فال

قالب وبلاگ

قالب وبلاگ

اس ام اس عاشقانه

نمایه


نمایه
 
پيوند ها

محل درج آگهی و تبلیغات
 
نوشته شده در تاريخ سه‌شنبه ٢٦ شهریور ۱۳۸٧ توسط نمایه

زندگی نامه ابن ندیم، فهرستنگار بزرگ مسلمان

ابوالفرج محمدبن اسحاق کتابشناس، فهرستنگار، و محقق بغدادی سده 4 ق. و نویسنده اثر معروف الفهرست* است. بهسبب بیتوجهی نویسندگان و تذکرهنویسان سدههای بعدی نسبت به ابنندیم، درباره احوال و فعالیتهای علمی او آگاهی اندک و گاه نادرستی در دست است. از اینرو، برای اطلاع از زندگی و فعالیتهای علمی وی میتوان از اثر وی، الفهرست، بهره جست.

از موطن ابنندیم اطلاعی در دست نیست، اما این اندازه معلوم است که در بغداد میزیسته و مدتی در موصل اقامت داشته است (3: 94، 181).

تاریخ تولد او نیز معلوم نیست، اما با توجه به گزارش وی در الفهرست (295:3) درباره ملاقاتش با فقیه خارجی، ابوبکر بردعی، در سال 340 ق. و نیز دیدار او از کتابخانه علیبن احمد عمرانی (325:3، 341)، میتوان دریافت که وی در این تاریخ از بلوغ علمی برخوردار بوده است.

ظاهراً ابنندیم را به عنوان "ورّاق" میشناختهاند (1: ج ،5 ص 72؛ 2: ج 1، ص 53)، اما دلیل استواری بر ورّاق بودن وی در دست نیست. از آنجا که بخشی از کتاب الاوصافوالتشبیهات وی به کتابت و ادوات آن اختصاص داشته (14:3)، می‌توان دریافت که او با فن ورّاقی آشنا بوده است.

برخی مشایخ او، که در الفهرست از ایشان یاد شده، عبارتند از: سریبن احمد کِنْدی، ابوعلیبن سوار کاتب، ابوالحسن علیبن هارون، ابوالفتح بن نحوی، ابودُلَف ینْبوعی، ابوالخیر خَمّار و مهمتر از همه، ابوسعید سیرافی، ابوسلیمان منطقی سجستانی، ابوالفرج اصفهانی، ابوعبیدالله مرزبانی، و احتمالاً یحییبن عدی (3: ص 13، 154، 171، 162، 305، 410، 45، 302، 158، 208، 309). ابنحجر نیز در میان مشایخ وی، اسماعیل صفار، از محدثان مشهور بغداد، را نیز نام برده است (1: ج 5، ص 72).

از مندرجات الفهرست چنین استنباط میشود که ابنندیم با علوم مختلف آشنایی نسبی داشته و احتمالاً در برخی زمینه‌ها از جمله ادبیات عرب و علوم اوائل، به ویژه فلسفه و تاریخ فلسفه، صاحبنظر بوده است. دانش او در زمینه کتابشناسی و علوم مختلف، همچنین ابتکار در مسائل علمی و دقّت وی در ضبط نیز چنان است که ستایش بعضی از متقدمان را سبب شده است (7: ج 1، ص 7؛ 8: ج 18، ص 17).

ابنندیم شیعیمذهب (3: 95، 197، 276) و از لحاظ فکری معتزلی بوده است (3: 201-202، 212). مشرب اعتزال و خردگرایی او و نیز مطالعاتش درباب ادیان و مذاهب، بر آزاداندیشی و تسامح وی اثر گذارد؛ چنانکه علاقه او به ابوحنیفه و مذهب حنفی، شاهدی بر این مدعاست (3: 255-256). ابنندیم علاوه بر الفهرست، کتابی با عنوان الاوصاف و التشبیهات نیز داشته که اکنون نشانی از آن در دست نیست (3: 14). وی در سال 380 یا 385 ق. بدرود حیات گفت (4: ج ،6 ص 29؛ 5: 617؛ 6: ج 2، ص 197؛ 9: 25-26).

 

مآخذ:

 1) ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی. لسان المیزان. حیدرآباد دکن: 1331 ق.؛ 2) ابن خلّکان، احمدبن محمد. وفیات الاعیان. به کوشش احسان عباس. بیروت: دارالثقافه، 1971-1972م. 1391-1392 ق. = 1350-1351؛ 3) ابن ندیم، محمدبن اسحق. الفهرست. به کوشش رضا تجدد. تهران :]بینا[، 1350؛ 4) زرکلی، خیرالدین. الاعلام. بیروت: 1986 م. 1407 ق. = 1365؛ 5) زلهایم، رودلف. "تاریخ وفات ابن الندیم". ترجمه حسام صغیر. مجله مجمعاللغهالعربیه، س. پنجم، 3 (1395 ق. = 1353)؛ 6) صفدی، خلیلبن ایبک. الوافیبالوفیات. به کوشش هلموت ریتر. بیروت: شرکه المتحده للتوزیع، 1962 م. = 1381 ق.= 1341؛ 7) قفطی، علی بن یوسف. انباه الرواه. به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم. قاهره: مطبعه دارالکتب المصریه، 1950 م. = 1369 ق. = 1328؛ 8) یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله. معجم الادباء. مصر: دارالمأمون، 1355-1357 ق.= 1313-1315؛

9) Dogge, B. The Fihrist of al- Nadim. New York: 1970.   

 


نوشته شده در تاريخ شنبه ۱٦ شهریور ۱۳۸٧ توسط نمایه

مدیریت دانش و منابع الکترونیکی کتابخانه ها

زهره رمضانی[1][1]

مقدمه:

هدف اصلی کتابخانه ها، اشاعه اطلاعات مناسب و به موقع است. رسیدن به این مهم می طلبد تا کتابخانه ها از فناوری اطلاعات آگاهی کامل داشته باشند و همگام با پیشرفت این فناوری، دانش خود و کاربران کتابخانه ها را نیز به روز نمایند. با ظهور منابع الکترونیکی به عنوان بخشی از فناوری اطلاعات، وظایف کتابداران افزایش یافته است. آگاهی از انواع منابع  الکترونیکی و چگونگی انتخاب و مدیریت این منابع جزء لاینفک دانش کتابداران کتابخانه های امروزی است. روشن است که برای موفقیت در زمینه ارائه اطلاعات به موقع و مناسب به کاربران، کتابخانه ها مدیریتی را می طلبند که افراد متخصص و آگاه را انتخاب نمایند تا با دانش و تجربیات خود بتواند در سلسله فعالیتهای نظام مند مدیریت منابع الکترونیی انتخابی درست و عملی به جا و به موقع انجام دهد. در راستای رسیدن به این هدف این مقاله سعی دارد تا تعاریف درستی از مدریرت دانش و نقش ع وامل تأثیرگذار در این مدیریت را بیان نموده، سپس به تعریف منابع الکترونیکی پرداخته و انواع آنها را همراه با معیار انتخاب هر یک جهت مجموعه سازی بهینه یک کتابخانه بیان کند. در پایان نقش مدیریت د انش در منابع الکترونیکی و انتخاب آنها در کتابخانه ها را ارائه دهد.

 

تعریف مدیریت  دانش

                                                به زبان ساده مدیریت دانش به دست آوردن اطلاعات، سازماندهی آنها و استفاده مفید از آنها برای پیشبرد هر چه سریعتر سازمان است. گرفتن اطلاعات یا به قولی دیگر تصرف اطلاعات بر روی افراد یک سازمان متمرکز است. زیرا دانش عینی سهل الوصول تر از دانش نهانی در افراد است. در مورد دانش عینی و نهانی در ادامه توضیح مفصل ارائه می گردد.

