر بپذیریم که بهره وری چیزی جز استفاده مؤثر و بهینه از عوامل و منابع موجود به منظور تولید کالا یا محصول نیست، در هر کتابخانه پرسش هایی از این نوع در مورد عناصر مختلف مطرح است: تا چه پایه از حداقل فضا حداکثر استفاده شده است، بدون آنکه به کارآیی آن لطمه وارد شود؟ آیا از تجهیزات متناسب با عملکرد آنها سود جسته ایم و در جایدهی تجهیزات در فضاها، کاربری فضا و تجهیزات به گونه ای مطلوب مدّ نظر بوده است؟ آیا ظرفیت های فن آوری ها و قابلیت های ذخیره و بازیابی آنها در نظر بوده یا تنها به جایگزینی ساده فن آوری در قبال نیروی انسانی بسنده شده است؟ آیا با صرف حداقل بودجه، حداکثر مواد و منابع پر استفاده تهیه گردیده است؟ آیا نیروی انسانی با توجه به توانایی ها، مهارت ها، و قابلیت هایشان به مسئولیت ها گمارده شده اند؟ و جز آن. در عرصه فرایندها نیز می توان پرسش هایی از این نوع را عنوان کرد که: آیا شیوه فعلی مجموعه سازی، با توجه به صرف هزینه و وقت، مطلوب ترین شیوه است یا می توان به گونه ای دیگر اندیشید و با صرف هزینه و وقت کمتر از بازدهی بیشتری برخوردار گردید؟ آیا شیوه یا شیوه های سازماندهی منابع یا اطلاعات به گونه ای هست که بتواند سرعت، سهولت، و دقت کافی را در جریان ذخیره و بازیابی اطلاعات تأمین کند؟ اگر نیست، راه بهینه کدام است؟ آیا شیوه ارائه خدمات مطلوب ترین است یا می توان به شیوه دیگری نیز اندیشید؟ آیا عوامل و منابعی که در این جریان به کار گرفته می شود، با توجه به مجموعه هزینه ها، مهارت ها، و اوقات صرف شده، به زبان بهره وری، باید به چنین خدمتی بینجامد؟

در سطح کلان سازمان نیز برآیند این گونه پرسش ها با توجه به اهداف کتابخانه یا واحدطلاع رسانی مطرح است؛ از این قبیل که آیا کتابخانه با توجه به تجهیزات، بودجه، فضا، نیروی انسانی، و سایر عوامل درگیر با فعالیت ها توانسته است به اهدافی که برایش تعریف شده و نوع خدماتی که از آن انتظار می رود دست یابد؟ مدیریت کتابخانه از دیدگاه بحث حاضر، در واقع، مدیریت بهره وری است؛ و پرسش پیشگفته نخستین سؤالی است ک ذهن هر مدیریت بهره وری را به خود مشغول می دارد (۴: ۶(.

در بهره وری بخشی، سنجش بهره وری جنبه مقایسه ای دارد. بهره وری سازمانی، در این نگرش، به تنهایی قابل ارزیابی نیست؛ بلکه عملکرد هر سازمان در قیاس با عملکرد سازمان های دیگری که در آن بخش فعالیت دارند سنجیده می شود. در حوزه کتابداری و اطلاع رسانی، بهره وری هر کتابخانه یا واحد اطلاع رسانی، از این دیدگاه، با توجه به اهداف کلی بخش اطلاع رسانی و میزان تحقق آن اهداف از طریق عملکرد آن واحد ارزیابی می شود. در واقع، در اینجا سیستمی به نام بخش حضور می یابد که عناصر تشکیل دهنده آن همین واحدها هستند. قوت یا ضعف عملکرد هر یک از این عناصر، می تواند بهره وری بخش خاصی از کتابداری و اطلاع رسانی را تحت تأثیر قرار دهد. تلاش مدیریت بهره وری بخشی بر ایجاد موازنه عملکردها و بهینه سازی آنها به منظور تحقق بهره وری آن بخش است.

چگونگی بهره وری ملی را نیز می توان با توجه به آنچه گذشت حدس زد. در این سطح از بهره وری، بخش ها عناصر تشکیل دهنده نظام ملی هستند و عملکرد هر یک از بخش ها می تواند بر وضعیت بهره وری در مقیاس ملی اثر بگذارد. در واقع توجه مدیریت بهره وری ملی در عرصه کتابداری و اطلاع رسانی به این مطلب است که بخش های مختلف اطلاع رسانی در حوزه های صنعت، کشاورزی، پزشکی، و مانند آن با رعایت اولّویت های تعریف شده در برنامه ریزی های کلان به گونه ای هماهنگ عمل کنند و در صورتی که نیاز به هدایت یا حمایت هست به کدام بخش باید توجهی خاص داشت (۴: ۷(.

با نگرشی سیستمی می توان دریافت که بهره وری در سطوح خرد و کلان، یعنی از سطح سازمانی تا بخشی و ملی با یکدیگر رابطه سلسله مراتبی دارند. یعنی عملکرد سطوح خرد به صورت درونداد، عملکرد سطح کلان تر را تحت تأثیر قرار می دهد، و باز خورد سطح کلان، عملکرد سطح خرد را تعدیل یا اصلاح می کند.

