فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

آرشیو (1) - نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ چهارشنبه ۱۸ آذر ۱۳۸۸ توسط نمایه

آرشیو

بخش نخست

 واژه آرشیو از کلمه یونانی آرشیون [1](به معنای دفتر یا ساختمان اداری) مشتق شده (17: ج 2، ص 186؛ 5:5) و در فارسی به معنای بایگانی یا محل نگهداری اسناد، اوراق، تصاویر، پرونده‌ها، صفحات موسیقی، و جز آن آمده است (11: ذیل "آرشیو"؛ 12: ذیل "آرشیو"). آرشیویست نیز به بایگان، ضبّاط، و مأمور نگهداری آرشیو تعبیر شده است (12: ذیل "آرشیویست"). در ایران، بایگانی، آرشیو، مرکز اسناد، مرکز مدارک، و مرکز مدارک و اسناد به جای هم یا در کنار هم به‌کار رفته‌اند.

آرشیو در اصطلاح به مجموعه نوشته‌ها و اسنادی گفته می‌شود که خود حاصل فعالیت‌های روزمره و مستمر دیوان‌های سابق و ادارات کنونی است و معمولاً شامل نوشته‌ها و اسنادی نظیر شرح وظایف، دستورات، خط‌مشی‌ها، تشکیلات، فعالیت‌های اجرایی، و نیز مسائل حقوقی، فرهنگی، اجتماعی، نظامی، و هر نوع اوراق مهم دیگر نظیر قباله‌های فروش، رقبات، و پیش‌نویس مکاتبات است که به سبب ارزش دائمی‌شان در محلی به همین نام نگهداری می‌شوند (13:10).

در تعریفی دیگر، آرشیو مجموعه سازمان یافته‌ای از اسناد شامل نامه‌ها، کتاب‌ها، نقشه‌ها، نوارهای صوتی، مواد دیداری و شنیداری، و سایر مواد ارزشمندی است که در جریان مسائل حقوقی یا معاملات تجاری تولید و دریافت و به سبب ارزش دائمی‌شان حفظ شده‌اند (17: ج 2، ص 186). آرشیوها از مهم‌ترین مراکز اطلاعاتی هستند که منحصراً بر اثر فعالیت‌های سازمانی واحد، خانواده‌ای واحد، و یا حتی فردی واحد ایجاد می‌شوند و گسترش می‌یابند (1:13).

تاریخچه

 از زمانی که بشر توانست مدارک مربوط به زندگانی و فعالیت‌های اقتصادی و نیز جزئیاتی از زندگی شخصی خود را بر روی مواد و اجسام بادوام ثبت کند و آنها را در مکانی گردآورد، نخستین آرشیوها در جهان شکل گرفت (15:10-16). در حفاری‌هایی که در نقاط مختلف جهان انجام گرفته هزاران لوح کشف شده وجود سه نوع آرشیو را نشان می‌دهد: آرشیوهای سلطنتی، آرشیوهای معابد، و آرشیوهای خصوصی (6: ج 3، ص 382).

آرشیو پادشاهان آشور که توسط لایارد [2]در کاخ "اشوربانیپال" در شهر نینوا کشف شد شامل الواح گلین بسیاری بود که با خط میخی آشوری (مربوط به میانه سده هفتم پیش از میلاد) نوشته شده و شامل فرمان‌های دولتی، احکام قضایی، قراردادها، و اسناد خصوصی بود. این اسناد بخشی از مجموعه "کتابخانه آشور بانیپال" را تشکیل می‌داد. در کاخ شمشی اَداد[3]، پادشاه ماری، واقع در تل هریری نیز بیست هزار لوح به خط میخی به‌دست آمده که قسمت اعظم آن در موزه لوور پاریس نگهداری می‌شود و مطالعات انجام گرفته نشان می‌دهد که این مجموعه، در واقع، آرشیو سیاسی و اقتصادی سلسله ماری بوده است. اسناد قوم بنی‌اسرائیل نیز در معبد اورشلیم نگهداری می‌شده است (10: 16-18).