مدیریت دانش 2 قسمت دارد:

مدیریت دانش دو قسمت دارد: اول مدیریث داده و اطلاعات و دوم مدیریت افرادی که واجد نظر، دانش و توانائی های خاص هستند. این دو قسمت- محتوا و افراد- برای تسهیل مدیریت دانش با کمک فرایندها و تکنولوژی خاصی بهم متصل شده اند. محک زنی، تصرف بهترین عملها، ایجاد سازمانهای یادگیرنده، توسعه جوامع یادگیری، دیتا ماینینگ، ایجاد فرهنگ تغییر، بهبود جریان کاری و گردآوری نظام مند هوشمندی رقابتی و تجاری فقط چند نمونه از ابرازها، تمرینها، مداخلات و رهیافتهای زیربنا محور هستند که برای مدیریت دانش و اطلاعات بکار گرفته شده اند.

دو جزء عبارت مدیریت دانش یعنی مدیریت و دانش با کمک دو عنصر تواناساز تکنولوژی و فرهنگ سازمانی برای تحت کنترل درآوردن حافظه جمعی سازمانها با هم مختلط شده اند(گاندی، 2004)

                                                اکنون به تعریف مدیریت و دانش هر یک به طور جداگانه می پردازیم:

داده: مواد خام است.از آنچه که می بینیم و می شنویم تا آمارها و ارقام رسمی، همگی داده محسوب می شوند.

اطلاعات: سازماندهی داده ها، اطلاعات را به وجود می آورد به بیانی دیگر داده های مرتب و سازماندهی شده اطلاعات، نامیده می شود. مانند لیست مراجعان کتابخانه طی 1 ماه اخیر.

دانش: پردازش، تجزیه و تحلیل اطلاعات و به کارگیری اطلاعات پردازش شده در موضوعی خاص (در حقیقت تبدیل اطلاعات به دانایی) را دانش می گویند که بر 2 نوع است:

1.       دانش عیان یا دانش صریح، دانشی است که مدون شده است و یا به فرمتهای خاصی ارائه شده است. مثلاً توضیح داده شده یا ثبت شده یا مستند شده و بنابراین به آسانی می توان دیگران را در آن سهیم نمود.

2.      دانش نهان، دانش شخصی و ابراز نشده ای است که یک فرد دارد. دانشی که در ذهن افراد است و هرگز به طور کامل و قابل فهم برای سایرین بیان، ثبت، مستند یا مدرون نشده است. طبق برآوردها %80 از مهمترین دانش را دانش نهان شکل می دهد.

تعریف مدیریت:

مدیریت یعنی توانایی به کارگیری داده ها و انجام کار جهت دست یابی به یک هدف. مدیریت اساساً بر طبقه بندی، فراهم کردن ساختار و     ایجاد ادراک به هم پیوستگی در یک سازمان دلالت دارد.

 

نقش چهار عنصر اساسی در مدیریت دانش:

1.       نقش دانش در مدیریت دانش

2.      نقش مدیریت در مدیریت دانش

3.     نقش تکنولوژی اطلاعات در مدیریت دانش

4.      نقش فرهنگ سازمانی در مدیریت دانش

 

نقش دانش در مدیریت دانش

هنگامی که دانش، مدون و کدگذاری شود مصنوع دانش تولید می شود و این صمنوع دانش است که می تواند مدیریت شود. چالش واقعی مدیریت دانش در توانایی تشخیص و تسخیر دانش نهان است به طوری که در هنگام نیاز قابل بازیابی باشد. دانش عیان بآسانی قابل ثبت و انتقال است اما  تشخیص، تصرف و انتقال دانش نهان مشکل است.

 

نقش مدیریت در مدیریت دانش:

                                                هدف اصلی مدیریت دانش عیان و نهان در سازمان است. برای مدیریت دانش عیان، سازمانها باید:
  دانش را بدست آورده و یا تولید و ایجاد کنند.

  دانش را برای سهولت دسترسی رمزگذاری و سازماندهی نمایند.

  دسترسی به دانش را برای دیگران با ارتباطات یا انتشارات میسر نمایند.

  دسترسی  و بازیابی دانش را تسهیل نمایند.

  دانش را  برای حل مشکلات، تصمیم گیری، بهبود اجرا، راهبری، تحلیل موقعیتها و فرایندها برای پشتیبانی فعالیتهای کاری بکار گیرند.

دانش نهان به 2 طریق قابل مدیریت است:

1.       از طریق ارتباطات نوشتاری، مصاحبه ها و پیشینه های شفاهی

2.      انتقال دانش از طریق ایجاد گروه های دانش یا گروه های هم عمل در سازمانها

 

 

 

نقش تکنولوژی اطلاعات در مدیریت دانش:

                        تکنولوژی اطلاعات میتواند بعنوان ابزاری قدرتمند عمل کرده و ابزارهایی مؤثر و کارآمد برای همه وجوه مدیریت دانش شامل تسخیر، اشتراک و کاربرد دانش تأمین کند. توانایی تکنولوژی اطلاعات در کاوش، نمایه ، تلفیق، بایگانی و انتقال اطلاعات میتواند تحولی در  گردآوری، سازماندهی، رده بندی و اشاعه اطلاعات ایجاد کند. تکنولوژی اطلاعات فقط نقش پشتیبان را در مدیریت دانش ایفا میکند.  تکنولوژی اطلاعات به تنهایی تأمین کننده دانش نیست. تکنولوژی اطلاعات میتواند به افراد در پیدا کردن اطلاعات کمک کند اما این خود افراد هستند که باید تعیین کنند آیا اطلاعات متناسب و مرتبط با نیاز خاص آنها هست یا خیر. برای تبدیل اطلاعات به دانش، افراد باید اطلاعات را تحلیل، تفسیر و درک کرده و آن را در متنی جای دهند.

 

نقش فرهنگ سازمانی در مدیریت دانش:

یکی از عوامل توانمند کردن مدیریت دانش، فرهنگ سازمانی است که مشوق تعامل افراد با یکدیگر و تبادل نظرات و تجربیات و نقطه نظرات است  و به کارکنان اجازه میدهد که بدون ترس از بازخواست صدایشان را به گوش دیگران برسانند. داونپورت و دیگران اظهار می دارند: "اگر زمین فرهنگی پروژه مدیریت دانش حاصلخیز نباشد، نه مقدار تکنولوژی و نه محتوای دانش و نه داشتن یک مدیریت پروژه خوب هیچکدام موفقیتی در بر نخواهند داشت"

در آغاز به تعریف داده و اطلاعات و دانش هر یک به طور جداگانه پرداختیم. هر یک از این سه مقوله باید به نحو کارآمدی مدیریت شوند که قطعاً مدیریت هر سه آنها در عین مرتبط بودن با یکدیگر، حوزه هایی متمایز از یکدیگرند.

برخلاف سیستمهای مدیریت اطلاعات و مدیریت داده ها، مدیریت دانش هیچگونه کامپیوتر یا تکنولوژی اطلاعات خاصی ندارد. اما از یک یا چند مورد از کاربردهای تکنولوژی اطلاعات استفاده کند. در این میان داده کاوی بیشترین تأثیرات بالقوه را در مدیریت دانش دارد.

بطور خلاصه، مدیریت داده ها، مدیریت اطلاعات و مدیریت دانش در عین ارتباط با یکدیگر، متمایزند. سیستمهای مدیریت داده ها، امور تکراری و روزانه سازمانها را خودکار نموده و انواع محدودی از اطلاعات را بدست می دهند. سیستمهای مدیریت اطلاعات به کاربران امکان میدهند که داده ها را تا سطح معینی کنترل و دوباره چینی کرده و بدینوسیله به آنان کمک میکنند که ارتباط بین عناصر داده ها را کشف نمایند. مدیریت اطلاعات در شکل اپکها، پایگاههای اطلاعاتی پیوسته و شبکه جهانگستر وب جزء لاینفک کتابخانه های امروزه شده است.