در سال ۱۳۷۱ در بحث از "اطلاعات خرد، اطلاعات کلان، و نظام ملی اطلاع رسانی" (۳: ۷۹-۸۰)، تعامل دوسویه سطوح سازمانی، بخشی، و ملی تصویر شده است که می توان سیر طبیعی بهره وری سطوح خرد و کلان را در آن مشاهده کرد.

اطلاعات گرچه در موضع خرد (سطح سازمانی( در رفع نیازهای مشخص آموزشی، پژوهشی، حرفه ای، و جز آن نقشی تعیین کننده دارد، لیکن هرگاه بخواهد در مقیاسی گسترده تر (سطح بخشی( مفید و مؤثر افتد باید با اطلاعات مشابه دیگر سنجیده شود. آنچه این سطح از نظام ها را تحت نظامی کلی تر (سطح ملی) گرد می آورد سیاستی است که بر هماهنگ سازی آنها حاکم است و روابطی است که با استفاده از این هماهنگی میان آنها برقرار می شود.

در بحث از بهره وری سطوح مختلف می توان گفت که "هرگاه اطلاعات خرد در مکانی مناسب به قصد تشکیل اطلاعات کلان سازمان نیابد، درحدّ استفاده موردی ـ که طبعآ کوتاه مدت و گذرا است ـ باقی خواهد ماند و پیوندی نیز با عناصر مشابه نخواهد یافت. از سوی دیگر، تولید اطلاعات خرد مبتنی بر دستمایه ای است که زیربنای آن را استوار می کند و بدون آن دستمایه که برخاسته از یافته های پیشین است بنیه ای ضعیف خواهد داشت. این دستمایه در واقع همان اطلاعات کلان در هر عرصه و زمینه اجتماعی، فرهنگی، علمی، واقتصادی است" (۳: ۷۹-۸۰).

این گونه نگرش سیستمی را می توان در مدیریت بهره وری نیز تجربه کرد. مدیریت بهره وری، در هریک از سطوح سازمانی، بخشی، یا ملی، باید به عناصر درونی و بیرونی به گونه ای همه جانبه توجه کند. سنجش عملکرد هر کتابخانه بدون توجه به عوامل دخیل داخلی و تأثیری که بر سطح بخشی و مآلا ملی دارد یا از آن دریافت می کند نگرشی ناقص و یک بعدی است. این امر در کلّیه مراحل، فعالیت ها، به کارگیری نیروها و منابع، و نیز صرف بودجه صادق است (۴: ۷).

امروزه عملکرد کتابخانه، یا هر واحد اطلاع رسانی دیگر، تنها با تولیدات آن یعنی خدمات اطلاع رسانی سنجیده می شود، و بدین ترتیب، بهره وری دارای بیشترین ربط مفهومی با این حوزه است. حتی کوچک ترین عنصر در هر واحد اطلاع رسانی نیز می تواند موضوع سنجش بهره وری قرار گیرد. از چگونگی قرار گرفتن میز امانت یا تابلو اخبار و اطلاعات، یا شکل کارت امانت تا روابط انسانی کارکنان، در میزان بهره وری کتابخانه، به عنوان یک سازمان، دخیل است. چگونگی شکل گیری مجموعه یا شیوه های سازماندهی واحدهای یک بخش، به طور مثال، می تواند در بهره وری خدمات اطلاع رسانی آن بخش مؤثر باشد؛ و سرانجام سیمای اطلاع رسانی یک جامعه با عملکرد جمعی بخش ها ترسیم می شود. بدین ترتیب، هیچ لایه یا سطحی از عرصه کتابداری و اطلاع رسانی فارغ از سنجش بهره وری نیست. آنچه در این جریان ضروری و حائز اهمیت است داشتن نگرش سیستمی، قبول ضرورت ارزیابی و سنجش بهره وری، و حضور مدیریت های ارزیابی و سنجش است.

 

مآخذ:

۱) انور ابراهیم. "ایجاد تغییر مداوم". ترجمه غلامعلی رمزگویان. در بهره‌وری (مجموعه مقالات). تهران: مرکز بررسی و ترجمه متون مدیریت، ۱۳۷۱؛

۲) تورنس. خلاقیت. ترجمه حسن قاسم‌زاده. تهران: نشر دنیای نو، ۱۳۷۲؛

۳) حری، عباس. مروری بر اطلاعات و اطلاع‌رسانی. تهران: نشر کتابخانه، ۱۳۷۲؛

۴) حری، عباس. "ضرورت تبیین بهره‌وری در فعالیت‌های کتابداری و اطلاع‌رسان"، در بهره‌وری در کتابداری و اطلاع‌رسانی (پنجمین همایش سراسری کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی: ۹-۱۱ مهر ۱۳۷۹). به کوشش فاطمه اسدی کرگانی. تهران: نشر کتابدار، ۱۳۸۰، ص ۴-۸؛

۵) خاکی، غلامرضا. آشنایی با مدیریت بهره‌وری. تهران: سایه‌نما، ۱۳۷۷؛

۶) سلیمی، محمدحسین. "نقش تکنولوژی در بهبود بهره‌وری". در مجموعه مقالات و سنخنرانی‌های اولین کنگره ملی بهره‌وری ایران (۲-۴ خرداد ۱۳۷۳). تهران: سازمان بهره‌وری ملی ایران، ۱۳۷۳.

 

پی نوشت:

۱] Product

۲] Producer

3]Production
۴] . Productivity


.: Weblog Themes By Pichak :.





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
فال حافظقالب وبلاگقالب وبلاگگالری عکسفاگالری عکس آلامتو