فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

کتابخانه های به هم پیوسته و نوآور(1) - نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ سه‌شنبه ٢٩ تیر ۱۳۸٩ توسط نمایه

کتابخانه های به هم پیوسته و نوآور

عواملی که کتابخانه ها را بیشتر به یکدیگر متصل می کنند

بخش نخست

نویسنده: پیتر وبستر

مترجم: نیلوفر برهمند*

 

این مقاله گسترش های فراوان فناوری و عملیاتی، که موجب اتصال و وابستگی بیشتر کتابخانه ها به یکدیگر می شود را، مورد توجه قرار می دهد. هم چنین خدمات پیوسته یکپارچه نوین و اهمیت فزاینده استانداردهای رسمی و غیر رسمی را مورد بررسی قرار می دهد. در این مقاله هم چنین در مورد خدمات جهانی متمرکز وب مورد بحث و بررسی صورت می پذیرد. روابط میان شرکت های صنعت اطلاعات و کتابخانه ها و هم چنین خدمات مرجع مجازی و طرح های رقومی سازی وسیع مورد کند و کاو قرار می گیرد. این مقاله چنین نتیجه گیری می کند که همکاری نزدیک کتابخانه ها را قادر می سازد تا خدمات خود را به سطوح جدید ببرند. این همکاری ها کلید نوآوری های مستمر برای این خدمات به شمار می روند.

کلیدواژه ها: فناوری اشتراکی؛ منابع رایگان؛ خدمات اطلاعاتی متمرکز.

١) مقدمه

ائتلاف های کتابخانه ای که در سطح محلی، استانی، ملی و بین المللی سازمان می یابند همان هایی هستند که بیشتر زمانی که از شبکه های اشتراک منابع صحبت به عمل می آوریم، به ذهن خطور می کنند. اهمیت و تأثیر ائتلاف های کتابخانه ای به منظور خدمات فهرست نویسی مشترک، امانت بین کتابخانه ای، تحویل مدرک و اجازه های مشترک الکترونیک درحال افزایش است. با این وجود، جوامع کتابخانه ای نیز به راه های مختلفی

- به صورت رسمی و یا غیر رسمی- با یکدیگر همکاری می کنند که این همکاری ها یا فراتر از ائتلاف های کتابخانه ای است یا اساس آن را تشکیل می دهد. آنچه که در ادامه خواهد آمد بررسی راه های مختلفی است که از طریق آن، جوامع کتابخانه ای بیشتر به یکدیگر وابسته می شوند.

قابلیت های ذاتی فناوری های شبکه، فرصت هایی را در اختیار کتابخانه ها قرارداده است تا خدمات خود را به سطوح جدیدتر منتقل کنند. کتابخانه ها تحت تأثیر روندهای عمومی فناوری رایانه ای قرار گرفته اند. کتابخانه ها هم چنین درچالش های فراوان یکپارچه سازی مهارت ها و روش های جدید، رو به رو شدن با منابع جدید رقابت و انطباق با تغییر سریع فناوری با یکدیگر شریک هستند.

«بررسی محیطی او. سی. ال.سی درسال ۲۰۰۳: تشخیص الگو» )ویلسون[۱]، ۲۰۰۳) بررسی مفیدی از دورنمای متغیر و چالش های وابسته به فناوری که کتابخانه ها با آن مواجه هستند را، ارائه می دهد. «شبکه های کتابخانه ای در هزارة جدید : ده روند برتر» )لافلین[۲]،۲۰۰۰) اثر ارزشمند دیگری است که نیروهای تأثیرگذار بر توسعة شبکه های کتابخانه ای را مورد بررسی قرار می دهد. هایمن[۳] )۲۰۰۳) رشد سریع انتظارات استفاده کنندگان از کتابخانه را، در دنیایی که ارتباطات آنی و دسترسی پر سرعت از راه دور به اطلاعات جهانی امری معمول است، مخاطب قرار داده است. هم ویلسون و هم هایمن )۲۰۰۰،ص ۹۷) به این نتیجه رسیده اند که همکاری و تشکیک مساعی، کتابخانه ها را به ابزارهای لازم برای مواجهه با چالش های آتی مجهز می کند. در «شناخت الگو» رگ کار[۴] چنین نقل می کند: اگر دهه های گذشتة توسعة کتابداری و اطلاع رسانی چیزی به ما آموخته باشد، به طور حتم آن است که پیشرفت های قابل توجه و راه حل های پایدار و سودمند آنهایی خواهند بود که مشترک باشند )ویلسون،۲۰۰۳،ص۸۳).