گرچه مدیریت اطلاعات و داده ها عناصر مهم مدیریت دانش هستند، هدف غائی مدیریت دانش ترویج اشتراک و یادگیری مشارکتی در سازمانهاست.(گاندی، 2004)

                                              مدیریت دانش را می توان شامل فرایند مدیریت دانش، فناوری، استراتژی و رفتار سازمانی دانست. به صورت تیتروار فرایند مدیریت دانش شامل موارد زیر می شود:

1. شناسائی دانش                                                                     2. تحصیل دانش                                                                      3. توسعه دانش                                                                             4. به اشتراک گذاری دانش                        

5. بهره برداری از دانش                               6. حفاظت از دانش

 

مواد کتابخانه ای از حالت سنتی خود رخت بربسته و به سوی الکترونیکی شدن پیش می رود. ویژگی هایی از قبیل نبود محدودیت زمان و مکان در استفاده از منابع الکترونیکی، انعطاف پذیری، نسخه برداری راحت، استفاده همزمان افراد متعدد از آنها، کم حجم بودن و بالاخره هزینه پائین منابع الکترونیکی از جمله مواردیست که برای کاربران جذابیت بیشتری نسبت به استفاده از منابع چاپی ایجاد نموده و تقاضا برای استفاده از منابع الکترونیکی را بالا برده است.

روند رو به رشد منابع الکترونیکی کتابداران را ناگزیز می سازد که با این منابع آشنایی کامل پیدا کنند و منابع الکترونیکی را به اصلی ترین هدف کتابخانه (دسترس پذیر نمودن اطلاعات یا اشاعه اطلاعات) نزدیک نمایند. در ادامه با منابع الکترونیکی و انواع آن آشنا شده و معیار انتخاب هر یک از آنها مطابق با معیارهای مدیریت دانش شرح داده می شود. 

 

تعریف منابع الکترونیکی و انواع آن

                                                منابع الکترونیکی، منابعی هستند که با فناوری رایانه در ارتباط هستند یا منابعی که به شیوه های الکترونیکی قابل دسترسی      می باشند. انواع منابع الکترونیکی شامل:

1.       منابع ناپیوسته: این منابع روی لوح فشرده یا دیسکت، قابل دسترسی هستند.فناوری دیسک فشرده در اواسط دهه 1980 معرفی و تا دهه 1990 به رشد سرسام آور خود همچنان ادامه داد. از این قالب بیشتر جهت استفاده از منابع مرجع مثل دایرة المعارفها، فرهنگهای لغت، راهنماها و امثال آن استفاده می شود.

2.      خدمات جستجوی پیوسته: که معمولا با پرداخت هزینه می توان از آنها استفاده کرد. اولین شکل ابزار اطلاعاتی الکترونیکی که در دهه 1960 وارد بازار شد، خدمات جستجو و اطلاع رسانی پیوسته بود که توسط میزبانانی مثل دایالوگ، بی آر اس، اس دی اس فراهم شد. خدمات جستجوی پیوسته به دلیل جامعیت اطلاعات که در دسترس قرار دارند خیلی محبوب شدند. بعضی از مشهورترین این خدمات مثل DialogeWeb، OCLC FirstSearch ، STN Easy ، Ovid online and LexisNexis می باشند.

3.     منابع اینترنتی: اینترنت به عنوان " شبکه شبکه ها" تعریف شده است. اینترنت در دهه 1990 دورنمای جدیدی را برای جستجو کنندگان اطلاعات باز کرد. اینترنت یک توزیع کننده وسیع و یک وسیله تجاری و محبوب ارتباطات شده است که قابل دسترسی برای میلیونها فرد و سازمان است. در حال حاضر میزان زیادی اطلاعات به وسیله اشخاص و سازمانها از طریق شبکه جهانی وب، در دسترس ساخته شده است. گروه زیادی از منابع مرجع بدون هزینه روی وب قابل دسترس هستند. (سینق، 2004)

4.      فهرست عمومی پیوسته کتابخانه ها یا مراکز اطلاع رسانی که اکثراً رایگان هستند. دایرة المعارف بین  المللی اطلاع رسانی و کتابداری (Brien,1997). فهرست پیوسته همگانی را این گونه تعریف کرده است: پایگاه اطلاعاتی از رکوردهای کتابشناختی، اغلب متعلق به مجموعه ک تابخانه ای خاص که امکان جستجو از طریق عنوان موضوع و مؤلف در آن توسط پایانه های عمومی وجود دارد. (داورپناه، 1381)                                                  

 

مدیریت منابع الکترونیکی:

                                                منظور از مدیریت منابع الکترونیکی، فراهم آوری یک ساختار جامع و انجام یک سلسله فعالیتهای نظام مند است که به تحویل الکترونیکی اطلاعات، منجر می شود. این موارد به ترتیب زیر هستند:

1.       مجموعه سازی که شامل: انتخاب – سفارش و خرید منابع است.

2.      سازماندهی که فهرست نویسی و رده بندی منابع الکترونیکی را در بر می گیرد.

3.     دسترسی، شامل مواردی چون: امانت منابع و آگاهی از وجود آنها توسط کاربران است.

4.      حفاظت از منابع الکترونیکی، که دربرگیرنده وجود آرشیو استاندارد و محل نگهداری مناسب برای این منابع و امنیت آنها می باشد.

5.     مسائل بودجه

6.      ارزشیابی که مسائل آماری و مدیریتی و نظرسنجی از کاربران را در بر می گیرد.

7.     گسترش خدمات و پشتیبانی (Webber,2002)

 

مدیریت دانش و معیار انتخاب منابع الکترونیکی

                                                در مدیریت منابع الکترونیکی برای انتخاب هر یک از انواع منابع الکترونیکی بایستی معیارهایی در نظر گرفته شود که با موارد ذکر شده بالا مطابقت داشته باشد بدیهی است مدیریت دانش در انتخاب این معیارها و در نهایت انتخاب منابع الکترونیکی، مناسب با نیاز کتابخانه و مراجعه کننده نقش بسزایی دارد. در این بخش به بررسی این معیارها می پردازیم:

 

معیارها در مدیریت مجموعه سازی منابع الکترونیکی:

انتخاب:

                        معیارهای انتخاب دیسک فشرده برای کتابخانه:

لاگاردیا و هابر (LaGuardia and Huber) پیشنهاد می‌کنند کتابداران به هنگام انتخاب دیسک فشرده به نصب آسان ، قیمت منصفانه ، تکنیکهای خوب پشتیبانی و محدودیتها و شرایط منصفانه مجوز دیسک فشرده توجه کنند.

چاودهاری(Chowdhury)، مامبرتی(Mambretti)و رولی و سلاک (Slack Rowley and) پیشنهاد می‌کنند ارزیابی دیسک فشرده براساس موارد زیر صورت گیرد:

·          اعتبار ناشر

·         محتوا و پوشش بانک اطلاعاتی

·         جاری بودن بانک اطلاعاتی و بسامد روزآمد کردن

·         کیفیت فناوری ، شامل بودن راهنمای کاری و پشتیبانی کاربر

·         نوع و اقتضاء اطلاعات

·         پرمایگی و یا محتوای تخصصی

·         درجه تعاملی[2][2]

·         تسهیلات و سرعت دسترسی به اطلاعات

·         عمر مفید محصول

·         رابط کاربر[3][3]

·         استاندارد کردن

·         هزینه

·         تسهیلات مورد نیاز

 

معیارهای انتخاب خدمات جستجوی پیوسته:

 بر اساس نظر فوستر (Forrester) و رونالدز( Rowlands) و رولی( Rowley) نکات مهم زیر باید هنگام انتخاب یک سرویس جستجوی پیشرفته مورد توجه قرار گیرد.

