فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

وقف کتاب و کتابخانه در اسلام - نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ سه‌شنبه ٢۸ اردیبهشت ۱۳۸٩ توسط نمایه

وقف کتاب و کتابخانه در اسلام

علاقه اسلام به علم و دانش و تأکید بر فراگیری آن باعث گردید که مسلمانان بطور روز افزونی به جانب علم و دانش روی آوردند و با توجه به حجم مطالب و مسائل موضوع ثبت و حفظ آنها مطرح گردید. اولین نیاز مسلمانان به کتابت ـ ثبت آیات الهی بود که پیامبر گرامی(ص) نازل می شد و بعلت فراوانی سوره ها و آیات احتمال فراموشی ـ از بین رفتن و حذف و اضافات کلمات و عبارات وحی مسلمانان را تهدید می نمود. فلذا تدوین و جمع آوری سوره و آیات قرآن بصورت کتاب مطرح گردید. علاوه بر این امر، پیامبر(ص) کتاب را به عنوان معجزه خود معرفی نمود، به این دلیل ارزش کتاب و کتابت به حدی رسید که کتاب و کتابخانه به عنوان وسایل با ارزش تربیتی ـ تعلیمی به سرعت تأسیس و گسترش یافت و لذا در می یابیم که:

 1ـ اولین کتاب در اسلام قرآن بود

 2ـ اولین محل تعلیم و تربیت مسجد بود

3ـ اولین محل حفظ و نگهداری کتاب نیز مساجد بودند ولی با توجه به آزادی علما در خصوص کسب دانش و ترجمه کتب از سایر زبانها به زبان عربی مسأله جمع آوری کتب و تشکیل کتابخانه بصورت امری عادی درآمد جریان تشکیل کتابخانه در اسلام از سه جنبهِ هدیه کتاب منتج می شود.

الف) هدیه کتاب به حکام ـ وزرا ـ امرا و بزرگان

 ب) هدیه کتاب به عنوان پیش کش و تحفه

 ج) وقف کتاب.

در مورد اول و دوم کتاب توسط نویسنده آن یا کسی که آنرا خریده بود به حکام و پادشاهان و دوستان و آشنایان هدیه می شد و آنها با جمع آوری این کتب به تأسیس کتابخانه شخصی می پرداختند، فی المثل کتابخانه صاحب بن عَبّاد. ولیک وقف کتاب ارزنده ترین طریق تشکیل کتابخانه ها بود که علاوه بر حفظ کتب باعث استفاده عموم از آنها می شده است. یکی از نکات جالب توجه در جهان علمی اسلام در مورد کتاب آن بود که به کتاب به عنوان وسیله ای علمی لازم برای اهل علم نگریسته می شد و به این جهت حبس کتاب و جلوگیری از استفاده از آن از ابتدا در اسلام بسیار ناپسند بود. احادیث فراوانی وجود دارد که حکایت از زشتی حبس کتاب و حتی حرمت حبس احتمال حبس کتاب، از راه وقف آن بر مجامع علمی عمومی آنرا در معرض استفاده عموم قرار می دادند. سابقه وقف کتاب در اسلام بسیار طولانی و حتی به نیمه اول قرن اول اسلامی منتهی می گردد در زمان حیات پیامبر نیز قسمتهای مختلف قرآن که بر اشیاء متفرقه نوشته می شد در مسجد ضبط می گردید تا شاید بدینوسیله در معرض استفاده عموم قرار گیرد و همچنین خالد ابن ابی الهیاج قرآنی به خط زیبا و با آب طلا نوشت و آنرا در قبله مسجد النبی برای استفاده عامه قرار داد و این جریان مربوط به اواسط قرن اول هجری. به این ترتیب وقف کتاب بر مجامع عمومی از همان صدر اسلام متداول گشت و چون اولین مجمع عمومی در اسلام همانند اولین مرکز تعلیم و تربیت مسجد بود در ابتدا قرآن و سپس کتب بر مساجد وقف می‌گشت. پس از آنکه مساجد رسماً به صورت مراکز تعلیم و تربیت درآمد، وقف کتب بر مساجد توسعه یافت. به علت عدم گنجایش مساجد و جلوگیری از نابودی کتب، محل‌هایی برای نگهداری کتاب در جوار یا در داخل مساجد ساخته شد و سپس رسم بر آن شد که در جوار مساجد، کتابخانه‌ای نیز ساخته شود و مساجد بزرگ در هنگام بنا دارای کتابخانه اختصاصی می‌شدند، این موضوع تا زمان معاصر نیز ادامه یافته است و در مورد مشاهد متبرکه نیز صدق می‌نماید. کتابخانه‌های مساجد جامع بنی امیه در دمشق، مدینه و مکه و مساجد بزرگ دیگر بر همین اساس بوجود آمدند و کتابخانه آستان قدس رضوی و نجف اشرف و سایر مشاهد متبرکه نیز نمونه دیگری از همین رسم می‌باشد. کتابخانه مسجد اعظم قم که به وسیله مرحوم آیه الله بروجردی با بنای مسجد تأسیس شد از کتابخانه‌های معتبر مساجد در زمان معاصر می‌باشد و از آخرین نمونه‌های وقف کتاب ـ کتابخانه عظیم و گرانقدر مرحوم آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره) در قم است که می‌گویند بالغ بر 25 هزار جلد کتب خطی نفیس و کمیاب در آن موجود می‌باشد. علت تأسیس کتابخانه در جوار مساجد علاوه بر توجیه تاریخی، آن است که عبادت و علم در اسلام از یکدیگر تجزیه نشده‌اند، طلب علم بهترین عبادت است لذا جریان وقف کتاب بر مساجد پس از آنکه مساجد علاوه بر محل عبادت، مرکزیت علمی نیز کسب نمودند و بعنوان محل تعلیم و تعلم شناخته شدند توسعه بیشتری پیدا کرد. دانشگاه فعلی الزهرا در ابتدای بنا به عنوان جامع الزهرا تأسیس گردید و همچنین جوامع قُرطُبه ـ طلیطله ـ غروبین و زیتونه و کتابخانه‌های بزرگی که در جوار و ضمیمه آنها وجود دارد بیشتر از راه وقف کتاب رشد و نمو نموده است.