همان طور که فناوری، کتابخانه ها را با چالش های تازه و فراوانی مواجه می سازد، ابزارهای مشترکی را نیز برای مواجه شدن با این چالش ها در اختیار کتابخانه ها قرار می دهد. همگام با افزایش وسعت باند و اعتبار شبکه، خدمات پیوستة مشترک در کتابخانه ها رشد کرده اند. در حال حاضر ارتباطات شبکه ای، پست الکترونیکی، فهرست های پستی[۵]، خوراک های خبری یا «RSS»، بلاگ ها و ویکی ها[۶] امری بدیهی به شمار می روند. استفاده از این ابزارهای ارتباطی برای تمرکز بخشیدن به تلاش های گروه های مختلف، ویژگی اصلی پیشرفت های کنونی خدمات کتابخانه به وسیلة فناوری مشترک است.

۲) خدمات مبتنی بر فناوری اشتراکی نوین

نظام های یکپارچة کتابخانه ای[۷] به عنوان بخش کلیدی فعالیت های ائتلافی کتابخانه تداوم خواهند یافت. خدمات پیوستة کتابخانه ای نوین، به کانون توجه اشتراک کتابخانه تبدیل شده اند. بریدینگ[۸] )۲۰۰۵) در مقالة خود تحت عنوان «یکپارچه سازی دوبارة نظام یکپارچة کتابخانه» خلاصه ای از طیف رو به رشد خدمات پیوسته ای که کتابخانه ها قادر به ارائه آن هستند را، به تصویر می کشد. فناوری های نوین مهمی هم چون مرجع مجازی، تفکیک کنندة پیوند مکان یاب منبع جهانی باز[۹]، جستجو های فدراسیونی[۱۰]، نظام های مدیریت محتوا[۱۱] و خدمات تحویل مدرک مستقیم به کاربر نامزدهای خوبی برای تحویل مشترک و تعاونی به شمار می روند. اشتراک هزینه های زیرساخت های رایانه ای لازم برای چنین خدماتی و تقسیم کردن حجم کار میان کتابخانه ها، منافع اقتصادی مهمی به همراه خواهد داشت. هم چنین منافع افزودة مشترک قابل توجهی برای استفاده کنندگان از میان گروه های کتابخانه به همراه خواهد داشت.

همان طور که خدمات جدید به پیشنهادات فروشندگان نظام های یکپارچة کتابخانه ای افزون می شوند، ائتلاف های کتابخانه ای موجود نیز در طیف وسیع تری از خدمات کتابخانه ای با یکدیگر سهیم می شوند. این خدمات نوین همانند انگیزة کتابخانه ها برای پیوستن به ائتلاف ها به شمار می روند. بدیهی است در مورد خدماتی چون تحویل مدرک مستقیم به کاربر و مرجع مجازی، چنان چه گروه گسترده تری از کتابخانه ها با یکدیگر همکاری کنند از مزایای بیشتری برخوردار خواهند شد. اشتراک خدمات در میان کتابخانه ها سطحی از خدمات را میسر می سازد که از طریق یک کتابخانه به تنهایی میسر نخواهد شد. عجیب نیست که مارشال بریدینگ اظهار می کند همان طور که گروه های بزرگ تری از کتابخانه ها، منابع متمرکزی از دستة فزاینده ای از خدمات پیوسته را سهیم می شوند یکپارچه سازی مجددی نیز در محیط نظام های یکپارچه کتابخانه ای قابل مشاهده است )Breeding,۲۰۰۴).