·          شمار بانکهای اطلاعاتی عرضه شده

·         امکانات جستجو و بازیابی

·         رابط جستجو[4][4] ( رابط کاربر ساده و پیشرفته)

·         ساختار بانک اطلاعاتی و قالب پیشینه

·         هزینه

·         زمان لازم جهت گسترش امکانات جستجو

·         امکان جستجو بین بانکهای اطلاعاتی

·         وسایل ارتباطی

·         خدمات پشتیبانی

·         امکانات اضافی مثل خدمات آگاهی رسانی جاری[5][5]

 

معیارهای انتخاب منابع اینترنتی در کتابخانه ها:

معیارهای انتخاب ابزارهای اینترنتی تکامل یافته از معیارهای تعیین شده برای مطالب چاپی است. اگرچه منابع الکترونیکی نیاز به مجموعه وسیعی از معیارها جهت پوشاندن تغییرات منظمی که در محصولات و روشهای دسترسی آنها اتفاق می افتد دارند. Davis , 1997) منابع اینترنتی بر طبق موارد زیر ارزیابی شوند:( Pratt et al. , 1996)

·          کیفیت ، چگونگی و اعتبار محتوا

·         اهمیت پوشش دهندگان منابع

·         جامعیت و تمامیت

·         درجه ارتباط اطلاعات

·         استفاده آسان

·         ثبات و پایداری

·         هزینه و حق مولف

·         نرم افزارها و سخت افزارهای مورد نیاز(سینق، 2002)

 

معیارهای انتخاب فهرست عمومی پیوسته در کتابخانه ها:

       فهرستهای عمومی پیوسته کتابخانه ها اغلب بر اساس موارد زیر ارزیابی و انتخاب می شوند:

·         جاری بودن فهرستها و بسامد روزآمد کردن آن

·         میزان پوشش تعداد کتابها یا کتابخانه ها

·         وجود راهنماهای الکترونیکی و چاپی

·         امکانات جستجو و بازیابی

·         تعداد فیلدهای کتابشناختی

 

در مبحث مجموعه سازی، طبق استراتژیهای مدیریت دانش باید افرادی انتخاب شوند که در این حیطه متخصص موضوعی و متخصص کتابداری و اطلاع رسانی باشند همچنین به یک متخصص در زمینه سخت افزار و نرم افزار رایانه نیز نیاز می باشد که بایستی این متخصصین در تعامل تجربیات و دانش با یکدیگر باشند تا از دوباره کاری های گه گاه جلوگیری شود.

به طور کلی در مجموعه سازی منابع الکترونیکی، باید معیارهای زیر در نظر گرفته شود:

جامعه استفاده کننده: اطلاعات منابع الکترونیکی مورد نظر باید متناسب با نیازهای آموزشی و پژوهشی جامعه کاربرباشد که این خود نیازمند بررسی و شناسایی دقیق نیازهای اطلاعاتی جامعه کاربر است.

محتوا: منابع الکترونیکی مورد نظر باید مرغوبیت، جامعیت و اعتبار منابع چاپی را داشته باشند. در ارزشیابی محتوای یک منبع الکترونیکی باید به مواردی چون :سطح فکری، عمق مطالب، صحت مطالب، دقت نویسنده، اعتبارنویسنده و تازه ونو بودن توجه شود.

شکل: منابع الکترونیکی باید به گونه ای باشند که کتابخانه، تجهیزات لازم را برای استفاده ازآنها دارا باشد.شکل انتخاب شده منابع، باید از استحکام و دوام طولانی برخوردار باشد.اگر منبع الکترونیکی به صورت لوح فشرده است، باید به قیمت، روزآمدبودن، محتوا و قابلیت شبکه ای شدن آن توجه شود. اگر منبع اینترنتی باشد، هزینه، قابلیتهای جستجو و محتوا باید در نظر گرفته شود.

 روزآمدی: محتوای منابع الکترونیکی باید تازه و بهنگام باشد×

 

سازماندهی
لازم است که منابع الکترونیکی،همچون منابع چاپی،براساس اصول پذیرفته شده ای سازماندهی شوند تا کاربازیابی این مواد،تسریع و تسهیل گردد.


دسترسی
کاربران کتابخانه باید برای استفاده ازمنابع الکترونیکی آموزش ببینند و شیوه های ممکن برای دسترسی آنها به منابع الکترونیکی باید شناسایی شود.امانت بین کتابخانه ای می تواند درافزایش دسترسی کاربران به منابع الکترونیکی موردنیازشان،مؤثرباشد.

 

حفاظت ازمواد

باید برای منابع الکترونیکی،محلی مناسب درنظر گرفته شود.باید مدت دوام و شرایط نظافت منابع الکترونیکی به ویژه لوحهای فشرده را درنظرگرفت.مساله ویروسی شدن منابع الکترونیکی هم باید مورد توجه قراربگیرد.اگر منابع الکترونیکی دریک آرشیو استانداردنگهداری نشوند و ازآنها به طورنامناسب استفاده شود،احتمال ازبین رفتن منابع الکترونیکی وجودخواهدداشت.درمورد امنیت منابع الکترونیکی باید تدابیرلازم اندیشیده شود.


مسائل بودجه

برای تهیه منابع الکترونیکی باید بودجه ای مناسب درنظرگرفته شود.


ارزیابی
ارزش منابع الکترونیکی باید تجزیه و تحلیل گردد.
مجموعه منابع الکترونیکی باید که ازطریق بازخورد کاربران ارزیابی شود.پیشنهادها از سوی کاربران می تواند در عملکرد بهتر مجموعه مؤثر باشد. همچنین به کارگیری گزارشهای آماری در ارزیابی منابع الکترونیکی می تواند مثمر ثمر باشد.تهیه آمار دقیق خدمات ارائه شده از طریق منابع الکترونیکی، برای تصمیم گیریهای آینده بسیار مهم است.

 

گسترش خدمات و پشتیبانی

دراین بخش ازمدیریت منابع الکترونیکی،باید به شناسایی محصولات جدید کتابخانه ای و خصوصیات آنها پرداخت.بهتراست که با فهرستی از فروشندگان و کارگزاران مخصوص منابع الکترونیکی که مورد اعتماد هم باشند،خدمات پشتیبانی را برای این منابع فراهم آورد. برای گسترش خدمات ازطریق منابع الکترونیکی، باید تلاشهای لازم صورت گیرد..

 (Electronic Resources Managenment Initiative.Retrieved,2003)

 

نتیجه گیری:

                                      با توجه به مطالب قید شده، هدف مدیریت دانش ایجاد یک محیط یادگیری و شراکت با ایجاد جریانی بین انبوه اطلاعات تولید شده توسط افراد قسمتهای مختلف یک سازمان (مثلاً در یک کتابخانه مدیران و کارکنان بخش مجموعه سازی، سازماندهی، نگهداری مواد و...) و مرتبط کردن آنها با هم است.

مدیریت دانش بر تسخیر و سازماندهی دانش عیان و نهان  افراد یک مجموعه بنا نهاده شده است. هدف نهایی مدیریت دانش حذف لایه های میانجی بین تولید کنندگان و استفاده کنندگان دانش است.بنابراین نقش کتابخانه ها دیگر به عنوان واسطه های بین منابع دانش و کاربران موضوعیت ندارد. منابع اطلاعاتی اغلب به فرم الکترونیکی دسترس پذیر می شوند و کاربران با کسب سواد اطلاعاتی لازم می توانند با تحمل کمترین زحمت به بازیابی و استفاده از منابع مورد نیاز خود اقدام نمایند. در چنین شرایطی نقش کتابخانه ها نه به عنوان پشتیبان مطرح می گردد. در حقیقت کتابخانه الکترونیکی باید نه به عنوان مکانی برای نگهداری و ذخیره اطلاعات بلکه به عنوان دروازه ای عمل کند که از طریق آن کاربران بتوانند به منابع اطلاعاتی وسیع و مورد نیاز دست یابند. این همان نقشی است که هاوکینز در سال 1998 از کتابخانه ها متصور بوده؛ وی معتقد است که کتابخانه آینده به دسترسی و مدیریت دانش می پردازد، نه مالکیت.

 

منابع و مآخذ:

- داورپناه،محمدرضا. جستجوی اطلاعات علمی و پژوهشی درمنابع چاپی و الکترونیکی. ویراستار محمد حسین دیانی. تهران دبیزش، 1381، ص 63.

 - سینق، اس.پی. مدیریت مجموعه در محیط الکترونیکی. ترجمه: زهرا بتولی، نشریه فنی مدارک علمی، دوره پنجم؛ شماره اول، 1384.

 - گاندی، اسمیتی.مدیریت دانش و خدمات مرجع در کتابخانه ها. مترجمان: مریم صراف زاده، افسانه حاضری بغدادآباد، نشریه فنی مدارک علمی، دوره چهارم؛ شماره چهارم، 1384.