یونان قدیم برای نگهداری اسناد خود مراکزی به نام آرشیون یا آرکئون داشته و بسیاری از احکام و فرمان‌ها بر دیوار معبد دلف [4]یا بر لوح‌ها نوشته می‌شده است. در آتن نیز هر دادگاه و معبد برای خود آرشیوی داشته است. سرانجام در حدود سده سوم پیش از میلاد در یونان آرشیو مرکزی دولتی پدید آمد و حق استفاده و روبرداری از اسناد موجود در آرشیوها به کلیه افراد داده شد (8: 54؛ 19:10).

در روم باستان، آرشیو برای نخستین بار در اواخر سده چهارم پیش از میلاد در یکی از زیرزمین‌های معبد ساتورن [5] تأسیس شد و سپس در برخی شهرهای روم نیز مخازن اسناد تشکیل گردید و خانواده‌های اشراف و اعیان نیز آرشیوهای خصوصی و خانوادگی برای خود تشکیل دادند و پس از مدتی امپراتورهای روم، برای سهولت دسترسی به اسناد سیاسی، در کاخ‌های خود  آرشیو سلطنتی ایجاد کردند.

مصر نیز آرشیوهایی غنی مانند آرشیو مرکزی، آرشیو منطقه‌ای، و آرشیو محلی داشته است. پس از تصرف مصر به دست مسلمانان، اسناد و مدارک مصری که بر روی پاپیروس نوشته شده بود در معابد حفظ می‌شد و پاپیروس‌های بسیاری درباره مسائل اداری، مالی، اقتصادی، قضایی، و نامه‌های خصوصی پادشاهان در معابد آفرودیت [6]و ادفو [7]  موجود بود  (6: ج 3، ص 386؛ 10: 19-20).

در فرانسه اسنادی از قرون وسطی بر جای مانده که متعلق به پاپ‌ها و کلیساها و صومعه‌هاست (10: 19-20). نمونه‌ای از آنها پاپیروس‌های بسیار ارزشمند کلیسای راونا [8]، آثار و بقایای اسکرینیوم [9](اسناد رسمی اداری پاپ) در قصر لاتران[10]، و احکام سلاطین سلسله مرو وینژین [11]است که سی و سه مورد آن نسخه اصلی بوده و اغلب بر پاپیروس نوشته شده است و پیش از آنکه به آرشیو ملی پاریس انتقال یابد توسط ضبّاط فرامین در صومعه‌های پاریس نگهداری می‌شده است. در قرن دوازدهم، بایگانی مفهوم تازه‌ای یافت و آرشیوهای نوین به‌وجود آمد. در این آرشیوها تنها اسنادی که ارزش دائمی داشت، به شیوه‌ای اصولی تنظیم، طبقه‌بندی، و نگهداری می‌شد و اسناد کم‌ارزش و موقتی از میان می‌رفت.

در قرن چهاردهم، به حفظ و نگهداری اسناد مربوط به صورت‌حساب‌ها و مدارک مربوط به هزینه‌ها و حتی مکاتبات توجهی خاص نشان داده شد و با توسعه و افزایش قدرت مقامات مرکزی و تفکیک سازمان‌های اداری، مخازن فراوانی به وجود آمد و فهرست‌هایی برای آنها تهیه گردید (6: ج3، ص 387-391).

آرشیودولتی عثمانی در ترکیه، محل کنونی نگهداری دفترهای رسمی، سوابق، و اسناد عثمانی است. فکر تدارک آرشیو به منظور حفظ اسناد، از بدو تأسیس دولت عثمانی (699-1342 ق.) وجود داشته و گردآوری منظم و انبوه اسناد بایگانی از عهد سلیمان قانونی (927-947 ق.) آغاز شده است.