۳) استانداردها، راهگشای اشتراک منابع

توسعه و استفاده از استاندارد های مشترک یکی از مهم ترین کارهایی است که کتابخانه ها به صورت گروهی انجام می دهند. کتابخانه ها پیش از توسعة نظام های رده بندی دهدهی دیویی و کنگره، تاریخچه ای طولانی در توسعة استانداردها دارند )Straw,۲۰۰۳). با تبعیت از استانداردها، شبکه های جهانی بدون نیاز به گفتگوهای میان دفاتر شرکت کننده، منابع را با موفقیت به اشتراک می گذارند. کتابخانه ها مواد را از طریق امانت بین کتابخانه ای مبادله می کنند. این امر تنها با تبعیت از پیش نویس های پذیرفته شده و بدون نیاز به مکاتبه های اضافی صورت می پذیرد. به همین صورت نیز، تبعیت از استاندارد «۵۰/۳۹کتابخانه ها و کاربرانشان را قادر می سازد تا بدون نیاز به هرگونه رابطة مستقیم و تنها با تکیه بر استاندارد جستجوی مشترک، اطلاعات فهرست هایشان را در سطح جهانی تسهیم کنند. استاندارد ها در محیط پیوسته اهمیت تازه ای می یابند. خدمات اطلاعاتی شبکه ای به نحو فزاینده ای بر قابلیت کارکرد متقابل خودکار ـ جایی که تراکنش های بین کتابخانه ها می تواند با کم ترین اقدام ممکن، با دخالت اندک انسان و با سرعت انتقال رایانه اتفاق افتد ـ پایه گذاری می شوند. روش های خودکار به منظور کاهش هزینه های خدمات کتابخانه ای و ارائة سرعتی که کاربران انتظار دارند، به امری ضروری تبدیل می شوند. از این رو ایجاد استانداردهای رویه ای، داده ای و قالبی نوین اجتناب ناپذیر خواهند بود. استانداردهای کاربردی بیشتری برای اینکه قابلیت کارکرد متقابل خودکار مطمئن تر و اثربخش تر انجام شوند، ضرورت می یابند.

نظام های رده بندی کتابخانه ای و فهرست نویسی ماشین خوان، مارک[۱۲]، دستاوردهای مهمی در زمینة استانداردسازی برای کتابخانه ها به شمار می روند. استاندارد جستجوی «۵۰/۳۹نخستین استانداردی بود که پیوندهای خودکار میان کتابخانه ها، که امروزه عنصری اساسی برای خدمات شبکه ای به شمار می روند، را امکان پذیر ساخت. عرضة استاندارد «۵۰/۳۹در سال ۱۹۸۸ گام بسیار مهمی به شمار می رفت، اما ایجاد «پروفایل بت»[۱۳] در سال ۲۰۰۰، در پیشرفت شبکه سازی به همان اهمیت ایجاد استاندارد «۵۰/۳۹بود )Lunaun,۲۰۰۳). پیاده سازی های پراکنده «۵۰/۳۹مزایای آن را محدود می کرد. کارکرد یک شکل و یک دست آن با استفاده از «پروفایل بت» به همان اهمیت کاربرد خود استاندارد بوده است. این مسأله در مورد مارک هم مصداق دارد. یک دست سازی هر چه بیشتر کاربرد مارک یک فرایند مداوم خواهد بود )of Congress, Network Development and Marc Standard Office,۱۹۹۸ Library).