 

-- Chowdhury, G.G., 1999, Introduction to Modern Information Retrieval, Library Association Publishing, London.

 

-          Davis , T.L., 1997, "The evolution of selection activities for electronic resources", Library Trends, 45, 3, 391-40.

 

-  Forrester, W.H., Rowlands, J.L., 1998, The Online Searcher's Workbook, Library Association Publishing, London .

 

  - LaGuardia, C.M., Huber, C., 1992, “Digital dreams: a CD-ROM user’s wish list”, Library Journal, 117, 2, 40-3.

 

-          Mambretti, C., 1998, CD-ROM Technology: A Manual for Librarians and Educators, McFarland , NC .

 

-          Pratt, G.F., Flannery, P., Perkins, C.L.D., 1996, "Guidelines for Internet resource selection", College & Research Libraries News, 57, 3, 134-46

 

-          Rowley, J.E., 1998, The Electronic Library, 4th ed., Library Association Publishing, London .

 

-          Rowley, J., Slack, F., 1997, "The evaluation of interface design on CDROMs", Online & CDROM Review, 21, 1, 3-13.

 

-          Singh, S.P., 2003, "Evaluation of electronic reference sources", DESIDOC Bulletin of Information Technology, 23, 2, 43-7.

 

-          Webber, Sheri(2002).Electronic Resources Management Program Purchase College Library. Retrieved November 23,2003. Avalable: http://dlist.sir.arizona.edu/archive

 

 


[6][1] . رمضانی، زهره. کارشناس کتابداری و اطلاع رسانی از دانشگاه اصفهان.

[7][2] Degree of interactivity

[8][3] . User interface

[9][4] Search interfaces

[10][5] .Current awareness services

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


"نمایه سازی در کتابخانه تخصصی و نقش آن در افزایش ارزش افزوده[1] اطلاعات "

 فاطمه صادری 

چکیده :

 بخش اطلاعات جزئی از اقتصاد است که با ایجاد ، تحلیل ، پردازش ، انتقال، توزیع ، کاربرد و استفاده از اطلاعات ارتباط دارد به طوری که اطلاعات باعث کاهش درصد عدم اطمینان می شود . نمایه سازی بعنوان یکی از روشهای سازماندهی اطلاعات دارای قابلیتهایی است که می تواند بر ارزش اطلاعات بیفزاید . کتابخانه تخصصی نیز یک پدیده رو به رشد می باشد که هدف آن تسریع عملکرد سازمان می باشد و باید همواره تازه ترین اطلاعات را با بهره گیری از انواع منابع اطلاعاتی در دسترس مراجعان خود قرار دهد و همچنین در صدد افزودن ارزش اطلاعات موجود باشد . در این مقاله سعی شده رابطه ای میان کار نمایه سازی در کتابخانه تخصصی و افزایش ارزش اطلاعات ایجاد گردد . همچنین خصوصیاتی که برای ارزش افزوده درمنابع مالی و مدیریتی بیان می شود را به نمایه مرتبط می نماید .

کلید واژه ها :

 ارزش افزوده ، اطلاعات ، اقتصاد اطلاعات ، کتابخانه تخصصی ، نمایه سازی

Title :

Indexing in special library and it’s role in increase of added value of information

Abstract :

Information section is a part of economic science . It has contact with production , analysis , prossecing ,transition , distribution , application and utilization of information , so that , information , cause decrease of distrust percentage . Indexing as one of procedures of information organization has capabilities that it can increasing value of information .Special library is a phenomenon in the direction of growth . It’s goal is expediting to institute function. Special library must always established newly information available of users to exploit of kinds of sources. And also special library must be could increase value of information on hand. In this paper attempt to established link between indexing in special library and growth of value information. And attached charactristics features of added value in managing resoures with indexig.

Key words :

Added value – Information– Information Economic – Special Library – Indexing

 

مقدمه :

امروز این نظر پذیرفته شده است که اطلاعات قدرت است و همه به ارزش آن واقف هستند . درمنابع علوم کتابداری، بحثهای فراوانی درزمینه ارزش افزوده خدمات اطلاعاتی وجود دارد . هم کتابداران و هم مراجعه کنندگان به آنها ، نگران عرضه بیش ازتقاضای اطلاعات شده اند و می پرسند که چگونه داده های بی ارزش و غیرضروری را درجستجو برای محتوای مخصوص خود باید حذف کرد . برای کاربران کتابخانه، موانع واقعی جهت دسترسی، تجزیه و تحلیل و کاربرد اطلاعات وجود دارد و کتابداران هرگاه که موانع دسترسی به اطلاعات را کاهش دهند ، به ارزش آن می‌افزایند . ارزش ، درسهولت یافتن خاص ترین و کامل ترین منبع اطلاعاتی و درسهولت تماس و ارتباط با اطلاعات ، افزوده می شود . ارزش ، همچنین ، درسهولت تجزیه و پردازش اطلاعات و درتسهیل کاربرد آن اضافه می شود . ( 10 )

کتابخانه تخصصی[2] :

کتابخانه های تخصصی از لحاظ حجم ، تعداد ، نوع منابع و ارائه خدمات با سایر کتابخانه ها متفاوتند و بیشتر در شمار کتابخانه های پژوهشی و علمی – تحقیقاتی قرار می گیرند . این کتابخانه ها در حال حاضر بیشتر به صورت مراکز اسناد و اطلاعات و بانکهای اطلاعاتی و جمع آوری منابع علمی – اختصاصی در سطح ملی یا جهانی فعالیت دارند وبه کتابخانه ها ی پژوهشی یا مراکز اطلاعات[3] نیز معروفند . در این کتابخانه ها از وجود کتابدارانی که در رشته موضوعی مورد نظر تخصص و تجربه کافی دارند ، استفاده می شود و مترجمان ، چکیده نویسها و نمایه سازها نیز بر اساس تخصص انتخاب می شوند و با تهیه گزارشها ، چکیده ها ، پیایندها ، نمایه های موضوعی و جمع آوری منابع اختصاصی مورد لزوم و حتی پیش بینی نیازهای علمی و تخصصی پژوهشگران ، با استفاده از ابزار و تکنولوژی جدید ، در راه بهبود سطح اطلاعات و برآورد نیازهای آنان گام بر می دارند و آخرین نظریه های علمی را در دسترس محققان و دانش پژوهان قرار می دهند . از لحاظ تامین بودجه و سازماندهی این کتابخانه ها وابسته به موسسات دولتی و غیر دولتی هستند .     ( 4 ، ص 23 )

کتابخانه تخصصی طبق تعریف انجمن کتابخانه های تخصصی[4] مکانی است که درآن اطلاعات به روشی که بیشترین سودمندی را داشته باشد ، ارزیابی ، تجزیه ، سازماندهی ، بسته بندی و ارائه می شود . و در اصطلاحنامه کتابداری نیز ، کتابخانه تخصصی بدین صورت تعریف شده است :" واحدی از یک سازمان که هدف آن فراهم ساختن اطلاعات خاص برای پیشرفت کار سازمان یا برای گروه محدودی است . " کتابخانه های تخصصی از نظر نوع و شکل مدارک از تنوع بسیاری برخوردارند آنها بر یک زمینه موضوعی خاص تمرکز داشته و پوشش اصلی این نوع کتابخانه انواع منابع و رسانه های منتشرشده درآن زمینه خاص است ، مانند ؛ کتاب ، مجلات ، اسناد و مدارک ، بریده جراید ، استانداردها ، مواد دیداری و شنیداری ، نقشه ، پایان نامه ، کاتالوگ های تجاری ، پروانه های ثبت اختراع و مجموعه ها ی نرم افزاری .