تاریخ کتاب و کتابخانه در اسلام شاهد وقف کتاب بسیار و پیدایش کتابخانه‌های بزرگ از این راه می‌باشد. ابن جوزی (متوفی 597) می‌گوید که در فهرست کتب موقوفه مدرسه ـ نظامیه بغداد شش هزار کتاب ذکر شده بود.

مسعودی نویسنده بزرگ و مورخ معروف پس از وفات خود در سال 584 کتابخانه خود را بر خانقاه سمیساطیه در شام وقف نمود.

گویا رسم بر آن بود که دانشمندان و بزرگان کتب خود را پس از وفات وقف می‌نمودند هم چنانکه صاحب بن عباد کتابخانه شخصی خود را پس از وفات کتابخانه شهر ری نمود. اصولاً از آنجا که وقف کتاب در اسلامی یکی از پر ثواب‌ترین کارهاست وقف کتاب بر کتابخانه‌های عمومی در اسلام گردید، نه تنها وقف کتاب در اسلام متداول بود بلکه وقف مال بر اداره کتابخانه نیز امری کاملاً مرسوم بود، چنانکه ابن خلدون مورخ معروف نسخه‌ای از کتاب مشهور خود مقدمه «کتاب العبر و دیوان المبتدا و الخبر فی ایام العرب و الخ»را وقف کتابخانه قیروان نمود. هم چنین جبرئیل ابن عبید الله ابن بختیشوع نسخه‌ای از کتاب خود الکافی را به دار العلم بغداد وقف نمود. یاقوت حِمَوی صاحب کتاب معجم الادبا و معجم البُلدان کتاب‌های خود را وقف مسجد زیدی در بغداد نمود. به هر حال تأسیس کتابخانه‌ها در جوار مدارس و مساجد باعث گردید که آنها به نوبه خود به مرکز تعلیم و تعلم تبدیل شوند. از نکات جالب اینکه بسیاری از مؤسسین کتابخانه‌ها و مدارس وقفی شرایط و مقرراتی را جهت حفظ و صیانت کتب و نحوه امانت دادن آنها را در وقفنامه‌ها عنوان کرده‌اند، فی‌المثل در وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان می‌خوانیم که: «... به دستور تسلیم کتابداری که متولی شرعی به جهت کتب وقفی مدرسه مبارکه فرموده تعیین نموده باشد مقرر آنکه کتابدار مزبور در اکثر اوقاتی که طلبه را رجوع به کتاب‌های وقفی بوده باشد در مدرسه حاضر بوده ضبط کتب وقفی حسب الواقع نموده، صیانت آنها از تلف و ضیاع نماید و داد و ستد آنها را به شرح که در ظهر کتب مزبوره مرقوم است نماید«. به هر حال آنچه از تاریخ کتاب و کتابخانه‌ها در اسلام می‌توان نتیجه گرفت اینکه نقش حیاتی و مهمی کتابخانه‌های وقفی در گسترش علم و دانش داشته‌اند و هیچ ابزار دیگری تاکنون در طول تاریخ علم در اسلام مانند وقف منشأ اثر نبوده است. امروزه بر ماست که مجدداً این سنت حسنه را گسترش داده و با وقف کتاب به نشر علم کمک نموده و مجد و عظمت اسلام را زنده نگه داریم.


.: Weblog Themes By Pichak :.





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
فال حافظقالب وبلاگقالب وبلاگگالری عکسفاگالری عکس آلامتو