سازمان ملی استانداردهای اطلاعات[۱۴]، «NISO»، منبع بسیار مهمی برای یکپارچه سازی خدمات کتابخانه ای به شمار می رود. «NISO» درتوسعة بسیاری از استاندارد های مهم که یکپارچه سازی نزدیک تر خدمات کتابخانه ای را میسر می سازند، راهگشا بوده است. استاندارد جستجوی «۵۰/۳۹و استانداردهای زیر بنایی مارک همگی استانداردهای «NISO» بوده اند. استانداردهایی چون استاندارد پیونددهی مکان یاب منبع جهانی باز[۱۵] و پیش نویس مبادلة امانت[۱۶] که چندی است توسعه یافته اند، نیز در این گروه قرار می گیرند. NISO,۲۰۰۵))) .)NCIDدر حال حاضر «NISO» گروه های ضربتی دارد که بر روی استانداردهای جدید جستجوی فدراسیونی و جستجوی متقابل در بین پایگاه اطلاعاتی فعالیت می کنند.

«NISO» سازمان استانداردهای اطلاعات متعلق به سازمان عمومی تری تحت عنوان «مؤسسة ملی استانداردهای آمریکا»[۱۷]، می باشد. «NISO» هم چنین بازیگر اصلی گروه استانداردهای فنی )T۴s) سازمان استانداردهای بین المللی است )NISO,۲۰۰۵b).

هر مرحله از فرایند استانداردها به نوبة خود فعالیتی گروهی است. سازمان های استاندارد از طریق فرایند گستردة مشورت با نمایندگان صنعت اطلاعات و کتابخانه ها فعالیت می کنند. تأیید نهایی استانداردهای «NISO» در میان اعضای سازمان به رای گذاشته می شود. کتابخانه ها و سایر سازمان ها داوطلب می شوند تا به عنوان دفاتر نگهداری یک استاندارد فعالیت کنند. به طور مثال، کتابخانة کنگرة آمریکا، مقر اصلی «۵۰/۳۹است و «NISO ILL» توسط او. سی. ال. سی نگهداری می شود. افزون بر فرایند سازمان یافتة استانداردها، گروه های علاقه مند و جوامع تحقیقاتی حول محور استانداردهای موجود و استانداردهای در حال ایجاد شکل می گیرند. این گروه های غیر رسمی به همان اهمیت فرایند رسمی پیاده سازی و توسعة استانداردها هستند.

افزون بر نظام استانداردهای بین المللی «ISO/NISO/ANSI»، بسیاری از سازمان های کتابخانه ای در گسترش استانداردها فعال هستند. سازمان شمارش استفادة پیوسته از منابع الکترونیکی شبکه ای[۱۸]، نمونة یک سازمان تک منظورة تنظیم استاندارد به شمار می رود و سازمان غیرانتفاعی بین المللی است که در سال ۱۹۹۲ شکل گرفت. این سازمان نمایندة گروه بزرگ تری از سهام داران شامل کتابخانه ها و شرکت های اطلاعاتی است. این گروه به صورت مشترک بر روی به کارگیری آمارهای استفادة استاندارد از پایگاه های مجله های پیوسته کار کرده است. این سازمان اقداماتی که تاکنون در این حوزه انجام شده )شامل دستورالعمل های توسعه یافته توسط اتحادیة بین المللی ائتلاف های کتابخانه ای[۱۹] و انجمن های کتابخانه های تحقیقاتی[۲۰]) را پایه گذارده است )COUNTER nd) )ARL). فدراسیون بین المللی انجمن ها و مؤسسه های کتابداری )ایفلا)[۲۱]، به صورت اختصاصی در ایجاد و گسترش بهترین دستورالعمل ها و کارها فعال است. انجمن های کتابخانه های تحقیقاتی و بخش های مختلف آن در میان سازمان های کتابخانه ای بسیاری گسترش یافته که در توسعه و پیشرفت استانداردها و علمیات مشترک در طیف وسیعی از حوزه ها، مشغول به کارند.

۴) استانداردهای غیر رسمی

کتابخانه ها هم چنین با استفاده از طیف وسیعی از استانداردهای غیر رسمی، منابع مهمی را با یکدیگر سهیم می شوند. البته فرایند استانداردسازی منحصر به صنعت کتابخانه نیست. سامانة ویندوز و یا رایانه های شخصی، نمونه های متعارف استانداردهای غیر رسمی به شمار می روند.