یک کتابخانه تخصصی به منظور سازماندهی وبازیابی سریع اطلاعات ازاین منابع ، باید ازشیوه های مناسب برای ذخیره ، دسترسی و اشاعه ویژه هر یک از این رسانه ها استفاده نماید . لذا کتابخانه های تخصصی در عصر کنونی باید قادر به انجام وظایف زیر باشند :

1 - تجزیه و تحلیل، تفسیر ، بسته بندی واشاعه اطلاعات

2 - طراحی ، توسعه و عرضه خدمات نوین و محصولات اطلاعاتی

3 - ایجاد پایگاه ها و نمایه ها

4 - گزینش ، پیکر بندی وارزیابی نظام های انفرادی ( 15 )

افزون بر خاص بودن و کاربرمدار بودن خدمات ، آنچه که در ارائه خدمات به کاربران کتابخانه های تخصصی باید مورد توجه خاص قرار گیرد ، لزوم تاکید بیشتر بر ارائه دانش به جای اطلاعات صرف است . این امر مستلزم آنست که کتابداران، با توجه به کمبود وقت پژوهشگران و نیز با توجه به ارزشمندی بیشتر دانش در مقایسه با اطلاعات در فعالیتهای پژوهشی ، باید شرایطی را فراهم سازند تا کاربران به دانش دسترسی داشته باشند . بنابراین ، یکی از کارکردهای اصلی کتابداران در این نوع کتابخانه ها، فراهم کردن دسترسی به دانش و یا پردازش اطلاعات موجود با هدف تولید دانش است . ویژگی منحصر به فرد کتابدار تخصصی دانش عمیق در خصوص منابع چاپی و الکترونیکی در زمینه موضوعی مورد نظر و مدیریت اطلاعات مورد نیاز افراد یا گروه ها می باشد .

نمایه سازی [5]  

 سازماندهی اطلاعات از ارکان اساسی محیط علمی به شمار می آید چرا که بدون وجود نظم و ترتیب، دستیابی به منابع اطلاعاتی با هزینه زمانی و اقتصادی گزافی صورت می گیرد . در طول تاریخ کتابداری محیط ها و دوره های متفاوتی را شاهد بوده ایم که در هر یک برای دستیابی به اطلاعات ، سازماندهی اطلاعات وجود داشته است و پیوسته سیر تکاملی خود را ادامه می دهد .(12) نظم نوشته ها از دیر زمان مورد توجه بوده است و از نخستین ایام به دو صورت انجام می گرفته یکی بر اساس اندازه و شکل ظاهری منابع و دیگری بر پایه متن و محتوای آنها که آن را سازمان دانش می گویند .( 1 ،ص 128 ) نمایه سازی یکی از فرایندهای سازماندهی منابع کتابخانه است که در آن جوهره محتوایی منابع به صورتی که برای استفاده کننده دسترس پذیر باشد استخراج و ارائه می شود . ( 9 ، ص 242 ) داده های نمایه سازی یک جزء ضروری در حلقه ارتباطات میان تولید کننده اطلاعات و مصرف کننده نهایی آن بحساب می آید . نمایه ها ، نوشته ها را طوری سازمان می دهند که یک متخصص به آسانی می تواند مدارک مورد علاقه خود را مشخص کند . هدف هر نمایه ای بازیابی نمودن رکوردها یا مدارکی است که به وسیله فرآیند نمایه سازی ، ذخیره و سازماندهی می شوند وارزش هر نمایه فقط به جستجوی رضایتبخش اطلاعات و مدارک بستگی دارد .          ( 3 ،ص  1 ) 

 

 

انواع نمایه سازی

نمایه سازی یا نمایه گری ، فرآیند تهیه نمایه ، فرآیند تحلیل محتوای اطلاعاتی اثر و بیان کردن آن با زبان ویژه نظام نمایه سازی است نمایه سازی مفاهیم [6]بیشتر به معنای نمایه سازی اندیشه هاست تا اصطلاحاتی که پدید آوردنده برای بیان وارائه این اندیشه ها به کار می برد . ( 7 ،ص 40 )

نمایه سازی به دو بخش عمده تقسیم می شود :

1 – نمایه سازی کتاب[7] یا نمایه سازی انتهای کتاب : برای این کار کتاب از نظر محتوایی بررسی شده و به صورت شناسه هایی که دارای آدرس است در انتهای کتاب ارائه می شود . نظام پژوهشی و تحقیقی نیازمند کتابهایی است که نمایه دارند . کتابی که نمایه دارد ، ارزشهای کیفی بالاتری را داراست ، زیرا بسادگی خواننده را به اطلاعات مورد نظر رهنمون می سازد . بعضی از محققان کتاب خوب را بر اساس نمایه آن ارزیابی می کنند . نمایه انتهای کتاب نقشه جامع و دقیق از محتوای کتاب است .

2 – نمایه سازی مدارک و دیگر منابع کتابخانه : منابع کتابخانه بویژه نشریات ، اسناد ، مدارک ، جزوات و استانداردها براساس یک طرح موضوعی از پیش تعیین شده نمایه سازی می شوند . ( 9 ،ص 243 )

بعضی از نمایه ها چاپی هستند و بعضی در کامپیوتر ذخیره شده و از یک ترمینال مورد جستجو قرار می گیرند . نمایه کامپیوتری انعطاف پذیرتر و دارای امکانات بیشتری است درحالی که نمایه چاپی به آسانی مطالعه می شود .

 به هر شکلی که یک نمایه نمود یابد ، باید برای اکثر استفاده کنندگان قابل درک باشد یعنی موضوع اصلی و رابطه بین موضوعها را به خوبی بیان نماید تا استراتژیهای جستجو ، موثر واقع شوند .(3، ص83) در پژوهش های علمی گردآوری اطلاعات موجود اهمیت زیادی دارد ، که شاخه ای فرعی از تحقیق به نام پژوهش کتابخانه ای راایجاد می کند،که دراین روش ازطریق فهرستها ، نمایه ها و کتابخانه ها ، اطلاعات مدون به دست می آید . ( 1 ،ص 86 ) 

نمایه سازی در کتابخانه تخصصی

مسئله بازیابی‌ اطلاعات‌ از زمانی‌ آغاز شد که‌ بشر سعی‌ کرد محیط‌ پیرامون‌ خود را کنترل‌ کند یا حداقل‌ از فشارهای‌ خارجی‌ که‌ باعث‌ نابودی‌ او می‌شدند ، جلوگیری‌ کند . بشر برای‌ ایجاد محیطی‌ مطلوب‌ برای‌ ادامة‌ بقاء به‌ اتخاذ تصمیمات‌ سریع‌، صحیح‌ و دقیق‌ نیاز داشت‌ . کیفیت‌ این‌ تصمیمات‌ به‌ توانایی‌ تصمیم‌ گیرنده‌ در حل‌ مسائل‌ وابسته‌ بود ، ولی‌ قبل‌ از آن‌ به‌ میزان‌ ارتباط‌ و کیفیت‌ اطلاعاتی‌ وابسته‌ بود که‌ تصمیم‌ گیرنده‌ برای‌ حل‌ مشکل‌ فراهم‌ آورده‌ بود . بتدریج‌ و در طول‌ تاریخ‌، جمع‌آوری‌، سازماندهی‌ و نگهداری‌ امری‌ متداول‌ و مرسوم‌ شد . امروزه‌ رشد تصاعدی‌ و اهمیت‌ حیاتی‌ اطلاعات‌ ، لزوم‌ صرفه‌جویی‌ در وقت‌ و هزینه جستجوکنندگان‌ و لزوم‌ دستیابی‌ سریع‌ ، جامع‌ و مانع‌ به‌ اطلاعات‌ خاص‌ مورد نیاز از مسائل‌ مهم هستند .