در اواسط نیمه دوم قرن شانزدهم، آرشیوهای دولتی شکل گرفت که نخستین تجربه در این زمینه در اتریش صورت گرفت. آرشیوهای دولتی همچنان تا اواخر قرن هجدهم توسعه یافت. در آن زمان آرشیو جنبه محرمانه داشت و منحصراً در اختیار پادشاهان بود و اسناد بدون اجازه شخصی پادشاه در اختیار فرد دیگری حتی وزیران قرار نمی‌گرفت (6: ج 3، ص 392).

در قرن هفدهم، دو تن از محققان فرانسوی به نام‌های تئودور گودفروا [12]و پی‌یر دوپوئی [13]برای اسناد موجود در گنجینه  پادشاهی فرانسه فهرستی الفبایی تهیه کردند. اندکی بعد کلبر[14]، صدراعظم لوئی چهاردهم (1643-1715 م.)، مجمع تحقیقات تاریخی را تأسیس کرد و به دستور او کتابدار سلطنتی تمام اسناد و مدارک و نسخ خطی را مرتب و طبقه‌بندی کرد و رفته‌رفته مفهوم واقعی آرشیو به اذهان عمومی راه یافت و مورد توجه محققان قرار گرفت. چند سال بعد، در ایتالیا نیز مجموعه‌ای از اسناد، شامل 25 جلد، توسط موراتوری [15]انتشار یافت و آرشیوهای انگلیس، روم، هلند، و فرانسه نیز در همین ایّام بنیان نهاده شد؛ و بدین ترتیب، دولت‌های اروپایی یکی پس از دیگری به تأسیس و تشکیل آرشیو دولتی و ملی اقدام کردند (23:10).

آرشیو در ایران

 نگهداری اسناد و مدارک در ایران از دیرباز معمول بوده است، چنان که در چند جای تورات به وجود خزانه پادشاه ایران که در آن اسناد نگهداری می‌شده، اشاره گردیده است. در کتاب عزرا از زبان یهودیان به داریوش گفته شده است که: "پس اگر پادشاه مصلحت داند، در خزانه پادشاه که در بابل است تفحص کنند که آیا چنین است یا نه که فرمانی از کوروش پادشاه صادر شده بود ...". و نیز در همان کتاب آمده است که: "آنگاه داریوش پادشاه فرمان داد تا در کتابخانه بابل، که خزانه‌ها در آن موضوع بود، تفحص کردند. در قصر احمتا که در ولایت مادیان است طوماری یافت شد و تذکره در آن بدین مضمون مکتوب بود ..." (33:4؛ 62:9).

اسناد پادشاهی و دولتی هخامنشیان در کتابخانه بابل و خزانه قصر احمتا (همدان فعلی) واقع در ایالت ماد و احتمالاً در جاهای دیگر نیز نگهداری می‌شده است و کشف دو مخزن اسناد اداری و مالی در تخت جمشید که یکی حاوی حدود سی هزار و دیگری شامل 750 لوح گلی به خط میخی بوده، این نظر را تأیید می‌کند. کتزیاس [16]  که مدت هفده سال پزشک مخصوص داریوش دوم هخامنشی بود در تألیف خود از "بابلیکای دیفترای"، که مدارک دولتی و رسمی بوده، استفاده کرده است و درباره این دفاتر می‌نویسد "موافق قانون حفظ می‌شده است" (33:4-34).

در دوره اشکانیان، احکام مرکزی برای ولایات ارسال می‌شد و ولایات هم گزارش‌های کتبی به مرکز ارسال می‌داشتند که به احتمال قوی این گزارش‌های مکتوب در جایی به صورت متمرکز نگهداری می‌شده است. آرشیو سلطنتی اشکانی با دو هزار و پانصد سند که در کاوش‌های سال‌های 1946- 1950 م. توسط ماسون[17]، باستان‌شناس روسی، در شهر نسا واقع در 18 کیلومتری شمال غربی عشق‌آباد کشف شد، مؤید این نظر است. کتیبه‌ها و الواح این آرشیو که غالباً درباره حساب‌ها و اسناد خرید و احکام معاملات و اسناد کارپردازی شاهان اشکانی است با هزوارش مخصوص پارتی نوشته شده است (4: 34؛ 9: 62-63).