یک نمونه از استانداردهای غیر رسمی در کتابخانه ها نرم افزار «Ezproxy» است. «Ezproxy» که مربوط به شرکت خدمات سودمند[۲۲] است، یکی از محبوب ترین ابزارها برای کتابخانه هاست که آنها را قادر می سازد تا به کاربرانشان دسترسی از راه دور به پایگاه های اطلاعاتی مجله های الکترونیکی و سایر منابع الکترونیکی، که امتیاز آنها را در اختیار دارند، ارائه دهند. این نرم افزار استانداردی برای این هدف به شمار می رود. بیش از ۱۵۰۰ دفتر کتابخانه ای در بیش از ۳۵ کشور جهان از این نرم افزار استفاده می کنند. چندی است چین نیز به این مجموعه استفاده کننده پیوسته است.

, personal communication, April, ۲۰۰۵) Chris Zagar). این استاندارد به استانداردی برای ارائة دسترسی از راه دور به محتوای الکترونیکی کتابخانه ها مبدل شده است. نمونة دیگر، نرم افزار «Infotreive Ann.&#۰۳۹;s Ariel» است که به استانداردی برای انتقال مدارک پیوستة الکترونیک تبدیل شده است. در حال حاضر در حدود ۶۰۰۰ کتابخانه در سراسر جهان «Ariel» را به فهرست تارنمای کتابخانة خود اضافه کرده اند )Infotrieve,۲۰۰۵). همگام با استانداردهای رسمی، جوامع علاقه مند نرم افزارها، روش ها و خدمات مشترک مورد استفاده را شکل می دهند. استفاده کنندگان «Ezproxy» یا «Ariel» برای حل مشکلات یا تسهیم اطلاعات و بهترین عملکردها با یکدیگر تبادل اطلاعات می کنند. به همین صورت نیز کتابخانه های استفاده کننده از یک کاربرد مشترک و یا نظام خاص یکپارچه سازی کتابخانه ای، نرم افزار تحویل مدرک، ابزار ابرجستجو و یا تفکیک کنندة پیوند[۲۳] شبکه های اشتراک منابع غیر رسمی ولی بسیار ارزشمندی را تشکیل می دهند.

استاندارد زبان نشانه گذاری «XML» مورد دیگری از استانداردهای ظهورکننده است. روی تنت )۲۰۰۲) در مقالة خود تحت عنوان « XMLدر کتابخانه ها» بررسی بسیار مفیدی بر روی راه حل های مختلفی که چگونه «XML» می تواند در کتابخانه ها مفید باشد، ارائه کرده است. کارگزاران بزرگ نظام های کتابخانه ای مثل «اکس لیبریز»[۲۴]،«سیریز»[۲۵]و «الزویر»[۲۶] ویژگی های مبادله ای «XML» را در نرم افزارهای خود گسترش داده اند تا به عنوان وسیله ای برای مبادلة اطلاعات میان دیگر نظام ها، مورد استفاده قرار گیرد. فروشندگان محتویات الکترونیکی مثل «پروکوست»[۲۷] و «الزویر» میانجی های مبتنی بر «XML» را گسترش داده اند. استفاده از این زبان نشانه گذاری استاندارد غیر رسمی کتابخانه ها را قادر می سازد تا روش ها و خبرگی در برنامه نویسی «XML» را با یکدیگر تسهیم کنند. این مسأله هم چنین امکاناتی را برای ایجاد و ارتقای استانداردهای مبادلة رسمی جدید فراهم می کند.

متداول است که گسترش های مهم جدید در عملیات اطلاعاتی به عنوان استانداردهای غیر رسمی آغاز به کار کنند و سپس توسط دفاتر استاندارد حمایت شده و به استانداردهای رسمی تری تبدیل شوند. این مسأله در مورد استاندارد پیونددهی مکان یاب منبع جهانی باز نیز صادق بود که در ابتدا در «دانشگاه گنت»[۲۸] ایجاد شد و سپس توسط نرم افزار پیوند دهی «SFX» مورد استفاده قرار گرفت )Grogg & Ferguson,۲۰۰۴).