در واحد نمایه سازی کتابخانه تخصصی امور زیر مطرح شده و انجام می گیرد :

_ دستورالعملها و روشهای ذخیره اطلاعات موجود در انواع سندها و مدارک

- ثبت کلید واژه ها

- ارزشیابی مواد از لحاظ اهمیت اطلاعاتی آنها برای چگونگی ذخیره سازی از نظر تفکیک نمایه سازی یا چکیده نویسی

- تهیه مقدمات اصطلاحنامه ها

- ماشینی کردن ذخیره اطلاعات به کمک بخش کامپیوتری برای ایجاد تسهیلات درامر بازیابی مواد ذخیره شده (4 ، ص 126 )

در متنی که از سوی " کمیته تخصصی صلاحیتهای کتابدار متخصص " در انجمن کتابخانه های تخصصی امریکا در خصوص صلاحیتهای حرفه ای و شخصی کتابداران متخصص همراه با مثالهایی در زمینه کثرت نقش و کار کتابدار متخصص منتشر شده است ؛ یکی از این صلاحیتهای حرفه ای ، توسعه و مدیریت مناسب خدمات اطلاع رسانی ثمر بخش ، بیان شده ومثالهای عملی برای این ویژگی ؛ مدیریت و نظارت بر بودجه به شکل موثر ، ایجاد تیم مناسب جهت خدمات اطلاع رسانی ، انجام جستجوهای مشکل و چند مرحله ای ، تهیه منابع به شکل چاپی و الکترونیکی ، تجزیه و تحلیل اطلاعات مورد نیاز و توسعه تزاروس ها و اصطلاحات نمایه ای و انجام نمایه سازی نام برده شده است . ( 16) در واقع با این کار ایجاد ارزش افزوده برای اطلاعات که از مهمترین وظایف کتابداران نمایه ساز در کتابخانه تخصصی می باشد ، ایجاد می شود .

ارزش اطلاعات

 هنگامی که درباره ارزش اطلاعات صحبت می شود در حقیقت چیزی بدیهی تر و در عین حال ذهنیتر از ارزش اطلاعات وجود ندارد .

اولا" چیزی بدیهی تر از ارزش اطلاعات وجود ندارد ، زیرا ، چگونه می توان سعی و کوشش تحقیقات جهانی را که می تواند حدود 2% تولید ناخالص ملی[8] را در بر بگیرد ، مورد تایید قرار داد ، چنانکه نتایج آنها منتشر نشود و اطلاعات به طور وسیع نچرخد و در دسترس بیشترین تعداد مراجعه کنندگان قرار نگیرد . همچنین چیزی ذهنی تر از ارزش اطلاعات نیست زیرا مثلا" در قانون برادفورد[9] و بر طبق آن 80% انتشارات نادیده گرفته می شوند . همچنین این مطلب که ارزش اطلاعات برای هر فرد طبق وضعیتهای گوناگون تغییر می یابد نیز صحیح است . ( 13 )

امروزه اطلاعات رکن اصلی هر سازمان و جامعه محسوب می شود . از آنجا که به روز بودن و دسترسی به موقع به اطلاعات دو ویژگی بسیار مهم در استفاده از اطلاعات است وجود مدیریت اطلاعات ضروری است . مدیریت اطلاعات عبارت است از فرایند شناخت و تولید اطلاعات ، سازماندهی و ذخیره اطلاعات ، انتشار و اشاعه اطلاعات و بهره برداری یا استفاده از اطلاعات . یکی از ده اصل اساسی مدیریت اطلاعات که در مقاله مرادی و آصف زاده بیان شده ، ایجاد ارزش افزوده در اطلاعات از طریق طبقه بندی ، ویرایش و اشاعه آن است . ( 14 )

در مقاله ای از دکتر فتاحی  ( 17 ) در خصوص قابلیتهایی که در اطلاعات وجود دارد و سبب می شود که اطلاعات دارای ارزش افزوده گردد بیان شده که : در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی که هدف برآوردن نیازهای اجتماع می باشد با فعالیتهایی مانند انتخاب ، فراهم آوری ، سازماندهی و اشاعه اطلاعات ارزش افزوده تولید می شود . کتابداران و متخصصان اطلاع رسانی در کتابخانه های تخصصی که هدف آنها افزایش سود بیشتر برای سازمان مادر است ، باید دنبال بکارگیری راههایی باشند که بتوانند میزان ارزش افزوده اطلاعات را افزایش دهند .

اما ارزش افزوده برای اطلاعات چگونه محاسبه می شود ؟ در حالی که در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی محصولات اطلاعاتی فروخته نمی شوند و اگر به فروش برسند به قصد سود و انتفاع نبوده و فقط برای جبران تمام یا بخشی از هزینه آنهاست ؟

یکی از مهمترین ابزارهایی که مدلهای اقتصادی برای مدیران و سیاستگذاران ارائه می دهد مفهوم هزینه فرصت یک کالا یا خدمت یعنی بالاترین ارزش فرصتهای بدیل از دست رفته به دلیل مصرف این کالا یا خدمت است . هزینه های فرصت متفاوت از هزینه های مالی یا پولی هستند زیرا آنها نه تنها شامل پول مصرف شده برای خرید کالا ، بلکه شامل ارزش زمان مصرف شده ، نویدهای داده شده ، و فرصتهای از دست رفته دیگر بهنگام مصرف یک کالا یا خدمت است . ( 8 ،ص 19 )

بسیاری از خدمات اطلاعاتی در زمان صرفه جویی می کنند .ارزش زمان صرفه جویی شده سودی است که مصرف کنندگان از این خدمات دریافت می کنند .( 8 ،ص 175 ) باید این نکته را مورد توجه قرار داد که ارزش اطلاعات را بصورت ریالی نمی توان بیان کرد بلکه از دیدگاههای دیگر، مثلا" کاهش زمان برای رسیدن به اطلاعات مورد نیاز ، ومیزان کیفیت و همخوانی اطلاعات بدست آمده با نیازهامی توان ارزش اطلاعات را تعیین کرد . به معنای دیگرمیزان سرعت ، دقت و ارتباط بیشتر، ارزش افزوده بیشتری تولید خواهد نمود . به عبارت دیگر دسترس پذیر کردن دانش و یا پردازش اطلاعات با هدف تولید دانش ایجاد ارزش افزوده برای اطلاعات می نماید .( 17)

نمایه سازی و ارزش اطلاعات

فاسکت چالشی را بیان می کند که کتابداران با آن روبرو می شوند ، آنها باید این اطمینان را بدهند که افراد نیازمند اطلاعات می توانند با حداقل هزینه ( هم وقت و هم پول ) به آن دسترسی پیدا کنند . بی آنکه در زیر مقادیر فراوانی از مواد غیر ضروری غرق شوند ( 5 ،ص 317 )و نمایه دارای قابلیتهایی است که می تواند دسترسی به اطلاعات را برای افراد فراهم نماید . کتابی که در پایان آن نمایه ای تهیه شده باشد ، خواننده را قادر می سازد تا بسرعت و سهولت به جزئی ترین مطالب متن دسترسی یابد (6 ،ص 16 )   و نه تنها در وقت بلکه در هزینه نیز صرفه جویی نموده و سبب افزایش ارزش اطلاعات بدست آمده خواهد شد . یکی از مهمترین وسایل بهره گیری از کتابخانه ها بویژه برای مطالب علمی و ارجاعی فهرستها و نمایه های منظم و دقیق موضوعی اند . ( 1 ،ص 90 )

رانگاناتان[10] ، پدر کتابداری هند ، پنج اصل مهم را برای فلسفه عملی کتابداری بیان می کند ، که اصل چهارم آن را بر هدر ندادن وقت خواننده قرار می دهد که در خصوص نمایه ها این اصل مصداق عینی می یابد زیرا این روش سازماندهی ( نمایه سازی ) مانع اتلاف وقت خواننده شده و او را به جزئی ترین اطلاعات محتوایی متن هدایت می کند و درنتیجه ارزش اطلاعات در نمایه هایی که دارای دقت بالاتری هستند افزایش می یابد . در اصل پنجم از اصول رانگاناتان نیز که بر پویایی کتابخانه ها تاکید شده است میزان پویایی هرکتابخانه به میزان رضایت مراجعان آن و ایجاد شرایط مناسب برای بهره وری بیشتر می باشد . یعنی تمام کارکردهای کتابخانه ها شامل گزینش ، فراهم آوری ، سازماندهی ( نمایه سازی و سایر روشهای سازماندهی ) و در دسترس گذاردن منابع جهت ارائه خدمات به جامعه کتابخانه ودر نتیجه پویایی کتابخانه می باشد ( 11 )

نمایه سازی و بهره وری ( در متون مالی و مدیریتی )  

 بهره وری نسبت داده های ورودی و محصول خروجی است . هدف نهایی بهره وری ایجاد ثروت است و ارتقای آن به معنای سود بیشتر یا ثروت بیشتر است که در متون مالی و مدیریتی ارزش افزوده گفته می شود . اولین بار در قرن 18 ایالات متحده از ارزش افزوده برای اندازه گیری درآمد ملی استفاده کرد. دلایل کلی استفاده از ارزش افزوده در مباحث مالی و مدیریتی ( 2 ،ص 108 ) در زیر بیان می شود و همزمان در نمایه و نمایه سازی در مراکز اطلاع رسانی و کتابخانه های تخصصی مورد بررسی قرار می گیرد :

1 – ارزش افزوده ارزشی است که یک شرکت از طریق تبدیل مواد و خدمات خریداری شده به محصول قابل عرضه به آن مواد و خدمات افزوده است .