ساسانیان نیز اسناد و مدارک سیاسی و اقتصادی و اداری خود را نگهداری می‌کرده‌اند، چنان که آرشیو اسناد سغدی کوه مغ که شامل نامه‌های سیاسی، گزارش‌ها، اسناد قضایی، صورت حساب‌های مالیاتی، و نامه‌های اداری است در سغدیان کشف گردیده و آرشیو پادشاهی ساسانیان است. شاهان ساسانی وقایع دوران پادشاهی خود و گزارش‌های مهم کشور را به صورت مجموعه‌هایی با نام سالنامه‌ و کتاب‌ سال‌ ثبت می‌کردند و برای نگهداری آنها نگهبانانی می‌گماردند (34:4؛ 63:9).

پس از رواج اسلام در ایران، به راهنمایی وزیران و دبیران ایرانی اسناد و مدارک در محلی با عنوان "خزانه" نگهداری می‌شد. به‌طور مثال، در دوره غزنویان، اسناد در محلی که "خزانه حجت" نامیده می‌شد، نگهداری می‌گردید. غزنویان اسناد و مدارک خویش را در سفرها با خود حمل می‌کردند. این نکته درباره سلجوقیان و خوارزمشاهیان و سلسله‌های فارسی‌نژاد فارس و عراق و گرگان نیز صادق بوده است (4: 34-35؛ 31:10).

در دوره ایلخانان، مراکز متعددی برای نگهداری مدارک و اسناد وجود داشته است و سوادی از هر فرمان برداشته و در دفتری مخصوص می‌نوشتند و دفاتر را در خزانه نگهداری می‌کردند (35:4) و در دوره جلایریان، قسمت دفاتر و اسناد خود یکی از تشکیلات مهم دیوان بزرگ بود که به سرپرستی یک دفتردار و چندین منشی و کاتب اداره می‌شد (32:10). در عهد صفویه، رونوشت تمام ارقام مربوط به امور مالی و احکام و نشانه‌ها و نامه‌ها و اسناد در دفاتر مخصوصی ثبت می‌شد. محل نگهداری این دفترها، که اسناد دفترخانه دیوان اعلا نام داشت، ظاهراً عمارت چهلستون بود (63:9). در دوره ناصرالدین شاه، با توسعه نظام اداری کشور و اعزام سفیرانی به کشورهای دیگر، وظایف وزارت امور خارجه گسترش یافت و آرشیو مالی و اداری تفکیک گردید. در سال 1317 ق. وزارت امور خارجه، به تقلید از روش بایگانی کشورهای اروپایی، بایگانی خود را سامان بخشید. اما سفارتخانه‌های ایران در کشورهای اروپایی بایگانی مشخصی نداشتند و به همین سبب، هر گاه سفیری تعویض می‌شد یا مأموریتش در سفارتخانه‌ای به پایان می‌رسید، اسناد دوران خود را همراه می‌برد و ضرورت داشت که وزارت امور خارجه اسناد مورد نیاز سفیر بعدی را تهیه و ارسال کند.

پس از برقراری حکومت مشروطه، امور کشور میان چندین وزارتخانه تقسیم شد و هر وزارتخانه اسناد و مدارک خود را نگه می‌داشت. در سال 1348 ش. دولت قانونی برای تشکیل آرشیو ملی و مرکز اسناد به تصویب مجلس شورای ملی و سنا رساند تا کلیه اسناد و مدارک اداری و اقتصادی و فرهنگی کشور در یک جا تمرکز یابد و از پراکنده شدن و از بین رفتن آنها جلوگیری شود (4: 36؛10: 36-37).