استانداردهای نرم افزاری غیر رسمی بیشتر موقتی اند. نرم افزار استاندارد یا روش انجام یک کار خاص ممکن است در طول سال ها تغییر کند. هم چنین بسیار متداول است که بسیاری از استانداردهای غیر رسمی با یکدیگر رقابت کنند.

۵) منابع رایگان و کتابخانه ها

نرم افزار منبع رایگان، نمونة دیگری از همکاری میان کتابخانه ها به شمار می رود. اثر اریک ریموند[۲۹] )۲۰۰۱) مقدمة سودمندی بر جامعة منبع رایگان و روش تسهیم و نگهداری مشارکتی نرم افزار رایگان را به دست می دهد. جامعة کتابخانه با اشتیاقش برای همکاری ثابت کرده است که به کار روش مشارکتی توسعة نرم افزارها می آید. جنبش نرم افزاری منبع رایگان، طرفدران پروپا قرصی در کتابخانه ها دارد. هزاران کتابخانه در سراسر جهان به نرم افزارهای کاربردی مثل سامــــانة لینوکس، نــرم افــزار «Apache Web Server» و یــا «My-SQL» و یا ابزارهای پایگاه «PHPweb» که با منابع رایگان گسترش پیدا کرده اند، تکیه دارند. این نرم افزارهای کاربردی منبع رایگان، به استانداردهای غیر رسمی چه در کتابخانه ها و چه در جاهای دیگر تبدیل شده اند.گسترش نرم افزارهای منبع رایگان ویژة کتابخانه ها نیز فراگیر شده است. نظام یکپارچه سازی خدمات کتابخانه ای «Koha» نمونة بسیار خوبی از طرح منابع رایگان کتابخانه ای به شمار می رود.)Koha Open Source Library System, nd). این نرم افزار کاربردی در سال ۱۹۹۹، در استرالیا گسترش پیدا کرد و هم اکنون در بیش از پنجاه کشور جهان در سراسر دنیا مورد استفاده است. مجموعة نرم افزارهای کتابخانه ای «Researcher»، گسترش یافته توسط شورای کتابخانه های دانشگاهی اقیانوس آرام و هامون[۳۰] در غرب کانادا، یکی از جاه طلبانه ترین و موفق ترین طرح های کتابخانه ای منبع رایگان بوده است )COPPUL,n.d). شبکة «PINE» متشکل از ۲۴۹ کتابخانة عمومی در ایالت جورجیا، چندی است اعلام کرده که برنامه هایی برای گسترش نظام یکپارچة کتابخانه ای منبع رایگان جدید دارد )Kenny,۲۰۰۴). «قابلیت ها برای نرم افزار منبع رایگان در کتابخانه ها» اثر اریک لیز مورگان[۳۱] )۲۰۰۲) مقدمة سودمندی بر روش های استفاده از نرم افزارهای منبع رایگان در کتابخانه ها ارائه می دهد. تارنمای نظام های منبع رایگان برای کتابخانه ها )OSS۴Lib,۲۰۰۵) منبع بسیار مهمی برای کسب اطلاعات دربارة فعالیت های در دست اقدام در زمینة منبع رایگان به شمار می رود. به طور کلی جنبش منبع رایگان ابزار مهمی برای کتابخانه ها به منظور اشتراک منابع نرم افزاری به حساب می آید. هر طرح منابع رایگان، شبکة اشتراک منابع خودش را خلق می کند.

***********************

* کارشناس ‌ارشد علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی  nilofar_barahmand@yahoo.com


.: Weblog Themes By Pichak :.





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
فال حافظقالب وبلاگقالب وبلاگگالری عکسفاگالری عکس آلامتو