نمایه سازی یکی از روشهای سازماندهی اطلاعات است و یک نمایه خوب کاربر را به اطلاعات واقعی مورد نیاز او هدایت می کند یعنی میزان استفاده از اطلاعات و دسترسی به آن افزایش می یابد و بر ارزش اطلاعات موجود افزوده می شود .

2 – تعداد محصولات ، معیار خوبی برای کارایی تولید بوده و بعنوان شاخصی برای نظارت و کنترل استفاده می شود ، اما اثر بخشی کلی شرکت یا رضایت مشتری را منعکس نمی کند . ارزش افزوده نه تنها کارایی تولید ، بلکه سود ایجاد شده را نیز اندازه گیری می کند و سطح اثر بخشی و کیفیت را می سنجد .

تعداد منابع موجود در یک مرکز اطلاع رسانی یا کتابخانه نیز می تواند بعنوان یک شاخص در نظر گرفته شود اما هیچگاه اثر بخشی مجموعه را مشخص نمی کند . در حالی که یک نمایه سازی خوب از محتوای منابع می تواند سودمندی و کیفیت مرکز اطلاع رسانی را با افزایش میزان رضایت مراجعه کننده نشان دهد .

 3 – ارزش افزوده می تواند با سود آوری و وضعیت رقابتی شرکت ارتباط پیدا کند .

منابعی که دارای نمایه بوده و محتوای آنها نمایه سازی شده است می توانند با قیمت بیشتر عرضه شوند . همچنین کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی که با هدف برآوردن سریع و دقیق نیازهای اطلاعاتی مراجعان ایجاد شده اند ؛ هنگام انتخاب این منابع اطلاعاتی ، سعی می کنند آنچه را که دارای نمایه و فهرستهای راهنماست انتخاب کنند . بنابراین نمایه می تواند ایجاد رقابت و در نتیجه سود آوری بیشتر نماید .

4 – ارزش افزوده در سطح شرکت با مبالغ ریالی اندازه گیری می شود در نتیجه بعنوان معیار مناسب ، عملکرد کلی مورد استفاده قرار می گیرد .

ارزش نمایه را نمی توان به صورت ریالی اندازه گیری کرد بلکه معیار عملکرد آن را می توان با کاهش زمان در رسیدن به اطلاعات مورد نیاز و همچنین میزان کیفیت اطلاعات بدست آمده بررسی کرد . نمایه کمک می کند که با وجود حجم زیاد اطلاعات بتوان با صرف زمان کمتری به اطلاعات دست یافت .

5 – با استفاده از ارزش افزوده ، نیروی کار و مدیریت به هدف مشترک یعنی افزایش دستاورد اقتصادی دست خواهند یافت .

همانطور که در بند قبلی بیان شد در کار نمایه سازی دستاورد اقتصادی و سود واقعی نمایه در کاهش زمان و افزایش کیفیت اطلاعات است ، بنابراین با نمایه سازی محتوای منابع ، هم مراجعه کننده و هم مرکز اطلاع رسانی به هدف خود ( رضایت مراجعه کننده و عدم اتلاف وقت ) خواهند رسید .

نتیجه گیری :

کتابخانه های تخصصی که موسسات و سازمانها برای خود تاسیس می نمایند ، با بهره برداری از فناوریها و کارکردهای انسانی موجب افزایش ارزش افزوده اطلاعات شده و محیطی مطلوب جهت رشد سازمان فراهم می نمایند دراین میان نمایه سازی بعنوان یکی از روشهای سازماندهی دانش سرعت دسترسی به اطلاعات را افزایش داده ، و در زمان صرفه جویی می کند وهمچنین با ارجاعات مناسب و کافی اطلاعات کاملا" مرتبط را ارائه می کند . به عبارت دیگر می توان گفت نمایه سازی اطلاعات را تبدیل به دانش می کند که خود به معنی افزایش ارزش آن می باشد .

منابع مورد استفاده :

کتاب فارسی

1 - ابرامی ، هوشنگ . شناختی از دانش شناسی . تهران : نشرکتابدار ، 1379 .

2 – خاکی ، غلامرضا . آشنایی با مدیریت بهره وری . تهران : کانون فرهنگی انتشاراتی سایه نما ، 1376 .

3 - راولی ، جنیفر . نمایه سازی و چکیده نویسی . ترجمه جعفر مهراد . تهران : سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی ، 1374 .

4 – علومی ، طاهره . اداره کتابخانه ، تهران : سمت ، 1377 .

5 – فادرگیل ، ریچارد . بوچارت ، یان . مواد غیر کتابی در کتابخانه ها . ترجمه اسدالله آزاد . مشهد : بنیاد پژوهشهای اسلامی ، 1379 .

6 – فتاحی ، رحمت الله . فهرستنویسی : اصول و روشها . مشهد : انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد ، 1377 .

7 – کنین ، استلا . فرهنگ فشرده علوم کتابداری و اطلاع رسانی . ترجمه فاطمه اسدی گرگانی . تهران ، کتابدار ، 1378 . 

8 – کینگما ، بروس . اقتصاد اطلاعات : راهنمای تحلیل اقتصادی و هزینه سودمندی برای کارشناسان اطلاعات، ترجمه محمد حسین دیانی ، کبری سقاء پیرمرد . مشهد : انتشارات کتابخانه رایانه ای ، 1380.

9 – مزینانی ، علی . کتابخانه و کتابداری .تهران : سمت ، 1382 .

مقاله فارسی  

10ارزشگداری اطلاعات ، نوشته آدری فنر . ترجمه امیر رضا اصنافی . مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران ( نما ) ، شماره اول و دوم .

11 – برنامه ریزی ومدیریت توسعه خدمات در کتابخانه ها ، رحمت الله فتاحی .

12 – سازماندهی منابع اینترنتی : چالش ها و ضرورت ها ، ابراهیم مختاری نبی ، مجله الکترونیکی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران ( نما ) شماره چهارم ، دوره اول .

13 – کتابخانه اطلاعات ، اقتصاد . ژاک میشل . ترجمه مهدی داودی . فصلنامه کتاب .

14 –مدیریت اطلاعات ( دانش ) غلامرضا مرادی و سعید آصف زاده .مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی قزوین ، شماره 30 ، 1383 . 

15 – نیمرخ کتابخانه ها ی تخصصی و مراکز اطلاع رسانی ،محمد کریم صابری ،محمد تقی پولاد رای، مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران ( نما ) ، شماره 3 ، دوره 6 ، 1385 .

مقاله لاتین

16 - Competencies for Special Librarians of the 21st Century, Joanne Marshall, Chair; Bill Fisher; Lynda Moulton; and Roberta Piccoli , Submitted to the SLA Board of Directors by the Special Committee on Competencies for Special librarians , 2003 .

17 – fattahi , rahmatollah . afshar , ebrahim . Added value of information and information system : a conceptual approach .

18 - http://www.irandoc.ac.ir/data/e_j/vol2/value.htm

 



[1] Added value

[2] Special library

[3] Information center

[4] Special Library Assosiation

[5] Indexing

[6] Concept indexing

[7] Back Of Book Index

[8] GNP

[9] Bradford

[10] Ranganatan

 


.: Weblog Themes By Pichak :.





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
فال حافظقالب وبلاگقالب وبلاگگالری عکسفاگالری عکس آلامتو