انواع آرشیو

 آرشیوها را، از لحاظ شکل و مواد اطلاعاتی، می‌توان به سه گروه تقسیم کرد: 1) آرشیو مکتوب که مهم‌ترین، متداول‌ترین، و قدیمی‌ترین نوع آرشیو است. این اسناد از لحاظ شکل نگهداری و ارائه خدمات، وضعیتی خاص دارند. مراکز و سازمان‌های آرشیوی، به‌ویژه آرشیوهای دولتی، حاوی اسناد مکتوب هستند؛ 2) آرشیو مواد دیداری و شنیداری که شامل نوار صوتی، انواع فیلم، عکس، صفحه فشرده، پوستر، و جز آن است؛ و 3) آرشیو نقشه که شامل نقشه‌های جغرافیایی، زمین‌شناسی، هوایی، و مهندسی در ابعاد مختلف است و برای نگهداری آنها مراکز ویژه‌ای ایجاد می‌شود (4: 17-18؛ 112:9-114).

آرشیوها از لحاظ گستره مکانی ممکن است آرشیو منطقه‌ای، آرشیو ملی، آرشیو استانی یا ایالتی، آرشیو شهری، و آرشیو بخش یا دهستان باشند. از لحاظ موضوعی نیز به آرشیو تاریخی، جغرافیایی، قضایی، سیاسی، اقتصادی، جهانگردی، و مانند آن تقسیم می‌شوند (4: 19؛ 115:9؛ 14:10).

در داخل یک سازمان آرشیوی، بسته به نوع و کمیت موادی که در آن گرد آمده تقسیم‌بندی‌های متفاوتی رایج است، که 1) تقسیم بر اساس دوره تاریخی و 2) تقسیم بر اساس محتوای اسناد از مهم‌ترین آنهاست.

انواع مواد آرشیوی

 مواد آرشیوی به موادی گفته می‌شود که در توصیفی که برای کتاب و جزوه شده است نگنجد و نیز استفاده از بعضی از آنها نیازمند وسایل بخصوصی باشد؛ نظیر مواد دیداری و شنیداری، و موادی که دارای ارزش تاریخی هستند (292:7). بعضی از مواد آرشیوی عبارتند از: استاندارد، اسلاید، اطلس، اعلامیه دیواری، بروشور، پوستر، تقویم، تمبر، صفحه، صورتجلسه، طرح، عکس، گزارش، فیلم، میکروفرم، نقشه، نوار، صفحه فشرده، حکم، فرمان، نامه، مهر، طغری، اجاره‌نامه، قباله، وقفنامه، و مانند آن.

اصول آرشیو

 با توجه به ماهیت اسناد آرشیوی، اصولی را بر آرشیو حاکم دانسته‌اند که مهم‌ترین آنها به قرار زیر است: 1) اصل منشاء یا خاستگاه، که به عنوان نخستین اصل همگانی آرشیو تلقی می‌شود و به این معناست که اسناد یک سازمان معین چون به یک کلّ مرتبط تعلق دارند نباید با اسناد سازمان دیگر درهم آمیخته شوند (1: 6-7)؛ و 2) اصل نظم اولیه، که از اصل نخست سرچشمه می‌گیرد و بدین معناست که پدیدآورنده یا پدیدآورندگان بر اساس مقصود خاصی اسناد را کنار هم چیده‌اند و فرض بر این است که ترتیب تاریخی، موضوعی، الفبایی، یا هر روش دیگر آن دارای منطق بوده و نباید آن منطق را برهم زد (71:13).

برخی صاحب‌نظران اصول آرشیوی را به سه یا چهار گروه تقسیم کرده‌اند که عبارتند از: اصل حفظ حرمت منشاء اولیه؛ اصل نظم و ترتیب نخستین؛ اصل توصیف مجموعه‌ای اسناد؛ و اصل سطوح کنترل. سه اصل اول از قرن نوزدهم در اروپا رایج شد و اصل چهارم را هم آرشیوداران امریکایی ابداع کردند (1:12).

منبع : http://www.tebyan.net


.: Weblog Themes By Pichak :.





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
فال حافظقالب وبلاگقالب وبلاگگالری عکسفاگالری عکس آلامتو